W Polsce kurs Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP) stanowi najwyższy formalny stopień wyszkolenia ratowniczego dostępny dla osób bez wykształcenia medycznego. Jest on realizowany w oparciu o przepisy Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Ukończenie kursu KPP i zdanie egzaminu nadaje uprawnienia "Ratownika" oraz upoważnia do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy zgodnie z art. 13 Ustawy z dnia 8 września 2006 r. Ten rodzaj szkolenia jest szczególnie dedykowany strażakom, którzy często mają obowiązek posiadania tych uprawnień, a program kursu odpowiada na specyficzne wymagania ich służby. Celem szkolenia jest zdobycie najnowszej wiedzy i praktycznych umiejętności w zakresie udzielania pierwszej pomocy w warunkach zbliżonych do rzeczywistych zdarzeń, obejmując takie zagadnienia jak anatomia, fizjologia, obsługa zautomatyzowanego defibrylatora, postępowanie w przypadku urazów chemicznych, termicznych czy elektrycznych.
Rola KPP w systemie ratownictwa medycznego
Integracja i koordynacja działań różnych podmiotów ratowniczych są kluczowe dla efektywności systemu ratownictwa medycznego. Ratowanie życia i zdrowia ludzi jest fundamentalnym zadaniem nałożonym na jednostki krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Zgodnie z art. 15 Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, te jednostki są uznawane za współpracujące z systemem Państwowego Ratownictwa Medycznego (PRM). Zakres ratownictwa medycznego realizowanego przez podmioty Krajowego Systemu Ratowniczo-Gniczego (KSRG) jest szczegółowo określony w ustawie z dnia 8 września 2006 r. Aktualne wytyczne dotyczące organizacji i działania ratownictwa medycznego w KSRG zawarte są w "Zasadach organizacji ratownictwa medycznego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym" z dnia 30 czerwca 2021 r., które uzupełniają pisma Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 12 czerwca 2008 r.
Obecnie ratownictwo medyczne w KSRG funkcjonuje na poziomie podstawowym, obejmującym kwalifikowaną pierwszą pomoc, oraz na poziomie zaawansowanym, realizującym świadczenia zdrowotne inne niż medyczne czynności ratunkowe, głównie przez ratowników medycznych. Poziom podstawowy obejmuje wszystkie jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz jednostki ochrony przeciwpożarowej włączone do KSRG. Oznacza to, że wszyscy strażacy PSP (około 30 tysięcy osób) posiadają uprawnienia ratownika, a 2360 z nich posiada zawód ratownika medycznego.
W przypadku Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) włączonych do KSRG, co najmniej ośmiu druhów w każdej jednostce powinno posiadać uprawnienia do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy. Pozwala to na zapewnienie obecności co najmniej dwóch ratowników w składzie zastępu podejmującego interwencję. Według danych z Systemu Wspomagania Dowodzenia (SWD) z 5 września 2022 r., w KSRG funkcjonuje 3777 jednostek OSP, skupiających 113 tysięcy strażaków ochotników. Aby zapewnić pełną gotowość w zakresie KPP, uprawnienia powinno posiadać około 30 tysięcy druhów.
Szkolenie praktyczne OSP z udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy w Dąbrowie Białostockiej
Definicja i zakres Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP)
Kwalifikowana pierwsza pomoc obejmuje czynności podejmowane przez ratownika wobec osoby znajdującej się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Zgodnie z art. 13 ust. 1 Ustawy o PRM, ratownikiem może być osoba pełnoletnia, posiadająca ważne zaświadczenie o ukończeniu kursu KPP i uzyskaniu tytułu ratownika, a także osoba, której stan zdrowia pozwala na udzielanie kwalifikowanej pierwszej pomocy.
Program kursu KPP dla strażaków PSP, zatwierdzony przez Komendanta Głównego PSP 7 kwietnia 2010 r., trwa 66 godzin. Jego celem jest przygotowanie wszystkich ratowników PSP do wykonywania zadań z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie kwalifikowanej pierwszej pomocy podczas działań ratowniczych. Utrzymanie wysokiego poziomu umiejętności praktycznych wymaga od ratowników ciągłego ich doskonalenia. Kwalifikowana pierwsza pomoc świadczona przez ratowników stanowi kluczowy element tzw. "łańcucha przeżycia", a jej jakość w dużej mierze determinuje efektywność całego procesu ratunkowego. Podkreśla się, że efekty działań profesjonalnej kadry SOR, wyposażonej w nowoczesny sprzęt medyczny, są nierozerwalnie związane z jakością pomocy udzielonej na etapie przedszpitalnym.
Działania z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie podstawowym są realizowane zgodnie z procedurami ratowniczymi zawartymi w załączniku 1 do "Zasad organizacji ratownictwa medycznego w KSRG" z dnia 30 czerwca 2021 r., z wykorzystaniem sprzętu stanowiącego wyposażenie podmiotów KSRG według standardów ujętych w załączniku 3 do tych "Zasad". Wyniki tych działań powinny być udokumentowane w karcie udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy. Skuteczne postępowanie w stanie nagłego zagrożenia życia wymaga wcześniejszego ustalenia priorytetów w działaniu ratowniczym, czemu służą procedury opracowane przez Komendę Główną PSP. Pierwsze procedury tego typu powstały w 1999 r., a aktualnie obowiązujące datowane są na 2021 r.
Ratownicy KSRG często jako pierwsi udzielają pomocy osobom w stanie zagrożenia życia i zdrowia, co nakłada na nich obowiązek ciągłego doskonalenia umiejętności. Rozwój technologii, w tym symulatorów wysokiej wierności i nowoczesnych centrów symulacji medycznej, pozwala na wierne odtwarzanie sytuacji ratowniczych, co jest koniecznością teraźniejszości.
Kwestie umundurowania i oznaczeń
W kontekście umundurowania strażaków OSP, którzy ukończyli kurs KPP, pojawiają się pytania dotyczące możliwości stosowania oznaczeń "RATOWNIK" zamiast lub obok napisu "STRAŻ" na odzieży typu nomex czy koszarówka. Ponadto, wątpliwości budzi kwestia noszenia przez strażaka po kursie KPP kurtki lub munduru z logo Państwowego Ratownictwa Medycznego (PRM) w przypadku zadysponowania.
Obecnie nie ma przepisów, które regulowałyby szczegółowo kwestię umundurowania strażaków w zależności od posiadanych przez nich uprawnień z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy. W Państwowej Straży Pożarnej przyjęto zasadę, że każdy strażak z założenia powinien posiadać zaliczony kurs KPP, co potwierdzają wydawane zaświadczenia. Regulamin umundurowania nie przewiduje jednak dodatkowych oznaczeń z tego tytułu. Podobnie jest w OSP KSRG, gdzie kurs KPP jest standardem dla członków Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT), choć nie zawsze jest to powszechne.
Podkreśla się, że ukończenie kursu KPP nie jest równoznaczne z uzyskaniem tytułu "Ratownika Medycznego". Do uzyskania tytułu Ratownika Medycznego wymagane jest ukończenie studiów lub studium ratownictwa medycznego oraz zdanie odpowiednich egzaminów państwowych. Osoba po kursie KPP posiada tytuł "Ratownika" i uprawnienia do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy, ale nie jest ratownikiem medycznym w rozumieniu przepisów.
W dyskusjach pojawia się argument, że strażacy nie udzielają specjalistycznej pomocy medycznej, a ich zadaniem jest utrzymanie poszkodowanych przy życiu do czasu przybycia wykwalifikowanego personelu medycznego. Sugeruje się, aby zamiast emblematów typu "RATOWNIK" czy logo "PRM", strażacy skupili się na profesjonalnym wykonywaniu swoich obowiązków, zgodnie z zasadą, że prawdziwy bohater działa dyskretnie.
Podstawa prawna i interpretacje przepisów
Kwestie związane z kwalifikowaną pierwszą pomocą oraz rolą poszczególnych jednostek w systemie PRM reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Zgodnie z art. 15 tej ustawy, jednostkami współpracującymi z systemem PRM są służby ustawowo powołane do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, w tym jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej oraz jednostki ochrony przeciwpożarowej włączone do KSRG. Ponadto, do jednostek współpracujących mogą należeć społeczne organizacje ratownicze, które w ramach swoich zadań statutowych są obowiązane do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, pod warunkiem wpisania ich do rejestru jednostek współpracujących z systemem prowadzonego przez Wojewodę.
Pojawia się problem interpretacyjny dotyczący możliwości uzyskania tytułu ratownika przez członków OSP spoza KSRG. Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy, ratownikiem może być osoba zatrudniona lub pełniąca służbę w jednostkach współpracujących z systemem, o których mowa w art. 15, lub będąca członkiem tych jednostek. Artykuł 15 ust. 2 precyzuje, że takimi jednostkami mogą być społeczne organizacje ratownicze wpisane do rejestru Wojewody. Istnieje pewna "kwadratura koła", ponieważ aby jednostka OSP mogła zostać wpisana do rejestru współpracy z PRM, musi dysponować ratownikami posiadającymi ważne zaświadczenia o ukończeniu kursu KPP, a z drugiej strony, aby uzyskać tytuł ratownika, trzeba być członkiem jednostki wpisanej do rejestru.
W przypadku OSP spoza KSRG, istnieje możliwość wpisania jednostki do rejestru jednostek współpracujących z PRM na podstawie wniosku składanego do Wojewody. Wymaga to wykazania sił i środków przewidzianych do realizacji zadań z zakresu KPP. Niektóre OSP posiadają w swoich szeregach ratowników medycznych lub inne osoby z tytułem ratownika, co ułatwia ten proces.
Podkreśla się, że nawet osoba, która ukończyła studia lub studium ratownictwa medycznego, powinna odbyć kurs KPP, aby móc działać jako ratownik w ramach jednostki współpracującej z PRM. Podobnie instruktorzy kwalifikowanej pierwszej pomocy, chcący pełnić służbę jako ratownicy w OSP, muszą uzyskać odpowiedni papier z egzaminu kończącego kurs KPP.
Wymagania i procedury naboru do Państwowej Straży Pożarnej
Aby zostać zawodowym strażakiem w Państwowej Straży Pożarnej, istnieją dwa główne sposoby rekrutacji: poprzez służbę kandydacką (do szkół aspiranckich lub Szkoły Głównej Służby Pożarniczej) lub poprzez służbę przygotowawczą (bezpośrednio do jednostek organizacyjnych PSP).
Kandydaci do służby w PSP muszą spełnić szereg wymagań określonych w ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Należą do nich: posiadanie obywatelstwa polskiego, niekaralność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, korzystanie z pełni praw publicznych, posiadanie co najmniej średniego wykształcenia oraz zdolności fizycznej i psychicznej do pełnienia służby, ocenianej przez komisje lekarskie. Kandydaci przechodzą postępowanie kwalifikacyjne, które obejmuje m.in. testy sprawności fizycznej, test wiedzy, rozmowę kwalifikacyjną oraz ocenę posiadanych kwalifikacji.
Zmiany w zasadach naboru do PSP, obowiązujące od 1 października 2021 r., wprowadziły nowy, zunifikowany test sprawności fizycznej, który ma być przeprowadzany niezależnie od warunków atmosferycznych i mierzyć siłę, wytrzymałość oraz szybkość. Wynik testu jest ważny przez 6 miesięcy i może być wykorzystany podczas innych naborów. Zmieniono również procedury składania dokumentów, zmniejszając ich liczbę na początkowym etapie.
W ramach postępowania kwalifikacyjnego punktowane są m.in.: oceny z matury (w przypadku służby kandydackiej), wyniki testów sprawnościowych, posiadane uprawnienia (np. prawo jazdy kat. C, C+E, D), ukończenie szkoleń OSP, uzyskanie kwalifikacji ratownika (KPP), a także udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych i ćwiczeniach organizowanych przez PSP. Podczas rozmowy kwalifikacyjnej oceniana jest autoprezentacja kandydata, jego kompetencje społeczne oraz umiejętność komunikacji.
W strukturach PSP mogą być również zatrudniani pracownicy cywilni, których nabór odbywa się zgodnie z zasadami służby cywilnej, charakteryzującymi się otwartością i konkurencyjnością.