Przepisy dotyczące oświetlenia awaryjnego i ewakuacyjnego

Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa w budynkach publicznych i użytkowych, szczególnie w sytuacjach awaryjnych. Jest to niezwykle ważny element w systemach zabezpieczeń budynków, zapewniający bezpieczne opuszczenie obiektu w sytuacjach awaryjnych, takich jak pożar czy awaria zasilania. Celem oświetlenia awaryjnego jest umożliwienie swobodnego poruszania się po obiekcie i wydostania się z niego w przypadku nagłego zaniku prądu. Oświetlenie awaryjne jest niezależne od oświetlenia podstawowego i różni się od oświetlenia rezerwowego. Prawidłowo użyte oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne jest nieocenioną pomocą podczas pożaru lub innego niebezpiecznego zdarzenia, a także, gdy braknie prądu i bez niego poruszanie się po budynku byłoby utrudnione. Prawidłowe funkcjonowanie systemów awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego jest kluczowe dla bezpieczeństwa użytkowników budynków i zgodności z obowiązującymi przepisami prawnymi.

Podstawy prawne i normatywne

Budynki i obiekty budowlane, a przede wszystkim obiekty użyteczności publicznej, muszą być wyposażone w urządzenia przeciwpożarowe, którym należy zapewnić konserwację i naprawy w sposób gwarantujący ich sprawne i niezawodne funkcjonowanie. Odpowiedzialni za to są ich właściciele (art. 1 Ustawy z dnia 6 maja 2005 r. o zmianie ustawy o ochronie przeciwpożarowej - Dz.U. nr 100, poz. ...). Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 07.06.2010 w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów oraz Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 stycznia 2019 r. (Roz. 1, § 2, ust. 7), wszystkie urządzenia przeciwpożarowe powinny być poddawane przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym nie rzadziej niż raz w roku (Roz. 1, § 3, ust. 3) i muszą spełniać wymagania polskich norm (Roz. 1, § 3, ust. 2).

Instalacje oświetlenia awaryjnego mają bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo ludzi, co powoduje, że ich parametry techniczne, a przede wszystkim niezawodność, obwarowane są wieloma powiązanymi ze sobą normami.

Kluczowe akty prawne

• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie, jakim wymaganiom powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. nr 75, poz. z dnia 15 czerwca 2002 r. - Dział IV, Roz. 8, §187, ust. ...), które w Dz.U.2022.0.1225 t.j. stanowi, że budynek, w którym zanik napięcia w elektroenergetycznej sieci zasilającej może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia ludzi, poważne zagrożenie środowiska, a także znaczne straty materialne, należy zasilać co najmniej z dwóch niezależnych, samoczynnie załączających się źródeł energii elektrycznej oraz wyposażać w samoczynnie załączające się oświetlenie awaryjne (zapasowe lub ewakuacyjne).
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 07.06.2010 w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 stycznia 2019 r., które włączyło instalacje oświetlenia ewakuacyjnego do grupy urządzeń przeciwpożarowych i ustanowiło nakaz wykonywania ich zgodnie z projektem przeciwpożarowym.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 marca 2009 r. (Dz.U. Nr 56 poz. 461 z dn. 7 kwietnia 2009 r.) zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (§ 181 pkt. 7), które stanowi, że „Oświetlenie awaryjne należy wykonywać zgodnie z Polskimi Normami dotyczącymi wymagań w tym zakresie”.
• Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94, z późn. zmianami) w dziale III - Pomieszczenia pracy, rozdział 2 - Oświetlenie, § 28, również zawiera przepisy dotyczące oświetlenia awaryjnego.

Polskie Normy (PN)

W Polsce najważniejszą normą dotyczącą oświetlenia awaryjnego jest PN-EN 1838:2005 Zastosowanie oświetlenia - oświetlenie awaryjne. Norma ta jest tłumaczeniem normy EN 1838, która obowiązuje we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej. Wymagania zawarte w tej normie określają wartości minimalne, które muszą spełniać systemy oświetlenia awaryjnego. Polski Komitet Normalizacyjny od 2013 roku wprowadza nowe zasady numeracji Polskich Norm (PN), gdzie nowy numer zawiera rok oraz miesiąc publikowanej formy. Przepisy stanowią, że oświetlenie awaryjne w firmie lub obiekcie użyteczności publicznej musi spełniać normę PN-EN 1838:2013-11. Norma ta zawiera wymagania systemów oświetlenia awaryjnego i oświetlenia zapasowego instalowanych w budynkach lub lokalach, gdzie te systemy są wymagane. Podano w niej postanowienia dotyczące oświetlenia dróg ewakuacyjnych oraz znaków bezpieczeństwa. Określono również minimalne wymagania i parametry tego typu oświetlenia w zależności od wielkości, typu i przeznaczenia budynku.

Norma EN 1838 odwołuje się do innych norm, np. do EN 60598-2-22, dotyczącej opraw oświetlenia awaryjnego, czy EN 50172, określającej instalacje oświetlenia ewakuacyjnego. Norma PN-EN 50172 podaje podstawowe wymagania techniczne i określa bezpieczne korzystanie z wyrobów i podzespołów występujących w systemach samoczynnego testowania oświetlenia zapasowego i awaryjnego, nieprzekraczających 1000 V.

Kolejną ważną normą jest PN-EN ISO 7010:2012 - Symbole graficzne - Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa. Zawiera ona kształt i barwę każdego ze znaków bezpieczeństwa zaprojektowanych zgodnie z normą PN-EN ISO 3864-1 oraz projekty symboli, stworzonych zgodnie z PN ISO 3864-3. W normie zawarto zasady umieszczania znaków bezpieczeństwa na drogach pożarowych i ewakuacyjnych.

Rodzaje oświetlenia awaryjnego

Oświetlenie awaryjne w budynkach użyteczności publicznej obejmuje wszystkie systemy oświetleniowe uruchamiane automatycznie w przypadku zaniku napięcia zasilania podstawowego. Wyróżnia się cztery podstawowe rodzaje oświetlenia awaryjnego:

• Oświetlenie ewakuacyjne: Ma za zadanie wskazanie kierunku ewakuacji poprzez podświetlenie specjalnych piktogramów, które za pomocą strzałek wskazują drogę do wyjścia. Oświetla również znaki ewakuacyjne i same wyjścia awaryjne.
• Oświetlenie stref otwartych: Stosowane w pomieszczeniach lub korytarzach o znacznie większej szerokości, ma na celu zapobieganie wybuchowi paniki w razie niebezpieczeństwa.
• Oświetlenie stref wysokiego ryzyka: Konieczne w pomieszczeniach, w których przerwanie wykonywanych czynności może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia pracowników lub spowodować ryzyko wycieku niebezpiecznych substancji.
• Oświetlenie awaryjne zapasowe (rezerwowe): Montowane w pomieszczeniach, gdzie konieczne jest kontynuowanie pracy nawet w czasie przerwy w dostawie prądu. Należy pamiętać, że oświetlenie awaryjne nie jest tym samym co oświetlenie rezerwowe, choć oba działają niezależnie od oświetlenia podstawowego.

W kontekście bezpieczeństwa szczególne znaczenie ma rola oświetlenia awaryjnego w bezpieczeństwie pożarowym, ponieważ to ono wskazuje drogi ewakuacyjne i umożliwia bezpieczne dotarcie do wyjść. Odpowiednio rozmieszczona lampa ewakuacyjna zapewnia widoczność nawet w warunkach zadymienia i ograniczonej orientacji przestrzennej.

Wymagania projektowe i instalacyjne

Wymagania te muszą uwzględniać projektanci instalacji oświetlenia awaryjnego w nowo budowanych lub remontowanych budynkach i innych obiektach budowlanych. Inwestorzy i projektanci muszą również podjąć decyzję, jaki system oświetlenia awaryjnego zastosować w danym obiekcie. Prawidłowe użycie oświetlenia awaryjnego i ewakuacyjnego umożliwi bezpieczną ewakuację podczas stanu zagrożenia.

• Projekt musi być uzgodniony z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. W obiekcie muszą znajdować się aktualne rysunki systemu oświetlenia awaryjnego, które powinny identyfikować wszystkie oprawy awaryjne i główne komponenty. Rysunki powinny być podpisane przez rzeczoznawcę.

• W przypadku instalacji oświetlenia awaryjnego z centralną baterią, przewody i kable wraz z zamocowaniami powinny być ognioodporne, o takim czasie wytrzymałości ogniowej, w jakim ma działać oświetlenie awaryjne, zgodnie z zapisem Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r.
• Musi istnieć możliwość testowania opraw oświetlenia awaryjnego bez wyłączania zasilania.
• Oświetlenie awaryjne powinno włączać się w przypadku awarii dowolnej części zasilania podstawowego.
• Znaki przy wszystkich wyjściach awaryjnych i wzdłuż dróg ewakuacyjnych powinny być tak podświetlone, aby jednoznacznie wskazywały drogę ewakuacji do bezpiecznego miejsca.
• Kolor światła w oświetleniu awaryjnym powinien być biały naturalny, musi też posiadać właściwy materiał wykonania, a także odpowiednią liczbę lumenów. Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne należy montować w widocznym miejscu.
• Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne LED powinno zawierać wysoką klasę szczelności, aby w czasie awarii zasilania danego obiektu prawidłowo spełniać swoją rolę.

Wymagania dotyczące natężenia i równomierności oświetlenia

Wymogi prawne obejmują m.in. minimalne natężenie światła na drodze ewakuacyjnej (co najmniej 1 lx w osi drogi ewakuacyjnej), czas działania systemu (minimum 1 godzina, w niektórych obiektach 2 godziny) oraz obowiązek regularnych przeglądów.

• Drogi ewakuacyjne: Na całej długości światłem o natężeniu wynoszącym min. 1 lx. W osi drogi ewakuacyjnej natężenie oświetlenia E musi wynosić min. 1 lx. Wzdłuż centralnej linii drogi ewakuacyjnej stosunek E_maks./E_min. powinien wynosić nie więcej niż 10:1. Drogi ewakuacyjne o szerokości do 2 m muszą być oświetlone lampami emitującymi światło o natężeniu nie mniejszym niż 1 lx i 0,5 lx w centralnym punkcie drogi.
• Strefy otwarte (duże pomieszczenia lub korytarze): Na poziomie podłogi na niezabudowanym polu czynnym strefy otwartej natężenie oświetlenia E musi wynosić min. 0,5 lx. W strefie otwartej stosunek E_maks./E_min. powinien wynosić nie więcej niż 40:1. Oświetlenie awaryjne strefy otwartej powinno osiągać 50 procent wartości natężenia oświetlenia w ciągu 5 s i 100 procent wymaganej wartości natężenia oświetlenia w czasie 60 s.
• Strefy wysokiego ryzyka: Eksploatacyjne natężenie oświetlenia ewakuacyjnego na płaszczyźnie odniesienia nie powinno być mniejsze niż 10% eksploatacyjnego natężenia podstawowego, wymaganego dla danych czynności, i musi wynosić min. 15 lx. W strefie wysokiego ryzyka równomierność natężenia E_średnie/E_maks. powinna wynosić nie więcej niż 10:1. Oświetlenie strefy wysokiego ryzyka musi działać przez przynajmniej godzinę.

Gdzie wymagane jest oświetlenie awaryjne?

Oświetlenie awaryjne należy używać w pomieszczeniach, w których istnieje ryzyko zagrożenia zdrowia ze względu na awarię oświetlenia podstawowego. Z tego względu oświetlenie awaryjne należy umieszczać praktycznie w każdym budynku użytku publicznego.

• W każdym budynku użyteczności publicznej i w każdym zakładzie pracy drogi ewakuacyjne muszą być nie tylko czytelnie oznakowane, ale także posiadać oświetlenie awaryjne i podświetlane piktogramy bezpieczeństwa (znaki bezpieczeństwa).
• Pomieszczenia budynków publicznych o powierzchni powyżej 2000 m².
• Budynki tymczasowe przeznaczone np. do zgromadzeń.
• Sale kinowe i teatralne, sale konferencyjne i hale sportowe.
• Magazyny o powierzchni ponad 2000 m² oraz garaże większe niż 1000 m².
• Klatki schodowe, w szczególności tam, gdzie przebiegają drogi ewakuacyjne, punkty pierwszej pomocy i schody, w tym schody ruchome.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne nie jest wymagane w pomieszczeniach, w których awaryjne oświetlenie zapasowe (rezerwowe) spełnia odpowiednie warunki. Ponadto, nie jest ono wymagane w pomieszczeniach, gdzie światło podstawowe działa co najmniej godzinę po awarii, zapewniając wystarczającą widoczność.

Konserwacja, przeglądy i testowanie systemów

Urządzenia przeciwpożarowe, w tym instalacje oświetlenia awaryjnego, powinny być poddawane przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym zgodnie z zasadami określonymi w polskich normach dotyczących urządzeń przeciwpożarowych, w odpowiedniej dokumentacji techniczno-ruchowej oraz instrukcjach obsługi (Dz.U. nr 80, poz. ...). Przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne nie mogą odbywać się rzadziej niż raz w roku i powinny być przeprowadzone w sposób zgodny z instrukcją ustaloną przez producenta (Dz.U. nr 80, poz. ...). Oświetlenie awaryjne musi działać całodobowo i spełniać szereg ściśle określonych norm. Ich stan techniczny powinien być nienaganny i kontrolowany. Oświetlenie awaryjne ewakuacyjne musi być serwisowane i powinno podlegać corocznemu audytowi.

Ze względu na przepisy przeciwpożarowe, nakazujące co najmniej raz w roku kontrolę i konserwację opraw oświetlenia awaryjnego w obiektach, w których znajduje się ich większa liczba (np. 100), trudno sobie wyobrazić system oświetlenia awaryjnego bez automatycznego testowania i monitoringu stanu technicznego wszystkich opraw oświetlenia awaryjnego w obiekcie.

Częstotliwość testów

• Comiesięcznie: Należy włączyć w trybie pracy awaryjnej każdą oprawę i każdy wewnętrznie oświetlany znak ewakuacyjny, poprzez symulację awarii zasilania oświetlenia podstawowego, na okres wystarczający do sprawdzenia, czy każda oprawa świeci.
• Rocznie: Należy wykonać roczne testy czasu podtrzymania, badanie stanu technicznego urządzeń.

Rodzaje testowania opraw

Każda lampa awaryjna wymaga okresowej weryfikacji sprawności. Dlatego też powinna być wyposażona w funkcje testu, który weryfikuje, czy dana lampa działa w sposób prawidłowy.

• Autotest: Lampy z funkcją autotestu co jakiś czas same wykonują weryfikację poprawności działania i w przypadku problemu dają informację wizualną bądź dźwiękową (w większości przypadków jest to dioda sygnalizacyjna).
• Test centralny: Dotyczy głównie droższych systemów, opartych o centralną baterię. Lampy tego typu często podłączone są do centralnego systemu, który automatycznie informuje o tym, że dana lampa przestała funkcjonować poprawnie.

Dokumentacja

• Rysunki oświetlenia ewakuacyjnego powinny być zabezpieczone i przechowywane w obiekcie.
• W obiekcie powinien być przechowywany rejestr, dostępny dla kontroli prowadzonej przez każdą upoważnioną osobę. Rejestr powinien być prowadzony w formie rękopisu lub w formie elektronicznej, wygenerowany przez urządzenie do automatycznego testowania.

Pomiary natężenia oświetlenia

Pomiary oświetlenia ewakuacyjnego i awaryjnego należy wykonywać w miejscach oznaczonych jako droga ewakuacyjna. Norma PN-EN 1838 mówi o tym, że wszystkie drogi ewakuacyjne powinny być oświetlone na całej długości światłem o natężeniu wynoszącym min. 1 lx. Wybierając punkty pomiarowe, należy przyjąć minimalne odległości pomiędzy nimi wynoszące 1-2 m, a także stosować zasadę - więcej pomiarów = dokładniejszy pomiar.

W przypadku korytarzy o szerokości do 2 m należy badać natężenie oświetlenia w środkowym pasie, który stanowi przynajmniej połowę szerokości korytarza. Gdy zaś korytarz ewakuacyjny jest szerszy niż 2 m, można podzielić go na kilka dróg.

Według Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku dotyczącego ochrony przeciwpożarowej budynków, oświetlenie awaryjne należy do urządzeń przeciwpożarowych, co oznacza, że badanie stanu technicznego urządzeń należy wykonywać nie rzadziej niż raz w roku. Należy również pamiętać, że pomiary oświetlenia awaryjnego należy wykonywać odpowiedniej klasy luksomierzem, ponieważ w tym wypadku mamy do czynienia z niewielkimi wartościami natężenia światła.

Obowiązki i odpowiedzialność właścicieli budynków

Odpowiedzialność za zgodność systemów oświetlenia ewakuacyjnego z przepisami spoczywa na właścicielu lub zarządcy budynku. To oni, jako administratorzy obiektu, są prawnie zobligowani do tego, aby zapewnić, że systemy bezpieczeństwa spełniają wszystkie wymagania prawne, regulacyjne oraz techniczne.

Zgodnie z przepisami, właściciel lub zarządca obiektu ma obowiązek zapewnić sprawność systemu. Odpowiedzialność ta obejmuje nie tylko montaż instalacji, ale także jej bieżące utrzymanie, kontrolę oraz reagowanie na wszelkie nieprawidłowości. Regularne testy są kluczowe, ponieważ nawet niewielka usterka może uniemożliwić prawidłowe działanie systemu w sytuacji zagrożenia. Za niedotrzymanie obowiązku regularnego przeglądu sprawności i natężenia oświetlenia awaryjnego grozi wysoka kara pieniężna.

Najczęstsze błędy w projektowaniu i eksploatacji

Wielu zarządców obiektów nie docenia znaczenia, jakie ma rola oświetlenia awaryjnego w bezpieczeństwie pożarowym. System ten traktowany jest często jako formalny wymóg, a nie realny element ochrony życia i zdrowia użytkowników budynku. Tymczasem w sytuacji zagrożenia to właśnie sprawność instalacji decyduje o szybkości i bezpieczeństwie ewakuacji. Zaniedbania w tym zakresie mogą skutkować nie tylko zagrożeniem dla ludzi, ale również odpowiedzialnością administracyjną i finansową.

Do najczęstszych błędów należą:

• Nieprawidłowe rozmieszczenie opraw.
• Brak regularnych testów.
• Stosowanie niecertyfikowanych komponentów.
• Niewystarczający czas podtrzymania zasilania.

Takie zaniedbania mogą prowadzić do konsekwencji prawnych, ponieważ wymogi prawne dotyczące oświetlenia awaryjnego są jednoznacznie określone w obowiązujących przepisach.

Technologia LED i certyfikacja

Coraz częściej wykorzystuje się technologię LED w oświetleniu awaryjnym i ewakuacyjnym ze względu na jej niezawodność, długą żywotność i efektywność energetyczną. Oświetlenie ewakuacyjne musi spełniać najwyższe standardy. Dlatego też, aby obiekt został dopuszczony do użytkowania, lampy tego typu muszą posiadać tzw. certyfikat CNBOP. Jest to certyfikat wydawany przez Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej - Państwowy Instytut Badawczy im. Józefa Tuliszkowskiego. Potwierdza on, iż dana lampa spełnia standardy przeciwpożarowe i nadaje się do użytkowania w przypadku awarii prądu.

Materiały i komponenty używane w systemach awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego muszą spełniać określone normy jakościowe i techniczne. Wymagania te są zgodne z krajowymi i międzynarodowymi standardami bezpieczeństwa.

Alternatywne rozwiązania w systemach przeciwpożarowych

Istnieje możliwość zastosowania rozwiązań zamiennych w systemach przeciwpożarowych, ale tylko w wyjątkowych przypadkach. Art. 9 ustawy Prawo Budowlane przewiduje możliwość zastosowania takich rozwiązań, jak np. silniejsze oświetlenie awaryjne zamiast innych, standardowych zabezpieczeń (np. tryskaczy). Jednak takie rozwiązanie musi być uzasadnione technicznie i wymaga opinii rzeczoznawcy ds. ppoż., a także zgody odpowiedniego organu. Dodatkowo musi spełniać wszystkie wymogi bezpieczeństwa. Tego rodzaju zamienniki w postaci oświetlenia awaryjnego są stosowane np. w obiektach o wysokim ryzyku pożarowym lub ograniczeniach architektonicznych.

Dofinansowanie na instalację systemów awaryjnych

W niektórych przypadkach, zwłaszcza dla projektów dotyczących budynków użyteczności publicznej czy jednostek administracyjnych, można uzyskać dofinansowanie na instalację systemów awaryjnych. Warto sprawdzić dostępność regionalnych oraz krajowych funduszy wsparcia.

tags: #czy #strazak #moze #jechac #na #awaryjnych