Ospa wietrzna: skuteczne metody pielęgnacji i leczenia

Ospa wietrzna to doświadczenie, które spotyka większość osób jeszcze w dzieciństwie - swędzące krosty, gorączka i przymusowa izolacja. Choć w większości przypadków przebiega łagodnie, nieodpowiednia pielęgnacja skóry może prowadzić do poważnych powikłań, w tym blizn i infekcji bakteryjnych. Najnowsze zalecenia jednoznacznie wskazują, że tradycyjne metody, takie jak zasypki i papki, powinny odejść do lamusa. Dowiedz się, jak leczyć ospę wietrzną, jakie preparaty stosować oraz jak uniknąć zakażenia.

Ospa wietrzna - co to za choroba?

Ospa wietrzna, nazywana potocznie wiatrówką, to wysoce zakaźna choroba wirusowa, którą wywołuje wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus, VZV), identyczny z wirusem półpaśca. Jest to jedna z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, choć może dotknąć również dorosłych.

Drogi zakażenia i okres inkubacji

• Do zakażenia dochodzi poprzez bliski kontakt z osobą chorą lub/i wdychaniem cząstek znajdujących się w powietrzu (drogą kropelkową). Wirus ospy wietrznej może rozprzestrzeniać się z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów.
• Chory zakaża osoby z otoczenia w okresie od dwóch dni przed pojawieniem się wysypki, aż do momentu przyschnięcia ostatniego wykwitu.
• Okres wylęgania ospy wynosi od 10 do 21 dni od kontaktu z chorym, średnio 14 dni.

Przebieg choroby i objawy

Ospa wietrzna charakteryzuje się gorączką, osłabieniem i złym samopoczuciem. Charakterystyczna, swędząca wysypka pęcherzykowa jest głównym objawem ospy wietrznej. Zmiany skórne pojawiają się zazwyczaj w drugiej dobie choroby. Wysypka ma charakter polimorficzny - początkowo powstają plamki, które przekształcają się w grudki i pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym. Zmiany skórne często występują falami co 2-3 dni, dlatego na ciele można jednocześnie zauważyć wykwity na różnych etapach rozwoju, co daje efekt „gwieździstego nieba”.

• Zmiany skórne występują na całym ciele, także na skórze owłosionej głowy, twarzy, tułowiu oraz na błonach śluzowych (np. jamy ustnej, okolice odbytu), co może powodować ból i utrudniać jedzenie i picie.
• Całkowity czas trwania ospy wietrznej, od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich, wynosi zazwyczaj 7 do 10 dni.
• Intensywne swędzenie skóry to efekt reakcji organizmu na rozwijające się zmiany skórne i naturalny etap gojenia pęcherzyków, który może prowadzić do rozdrapywania wykwitów, a w konsekwencji do blizn i nadkażeń bakteryjnych.

Przebieg ospy u dzieci i dorosłych

• Ospa wietrzna u dzieci ma zazwyczaj łagodny przebieg. Najczęściej występuje u dzieci w wieku przedszkolnym i trwa około 2 tygodnie.
• U osób dorosłych i młodzieży powyżej 12. roku życia przebieg ospy wietrznej jest zazwyczaj cięższy (więcej wykwitów, wyższa gorączka, dłuższy czas trwania) i częściej występują powikłania, takie jak zapalenie opon mózgowych, stawów, nerek, wątroby lub mięśnia sercowego.

Ospa wietrzna w ciąży i u noworodka

Zachorowanie na ospę w trakcie ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia lub rozwojem wrodzonej ospy u dziecka. Ospa wrodzona objawia się małą masą urodzeniową dziecka, zmianami skórnymi, neurologicznymi, wadami kończyn, oka oraz upośledzeniem umysłowym. Ospa wietrzna u noworodka ma zazwyczaj ciężki przebieg i może prowadzić nawet do śmierci dziecka.

Półpasiec - uaktywnienie wirusa

Przechorowanie ospy wietrznej pozostawia trwałą odporność, jednak wirus pozostaje w organizmie w formie utajonej (latentnej) w zwojach nerwowych. Może się uaktywnić, wywołując półpasiec, który występuje głównie u osób starszych lub z obniżoną odpornością i objawia się wykwitami skórnymi wzdłuż obszarów unerwienia danego nerwu, cechującymi się dużą bolesnością.

Pielęgnacja skóry podczas ospy wietrznej - kluczowe zasady

Właściwa pielęgnacja skóry dziecka z ospą wietrzną zawsze rodzi wiele pytań. Zaniepokojeni rodzice chcą w pierwszej kolejności złagodzić uczucie swędzenia, a następnie pozbyć się nieestetycznych krost ze skóry swojej pociechy. Kluczowe w leczeniu ospy wietrznej jest zabezpieczenie przed nadkażeniem bakteryjnym, które ma miejsce w przypadku pęknięcia pęcherzyka z płynną treścią. Jest to najczęściej konsekwencją rozdrapywania przez dzieci swędzących krostek. Rozdrapywanie zmian skórnych może powodować ponadto tworzenie się trudno gojących się blizn.

Codzienna higiena i kąpiele

• Kąpiele są konieczne: Codzienne, krótkie kąpiele w letniej wodzie (maksymalnie 37°C) są bardzo ważne, ponieważ zmniejszają ryzyko nadkażeń bakteryjnych i łagodzą świąd.
• Technika kąpieli: Kąpiel powinna być szybka, najlepiej pod prysznicem, unikać długiego namaczania. Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć, przykładając czysty, bawełniany ręcznik, nie pocierając.
• Nadmanganian potasu: Do kąpieli można dodać kilka kryształków (lub tabletek) nadmanganianu potasu, aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor. Warto najpierw rozpuścić kryształki/tabletki w szklance wody, aby uniknąć oparzeń skóry nierozpuszczonymi resztkami.
• Czyste paznokcie: Należy dbać o czyste i krótko obcięte paznokcie dziecka, by nie przenosić zanieczyszczeń w razie drapania.
• Zmiana odzieży i pościeli: Regularnie zmieniać ubranie i pościel chorego.

Czym smarować ospę?

Najnowsze zalecenia medyczne wskazują na odejście od stosowania tradycyjnych pudrów płynnych w przebiegu ospy, ponieważ pod ich warstwą mogą namnażać się bakterie i łatwiej przeoczyć toczące się zakażenia bakteryjne. Pielęgnacja ospowych krostek polega w zasadzie na zadbaniu o ich higienę.

• Preparaty odkażające: Można stosować preparaty odkażające z oktenidyną (np. Octenisept, Neocide) lub roztwór wodny gencjany, które nieco przyspieszają przysychanie wykwitów.
• Pianki i żele chłodzące: W przypadku nasilonego świądu można stosować specjalne pianki lub żele chłodzące, np. PoxClin CoolMousse, PoxOUT, Virasoothie. Przynoszą ulgę i nie zasłaniają zmian. Preparat PoxClin CoolMousse należy nanosić w dużej ilości trzy razy dziennie lub każdorazowo, gdy istnieje potrzeba złagodzenia objawów.
• Emolienty i preparaty nawilżające: Ospa wietrzna często powoduje wysuszenie i podrażnienie skóry, dlatego bardzo ważne jest codzienne stosowanie emolientów - preparatów nawilżających, które tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody.
• Preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem: Działają łagodząco, regenerująco i przyspieszają gojenie. Tlenek cynku zapobiega nadkażeniom bakteryjnym i pozwala zasuszyć ogniska chorobowe.
• Unikać: Maści z kortykosteroidami ani leków z grupy NLPZ miejscowo.

Łagodzenie świądu

Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy wietrznej jest intensywne swędzenie skóry, które może prowadzić do rozdrapywania wykwitów, a w konsekwencji do blizn i nadkażeń bakteryjnych.

• Chłodzenie: Chłodzenie skóry przynosi natychmiastową ulgę w swędzeniu (np. letnie kąpiele, pianki chłodzące).
• Leki przeciwhistaminowe: W przypadku nasilonego świądu (po konsultacji z lekarzem) można zastosować doustne leki przeciwhistaminowe, np. zawierające dimetynden (Fenistil), hydroksyzynę (Atarax) lub cetyryzynę (Zyrtec, Allertec, Clemastinum). Czasami wystarczają podobne leki stosowane miejscowo, np. Fenistil żel lub Clemastinum Hasco.

Leczenie ospy wietrznej - zalecenia ogólne

Leczenie ospy wietrznej ma na celu głównie łagodzenie objawów i wspieranie organizmu w walce z infekcją. Zaleca się leczenie objawowe, czyli mające na celu obniżenie gorączki i ograniczenie świądu skóry.

Odpoczynek i izolacja

• Chory powinien przebywać w domu do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki, aby nie zarażać innych. Okres zakaźny trwa do momentu, aż wszystkie zmiany skórne przekształcą się w strupy.
• Unikaj wychodzenia z chorym dzieckiem, a tym bardziej omijaj duże skupiska ludzi. Chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób, w tym osób z upośledzoną odpornością lub kobiet w ciąży.
• Dzieci nie powinny uczęszczać do żłobka, przedszkola, chodzić na place zabaw, imprezy.
• Wietrzenie pomieszczeń znacznie zmniejsza zakaźność.

Leczenie gorączki i bólu

• Paracetamol: Jedynym lekiem, który można podać dziecku na zbicie gorączki, jest paracetamol.
• Unikać ibuprofenu i aspiryny: Ibuprofen zwiększa ryzyko nadkażeń, w tym zapalenia powięzi. Aspiryna (zwłaszcza u dzieci poniżej 12 roku życia) oraz ibuprofen mogą nasilać objawy skórne i sprzyjać powikłaniom w postaci nadkażeń.

Leki przeciwwirusowe (acyklowir)

Acyklowir to lek przeciwwirusowy stosowany w leczeniu zakażeń wirusami z grupy Herpes. Decyzję o jego podaniu podejmuje lekarz.

• Wskazania: Rutynowo zalecany jest zazwyczaj dorosłym i dzieciom powyżej 12. roku życia, ponieważ u nich ospa ma zwykle cięższy przebieg. Lekarz może zdecydować o jego zastosowaniu u obciążonych pacjentów, np. z ciężkim przebiegiem, dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi (np. ciężkie AZS, przewlekłe leczenie doustnymi sterydami).
• Skuteczność: Udowodniono, że acyklowir podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów ospy wietrznej może zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby.
• Brak korzyści u młodszych dzieci: Nie udowodniono korzyści z leczenia acyklowirem ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie.
• Oporność: Istnieje obawa rozwoju oporności wirusa na acyklowir, dlatego nie jest to lek dla wszystkich i nie służy do profilaktyki poekspozycyjnej.

Nawodnienie

W trakcie każdej choroby należy pamiętać o odpowiednim pojeniu malucha. Gorączkujące dzieci odwadniają się szybciej. Dodatkowo swędzące pęcherzyki mogą lokalizować się w jamie ustnej, co sprawia dziecku ból i może powodować niechęć do jedzenia i picia. Pomocne może być proponowanie chłodniejszych napojów i pokarmów, unikanie kwaśnych smaków i/lub podawanie napojów przez słomkę, co nieco zmniejszy drażnienie błon śluzowych jamy ustnej.

Zapobieganie powikłaniom i bliznom

Ospa wietrzna sama w sobie rzadko zostawia trwałe blizny, ale głównym powodem, dla którego one się pojawiają, jest rozdrapywanie pęcherzyków i zeskrobywanie strupków. Skóra w trakcie choroby jest szczególnie wrażliwa, a każda mechaniczna ingerencja zwiększa ryzyko powstania śladów.

• Nie drap zmian: Najważniejsza zasada. Łagodzenie swędzenia za pomocą zalecanych środków przeciwświądowych jest kluczowe.
• Higiena skóry: Delikatne kąpiele w letniej wodzie pomagają zapobiec wtórnym infekcjom.
• Leczenie świeżych blizn: Jeżeli mimo ostrożności pojawią się przebarwienia lub ślady, zwykle z czasem bledną i stają się mało widoczne. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych, np. Sutricon, Silaurum lub Sikatris.

Gdy dziecko zdrapie pęcherzyk

Należy przemyć rankę preparatem do odkażania ran z oktenidyną (np. Octenisept lub Neocide) i starać się zabezpieczyć przed ponownym rozdrapaniem (czasami można chwilowo zakleić zmianę „przewiewnym” plasterkiem).

Powikłania ospy wietrznej

Ospa wietrzna u większości osób przebiega łagodnie, jednak zarówno u dzieci, jak i dorosłych może prowadzić do groźnych powikłań. Ryzyko ich wystąpienia jest wyższe u osób z obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz u dorosłych, którzy przechodzą ospę ciężej niż dzieci. Powikłania u dorosłych występują częściej i mogą mieć cięższy przebieg niż u dzieci. W przypadku nietypowego przebiegu ospy lub podejrzenia powikłań, niezbędna jest pilna konsultacja z lekarzem.

Najczęstsze powikłania

• Nadkażenia zmian skórnych: Od niewielkich miejscowych, poprzez poważniejsze (ropowica, róża), po uogólnione (martwicze zapalenie powięzi, bakteriemia, a nawet sepsa) wymagające antybiotykoterapii.
• Przeziębienie podczas ospy: Ospa wietrzna osłabia układ immunologiczny, szczególnie u dzieci. Jeśli w tym czasie dojdzie do infekcji górnych dróg oddechowych (katar, kaszel, ból gardła), organizm może mieć trudność z jednoczesnym zwalczaniem obu zakażeń. W większości przypadków łagodne przeziębienie nie jest niebezpieczne, ale wymaga bacznej obserwacji, gdyż może prowadzić do nadkażeń bakteryjnych.
• Neurologiczne: U dorosłych częściej występują powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie opon mózgowych.

Czynniki zwiększające ryzyko ciężkiego przebiegu

• Wiek powyżej 20 lat.
• Ciąża, zwłaszcza II i III trymestr.
• Immunosupresja, w tym przewlekła sterydoterapia.
• Istotne niedobory odporności komórkowej.
• Noworodki matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 h po nim.
• Atopowe zapalenie skóry.

"Ospa party" - niebezpieczne zjawisko

Celowe zakażenie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem jest złym pomysłem. Tragiczne przypadki, nawet śmiertelne, powikłań ospy wietrznej są dowodem na to, że nie należy celowo narażać dzieci na zarażenie. Nikt nie jest w stanie przewidzieć, jak dany pacjent przejdzie chorobę.

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom.

• Rodzaj szczepionki: Jest to szczepionka żywa, zawierająca atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca.
• Skuteczność: Szczepionka wykazuje bardzo dużą skuteczność. Po podaniu 2 dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg.
• Zalecenia: Szczepienie jest zalecane (płatne) dla dzieci, które nie chorowały wcześniej na ospę wietrzną. Można je wykonać po ukończeniu 9. miesiąca życia, zwykle w 13.-15. miesiącu. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. Górnej granicy wieku nie ma.
• Działania niepożądane: Szczepionka jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane są zwykle łagodne - mogą obejmować zaczerwienienie lub ból w miejscu wkłucia, przejściowy stan podgorączkowy czy niewielką wysypkę ospopodobną.
• Refundacja: Od 2009 roku szczepienie jest refundowane w przypadku dzieci do ukończenia 12. roku życia, obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (z niedoborem odporności, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonym HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym i chemioterapią). Refundowane jest również dla dzieci uczęszczających do żłobka lub klubików dziecięcych.

Szczepienie poekspozycyjne

Jeżeli doszło do kontaktu z chorym, a nie minęły 3 dni, można jeszcze uratować sytuację. Rozwiązaniem jest jak najszybsze (do 72 godzin, maksymalnie do 5 dni) podanie szczepionki przeciwko wirusowi ospy wietrznej, by uniknąć choroby, a przynajmniej znacznie złagodzić jej przebieg. W przypadku osób, które zaszczepione być nie mogą (osoby z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia) - podaje się immunoglobulinę, czyli gotowe przeciwciała (do 96 godzin po ekspozycji, ale im wcześniej, tym lepiej).

tags: #czy #trzeba #smarowac #ospe