Katedra Notre-Dame de Paris, jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków Francji i symbol zachodniej cywilizacji, od wieków stoi w sercu Paryża. Kamień węgielny pod jej budowę położył w 1163 roku papież Aleksander III, a świątynia powstawała przez 182 lata, do roku 1345. Niestety, w 2019 roku licząca ponad 850 lat katedra stanęła w ogniu, co wstrząsnęło całym światem.
Wybuch pożaru: chronologia wydarzeń
Pożar w katedrze Notre-Dame de Paris wybuchł w poniedziałek, 15 kwietnia 2019 roku, wywołując ogólnoświatową falę smutku i obaw. Dokładna przyczyna pożaru nie została jednoznacznie ustalona, jednakże za najbardziej prawdopodobną przyjmuje się wypadek, prawdopodobnie spięcie w instalacji elektrycznej, które miało miejsce na strychu budowli, gdzie trwały prace renowacyjne.
Pierwsze alarmy i lokalizacja ognia
Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20. Katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Jeden ze strażników wspiął się na dach, jednak początkowo nie znalazł ognia. Alarm pożarowy zabrzmiał ponownie o godzinie 18:43. Dopiero o 18:49 strażnicy po ponownym sprawdzeniu dachu zlokalizowali ogień, który wybuchł pod sygnaturką, a następnie rozprzestrzenił się na pozostałą część dachu.
Potwierdzenie pożaru i początek akcji
Straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51, a jednostki skierowane do walki z pożarem przybyły na miejsce w ciągu 10 minut od zgłoszenia. Po godzinie 22 wiceminister spraw wewnętrznych Laurent Nunez przyznawał, że "nie jest pewne", czy uda się ocalić katedrę. Ogień pojawił się najpierw na strychu budowli, gdzie trwały prace renowacyjne, a następnie bardzo szybko rozprzestrzenił się na całym dachu, obejmując powierzchnię około 1000 metrów kwadratowych.
Notre-Dame płonie - Zwiastun PL (Official Trailer)
Heroiczna walka strażaków
Z pożarem walczyło ponad 400 strażaków, którzy całą noc toczyli dramatyczną bitwę o ocalenie zabytku. Akcja gaśnicza trwała intensywnie przez wiele godzin w centrum Paryża.
Skala działań i trudności w gaszeniu
Rzecznik miejscowej straży pożarnej przekazywał jeszcze przed godziną 3 w nocy, że udało się powstrzymać rozprzestrzenianie ognia i "przejąć nad nim kontrolę". Cały ogień został ugaszony 16 kwietnia około godziny 4:00 nad ranem. Szef paryskiej straży pożarnej Jean-Claude Gallet poinformował, że "można uznać, iż główna struktura świątyni została uratowana", a obie potężne wieże fasady nie były zagrożone. Głównym celem strażaków do rana było ochronienie dwóch dzwonnic, Północnej i Południowej, aby mieć pewność, że wieże nie zostaną naruszone.
Wyzwania związane z konstrukcją gotycką
Dozowanie wody było niezbędne, szczególnie w przypadku gotyckiej budowli, w której jest dużo przeszkleń, a konstrukcja wyniesiona jest „na zewnątrz” budynku za pomocą łęków oporowych. Strażacy musieli monitorować struktury, ich ruchy i "wygaszać pozostałe ognisk". Część sklepienia zawaliła się w nawie głównej oraz na jej skrzyżowaniu z transeptem. Na miejscu wciąż zaangażowanych było 100 strażaków, którzy pozostawali tam przez cały dzień po ugaszeniu głównego ognia.
Dlaczego nie użyto helikopterów?
Wiele osób zastanawiało się, dlaczego do gaszenia nie użyto helikopterów lub samolotów zrzucających wodę. Taka interwencja była niemożliwa ze względu na konstrukcję katedry. Zrzucenie dużej ilości wody z góry, oprócz wytworzenia dodatkowego wiatru i podmuchów powietrza, mogłoby doprowadzić do zawalenia się całej budowli pod jej ciężarem, co stanowiło zbyt duże ryzyko dla tak delikatnej, choć majestatycznej, gotyckiej konstrukcji.
Straty i ocalone skarby
Po ośmiogodzinnej walce z ogniem, gdy pożar został opanowany, skala zniszczeń była ogromna, ale udało się także ocalić wiele bezcennych elementów.
Skutki pożaru: Zawalone elementy i uszkodzenia
Pożar zniszczył znaczny fragment konstrukcji: runęła iglica zbudowana w XIX wieku według projektu Eugène’a Viollet-le-Duca, doszczętnie spłonął drewniany dach i więźba dachowa, zawaliła się część kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu. Ogień zniszczył także część wnętrza świątyni, w tym XIX-wieczne górne witraże w szczytach transeptu. Minister kultury Francji przekazał, że zniszczone zostały również organy, będące jednym z największych tego typu instrumentów na świecie. Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery 460 ton ołowiu.
Uratowane relikwie i dzieła sztuki
Mimo ogromu zniszczeń, z pożaru udało się ocalić wiele bezcennych zabytków. Przede wszystkim, wyniesiono niezwykle cenne relikwie: koronę cierniową (w oprawie z XIX w.) oraz tunikię Ludwika IX Świętego z 1239 roku. Udało się również ocalić koguta z miedzianej blachy repusowanej, znajdującego się na szczycie iglicy, w którym przechowywane są relikwie św. Dionizego i św. Genevieve oraz kawałek korony cierniowej. Żywioł nie uszkodził też przepięknych rozet (trzy rozety z XII i XIII wieku ocalały), dachu naw bocznych, ołtarza, organów (mimo uszkodzeń), dzwonnicy i dzwonów. Statuy, które powstały w XIX wieku, zostały zdjęte na czas renowacji jeszcze przed pożarem, co uchroniło je przed zniszczeniem.
Reakcje i decyzja o odbudowie
Pożar katedry Notre-Dame wywołał falę solidarności na całym świecie.
Reakcja Francji i świata
W poniedziałek wieczorem dramatyczną akcję w centrum Paryża komentowały francuskie służby, a prezydent Francji Emmanuel Macron, premier Edouard Philippe i inni najważniejsi francuscy politycy przybyli na miejsce pożaru, śledząc na żywo akcję strażaków. 18 kwietnia na znak solidarności ze zniszczoną Notre-Dame odezwały się dzwony w wielu miastach na terenie całej Europy, w tym Dzwon Zygmunta w Polsce.
Początek odbudowy i zebrane fundusze
Prezydent Emmanuel Macron już w dniu pożaru zapowiedział odbudowę katedry, mówiąc: „Notre Dame to nasza historia, nasza literatura, część naszej psyche. Miejsce, gdzie rozegrały się wszystkie nasze najważniejsze wydarzenia: nasze epidemie, nasze wojny, nasze wyzwolenia; to epicentrum naszego życia. Dziś wieczorem uroczyście przysięgam: odbudujemy ją wspólnie”. W odpowiedzi na to wezwanie, osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz francuskie i zagraniczne instytucje natychmiast zadeklarowały pomoc finansową. Mer Paryża Anne Hidalgo poinformowała, że merostwo wyasygnuje z budżetu miasta 50 mln euro na odbudowę. Zorganizowano też dużą międzynarodową konferencję darczyńców. W odbudowę paryskiego zabytku zaangażowano dwa tysiące specjalistów, rzemieślników i robotników, a inwestycja pochłonęła siedemset milionów euro. Dzięki wsparciu darczyńców z całego świata Notre-Dame de Paris stała się symbolem jedności i determinacji. Obiecanych zostało ponad 900 milionów euro.
Proces odbudowy
Odbudowa świątyni została podzielona na dwie fazy: fazę zabezpieczania (przygotowawczą), trwającą od 16 kwietnia 2019 do końca lata 2021 z budżetem 165 mln euro, oraz fazę rzeczywistej rekonstrukcji. Zgodnie z dzisiejszą praktyką konserwatorską, budynków nie należy odbudowywać. Jednak w tym przypadku zdecydowano się na rekonstrukcję, czyli jak najwierniejsze odwzorowanie całej architektury, identycznej z oryginałem.
Fazy prac i zastosowane metody
Przez dwa lata robotnikom udało się usunąć uszkodzone części konstrukcji budowli i zabezpieczyć przed zawaleniem elementy uszkodzone, oprzyrządować budynek rusztowaniami, przeprowadzić inwentaryzację elementów wnętrza, jak również przenieść organy oraz dzieła sztuki, które podlegają konserwacji. Od września 2020 roku prowadzone są badania nad oczyszczeniem i renowacją kaplic. Umowa między instytucją publiczną odpowiedzialną za konserwację i restaurację katedry Notre-Dame de Paris a Biurem Badań Geologicznych i Górniczych (BRGM) zakłada poszukiwanie kamieni do odbudowy, które trwało do połowy 2021 roku. Udało się już wybrać tysiąc kilkusetletnich dębów z lasów publicznych i prywatnych Francji, które posłużą do renowacji iglicy, ram transeptu i przyległych przęseł.
Otwarcie po odbudowie
Początkowo prezydent Emmanuel Macron zapowiedział, że odbudowa świątyni zakończy się przed Letnimi Igrzyskami w Paryżu w 2024 roku. Choć wielu wątpiło w tak szybką rewitalizację, faktycznie cel udało się zrealizować w 5 lat. Uroczyste otwarcie Notre-Dame de Paris miało miejsce w sobotę 7 grudnia 2024 roku, a uroczysta msza święta odbyła się 8 grudnia, z udziałem duchownych i światowych przywódców, co symbolizowało powrót katedry do pełnej świetności i funkcji.