Kwestia uprawnień strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) do kierowania ruchem drogowym jest tematem budzącym wiele pytań i dyskusji, zarówno w środowisku strażackim, jak i wśród uczestników ruchu drogowego. Zdarzają się sytuacje, w których jednostki OSP są dysponowane do kierowania ruchem, na przykład podczas uroczystości Wszystkich Świętych na cmentarzu parafialnym w Książnicach lub w trakcie procesji Bożego Ciała, co pokazuje, że temat jest aktualny i ma swoje odzwierciedlenie w praktyce.
Podstawy prawne uprawnień strażaków
Obowiązujące przepisy i zakres uprawnień
Zgodnie z przepisami prawa polskiego, strażak Państwowej Straży Pożarnej oraz członek Ochotniczej Straży Pożarnej są uprawnieni do wydawania poleceń i sygnałów w zakresie kierowania ruchem na drodze. Jest to możliwe jednak wyłącznie podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem akcji ratowniczej. Stanowi o tym artykuł 6 ust. 1, pkt 9 i 10 ustawy Prawo o ruchu drogowym (tekst jednolity - Dz. U. z 2009 r., Nr 12, poz. 68 z późn. zm.).
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej pismem Nr BS-II-1442/6-1/2010 z dnia 5 sierpnia 2010 roku poinformował podległe jednostki organizacyjne PSP, że 10 lipca 2010 roku weszło w życie rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 6 lipca 2010 roku w sprawie kierowania ruchem drogowym (Dz. U. Nr 123, poz. 680). Wcześniej, od 24 lipca 2008 roku, weszło w życie Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lipca 2008 roku w sprawie kierowania ruchem drogowym, które wprowadziło istotną zmianę, dając możliwość kierowania ruchem drogowym również członkom ochotniczych straży pożarnych - również podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem akcji ratowniczej. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 6 lipca 2010 roku w sprawie kierowania ruchem (§ 2 ust. 2) również wskazuje, że członek OSP kieruje ruchem, dając polecenia i sygnały.
Warto zaznaczyć, że istnieją różnice między kierowaniem ruchem a jego całkowitym zablokowaniem. Do całkowitego zablokowania drogi, na przykład przy użyciu pachołków, nie są wymagane specjalne uprawnienia do kierowania ruchem. Takie działania należą do kompetencji Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR), który następnie powiadamia odpowiednie służby o potrzebie kierowania ruchem lub zorganizowania objazdów.
Definicje uczestników ruchu
Według definicji legalnej zawartej w art. 7 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku oraz słowniczka ustawowego ustawy Prawo o ruchu drogowym, uczestnik ruchu to pieszy, kierujący, a także inne osoby przebywające w pojeździe lub na pojeździe znajdującym się na drodze. Pieszy to z kolei osoba znajdująca się poza pojazdem na drodze i nie wykonująca na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami. Za pieszego uważa się również osobę prowadzącą, ciągnącą lub pchającą rower, motorower, motocykl, wózek dziecięcy, podręczny lub inwalidzki, osobę poruszającą się w wózku inwalidzkim, a także osobę w wieku do 10 lat kierującą rowerem pod opieką osoby dorosłej. Kierujący to osoba, która kieruje pojazdem lub zespołem pojazdów, a także osoba, która prowadzi kolumnę pieszych, jedzie wierzchem albo pędzi zwierzęta pojedynczo lub w stadzie.
Kwestia szkoleń i wymogów
Artykuł 6 ust. 3a ustawy Prawo o ruchu drogowym określa, że osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 4-8 i ust. 4 pkt 2, mogą dawać polecenia lub sygnały uczestnikowi ruchu pod warunkiem ukończenia szkolenia organizowanego przez wojewódzki ośrodek ruchu drogowego (WORD). Jednakże, ten przepis nie dotyczy strażaków Państwowej Straży Pożarnej ani członków Ochotniczej Straży Pożarnej, ponieważ artykuł 6 ust. 1 pkt 9 i 10 traktuje o nich osobno.
Szkolenie strażaków Państwowej Straży Pożarnej, członków ochotniczej straży pożarnej oraz strażaków jednostek ochrony przeciwpożarowej z zakresu kierowania ruchem prowadzi się w szkołach i ośrodkach szkolenia Państwowej Straży Pożarnej, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lipca 2008 roku. Program szkolenia w tym zakresie określa załącznik nr 3 do rozporządzenia. Uprawnienia te są wydawane przez Wojewódzką Komendę PSP i są ważne przez 24 miesiące, po czym wymagają ponownego podbicia.
Strażacy, którzy ukończyli takie kursy, uzyskują uprawnienia do wykonywania określonych czynności podczas akcji ratowniczych, takich jak:
- chwilowe zatrzymanie ruchu,
- chwilowe otworzenie ruchu,
- organizowanie ruchu wahadłowego.
Wymagane wyposażenie i zasady kierowania ruchem
Członek OSP kierujący ruchem powinien być łatwo rozpoznawalny i widoczny z dostatecznej odległości, zarówno w dzień, jak i w nocy. Powinien być odpowiednio oznaczony, co oznacza noszenie kamizelki barwy pomarańczowej z wyraźnym napisem "KIEROWANIE RUCHEM", najlepiej z przodu i z tyłu. Dodatkowo można dodać nazwę instytucji, z której pochodzi kierujący ruchem. Strażak PSP oraz członek OSP dający polecenia i sygnały w zakresie kierowania ruchem na drodze podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem akcji ratowniczej powinni być wyposażeni w ubranie specjalne zgodne z wymogami określonymi w przepisach dotyczących stroju tych formacji (§ 7 ust. 2 Rozporządzenia z 2010 r.).
Polecenia i sygnały dawane przez osoby kierujące ruchem powinny być jednoznaczne i zrozumiałe dla osób, dla których są przeznaczone (§ 3 ust. 1 rozporządzenia). Członek OSP daje je za pomocą postawy i ruchu rąk, tarczy do zatrzymywania pojazdów, a w warunkach niedostatecznej widoczności - latarki wyposażonej w światło czerwone lub światło czerwone i zielone albo tarczy do zatrzymywania pojazdów ze światłem odblaskowym lub światłem czerwonym (§ 4 ust. 1 rozporządzenia).
Należy podkreślić, że uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze są obowiązani stosować się do poleceń i sygnałów dawanych przez członków OSP nawet wówczas, gdy z przepisów ustawy wynika inny sposób zachowania niż nakazany przez te osoby. Polecenia i sygnały dawane przez osoby kierujące ruchem lub uprawnione do jego kontroli mają pierwszeństwo przed sygnałami świetlnymi i znakami drogowymi (art. 5 ust. 3 ustawy Prawo o ruchu drogowym).
Praktyczne aspekty i wyzwania
Scenariusze interwencji i odpowiedzialność
W praktyce strażacy OSP często są zmuszeni do kierowania ruchem, nawet bez posiadania formalnych uprawnień, zwłaszcza gdy policja nie jest jeszcze na miejscu zdarzenia. Dowódca Działania Ratowniczego (KDR) na miejscu każdego zdarzenia, posiadając uprawnienia i możliwości techniczne, kreuje przebieg akcji. Decyzje o kierowaniu ruchem mogą się różnić w zależności od lokalnych uwarunkowań, indywidualnych sytuacji i oceny KDR, co oznacza, że to, że istnieją mechanizmy i uprawnienia, nie znaczy, że jednoznacznie wymuszają one pewne działania.
Jednakże, kierowanie ruchem niesie ze sobą pewne ryzyko i odpowiedzialność. W przypadku, gdy kierowca nie zastosuje się do poleceń i dojdzie do zdarzenia (np. kolizji), za to może odpowiadać osoba kierująca ruchem, zwłaszcza jeśli nie posiadała odpowiednich uprawnień. Nawet gest dobrej woli, taki jak wskazanie kierowcy alternatywnej trasy objazdu (często leśną itp.), może przysporzyć problemów, jeśli na tej trasie dojdzie do uszkodzenia pojazdu - wina może spaść na strażaka, który "wytyczył" objazd. Dlatego warto zastanowić się dwa razy przed podjęciem takich działań, pamiętając, że w Polsce zawsze pierwsze, o co pytają, to czy kierujący ruchem miał uprawnienia.
W przypadku niestosowania się kierowców do poleceń, zgodnie z instrukcjami policjantów prowadzących szkolenia, należy spisać numer rejestracyjny pojazdu i dzwonić na policję. W przypadku zdarzenia, jeśli kierujący ruchem ma uprawnienia i jest odpowiednio oznaczony, a także ma świadków, jest lepiej zabezpieczony prawnie.
Kontrowersje i rozbieżności w praktyce
Wielu strażaków OSP uważa, że kierowanie ruchem powinno należeć do Policji, a strażacy podczas akcji mają już i tak mnóstwo zajęć. Często zdarza się, że policjanci, którzy są na miejscu zdarzenia, nie przejmują się kierowaniem ruchem, pozostawiając to strażakom, co bywa przedmiotem frustracji. Istnieją regiony, gdzie po początkowych sporach ustalono, że kierowanie ruchem jest obowiązkiem Policji, a strażacy jedynie zamykają drogę do czasu przybycia patrolu. Dowódcy sekcji i naczelnicy OSP powinni podjąć rozmowy z funkcjonariuszami Policji na szczeblu kierowników wydziałów, aby wypracować wspólne stanowisko w oparciu o obowiązujące przepisy.
Taka postawa ma swoje uzasadnienie: "to nie nasze kompetencje, my mamy dojechać, zrobić swoje i do domu". Jednocześnie, dla niektórych mniejszych jednostek, "kierowanie ruchem" bywa okazją do wyjazdu, co pokazuje złożoność problemu. Temat nie jest zakończony i nigdy nie będzie, dając jedynie przegląd opinii i przypadków.
Sygnały ręczne w ruchu drogowym | gwizdki i ich znaczenie || Przepisy ruchu drogowego
Proponowane zmiany w przepisach
Podczas posiedzeń sejmowej podkomisji do spraw rozwoju i promocji Ochotniczych Straży Pożarnych posłowie powrócili do dyskusji na temat uznawalności kwalifikacji uzyskanych w ramach pracy zawodowej przez strażaka-ochotnika oraz rozszerzenia uprawnień OSP. Zgodnie z zaproponowanymi założeniami, posłowie chcieliby zmienić przepisy prawa o ruchu drogowym, a mianowicie dodać regulację, na podstawie której członek Ochotniczej Straży Pożarnej z uprawnieniami do uczestniczenia w działaniach ratowniczo-gaśniczych mógłby - nie tylko podczas działań ratowniczych, ale również w czasie realizacji innych zadań określonych w ustawie o OSP - dawać polecenia lub sygnały uczestnikom ruchu drogowego lub innej osobie znajdującej się na drodze.
Dodatkowym warunkiem do uzyskania wyżej wymienionych uprawnień byłaby konieczność ukończenia szkolenia organizowanego przez Wojewódzki Ośrodek Ruchu Drogowego (WORD). Ideą tego przepisu byłoby to, że strażak ochotnik mógłby poza działaniami ratowniczymi, ale w ramach wykonywanych zadań z artykułu trzeciego ustawy o OSP, kierować ruchem po ukończeniu kursu w WORD, tak jak wszystkie inne podmioty określone w ustawie Prawo o ruchu drogowym i ustawie o kierujących pojazdami. Wprowadzenie nowych przepisów przyczyniłoby się nie tylko do lepszego przygotowania strażaków OSP, ale również dałoby podstawy prawne do działań strażaków w innych sytuacjach, np. podczas wydarzeń masowych czy procesji.
Dyskusje dotyczą również uznawania uprawnień do kierowania pojazdami uprzywilejowanymi, uzyskanych przez strażaka-ochotnika w ramach pracy zawodowej, np. przez policjantów czy funkcjonariuszy służby celnej lub straży granicznej działających jednocześnie w OSP.