Kwestia łączenia funkcji publicznych z zaangażowaniem w działalność organizacji społecznych, takich jak Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) czy ich związki, budzi wiele pytań prawnych i etycznych. Głównym wyzwaniem jest ocena, czy wójt, burmistrz, prezydent miasta, a także ich zastępcy, zajmując stanowisko w strukturach Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, naruszają ustawowy zakaz łączenia funkcji publicznych z prowadzeniem działalności gospodarczej lub innymi zajęciami mogącymi wywołać podejrzenie o stronniczość.
Zakazy antykorupcyjne dla osób pełniących funkcje publiczne
Ogólne ograniczenia wynikające z ustawy antykorupcyjnej
Kwestie te regulują przepisy art. 4 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne. Zgodnie z nimi, wójt (burmistrz, prezydent miasta) w czasie sprawowania mandatu nie może być:
- członkiem zarządów, rad nadzorczych lub komisji rewizyjnych spółek prawa handlowego;
- zatrudniony lub wykonywać innych zajęć w spółkach prawa handlowego, które mogłyby wywołać podejrzenie o stronniczość lub interesowność;
- członkiem zarządów, rad nadzorczych lub komisji rewizyjnych spółdzielni, z wyjątkiem rad nadzorczych spółdzielni mieszkaniowych;
- członkiem zarządów fundacji prowadzących działalność gospodarczą.
Wójt nie może też posiadać w spółkach prawa handlowego więcej niż 10% akcji lub udziały przedstawiające więcej niż 10% kapitału zakładowego w każdej z tych spółek.
Dodatkowo, wójt nie może prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. Nie dotyczy to działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, w formie i zakresie gospodarstwa rodzinnego.
Konsekwencje naruszenia zakazów i rola organów nadzoru
Naruszenie przez wójta tych zakazów skutkuje wygaśnięciem mandatu, co stwierdza rada gminy w drodze uchwały. Podstawą jest tu art. 492 par. 1 pkt 5 Kodeksu wyborczego. Jeżeli rada nie wypełni tego obowiązku, decyzję podejmuje wojewoda, wydając zarządzenie zastępcze. Od uchwały rady gminy albo od zarządzenia zastępczego wojewody o wygaśnięciu mandatu, wójtowi przysługuje skarga do sądu administracyjnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 27 marca 2008 r. (sygn. III SA/Wr 602/07) wyjaśnił, że nie ma znaczenia, czy działalność gospodarcza stowarzyszenia jest działalnością formalnie zgłoszoną i zarejestrowaną. Chodzi o zamiar rzeczywiście istniejący, dający się stwierdzić na podstawie obiektywnie występujących okoliczności faktycznych. Oznacza to, że dla naruszenia zakazów wystarczające jest stwierdzenie, że miało miejsce realne prowadzenie takiej działalności i zarządzanie nią.
Status prawny Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) a Związków OSP RP
Działalność gospodarcza stowarzyszeń OSP
Zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, ochotnicza straż pożarna i Związek Ochotniczych Straży Pożarnych funkcjonują na podstawie przepisów ustawy z 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Prawo o stowarzyszeniach dopuszcza możliwość prowadzenia działalności gospodarczej przez stowarzyszenia, przy czym dochód z takiej działalności służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między członków.
Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym ochrona przeciwpożarowa, należy do zadań własnych gminy, co często prowadzi do finansowej zależności OSP od samorządu. Gmina finansując OSP zakupuje środki na wyposażenie OSP, które często stają się mieniem komunalnym, przekazywanym OSP w drodze umowy użyczenia.
Przepisy ustawy o samorządzie gminnym zakazują radnym rad gmin pełnić funkcje członków zarządu stowarzyszeń, a więc również i Ochotniczych Straży Pożarnych, które prowadzą działalność gospodarczą i jeżeli taka działalność opiera się na wykorzystaniu mienia gminy, w której radny uzyskał mandat.
Specyfika oddziałów Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP
Związek OSP RP może posiadać oddziały: wojewódzkie, powiatowe i gminne, które są tworzone przez oddziały niższego szczebla lub przez co najmniej dwóch członków zwyczajnych Związku. W skład zarządów oddziałów wchodzą przedstawiciele zarządów oddziałów niższego szczebla.
Zgodnie z przepisami ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (takie jak wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast), osoby te nie mogą pełnić funkcji członków zarządu stowarzyszeń, które prowadzą działalność gospodarczą. Jednakże, zakaz ten nie będzie odnosił się do pełnienia funkcji w organach statutowych oddziałów Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ oddziały te co do zasady nie prowadzą działalności gospodarczej i ich działalność nie opiera się na wykorzystaniu mienia gminy. Nie stoją one również w sprzeczności z pełnieniem przez te osoby funkcji w komisjach rewizyjnych OSP.
Warto jednak zaznaczyć, że w przypadku, gdyby oddział ZOSP RP posiadał osobowość prawną i prowadził działalność gospodarczą, to wójt, burmistrz, prezydent miasta, albo członek zarządu powiatu nie mógłby pełnić funkcji w zarządzie tego oddziału Związku.
Wiceburmistrz jako wiceprezes gminnego związku OSP - analiza możliwości
Dopuszczalność łączenia funkcji
Biorąc pod uwagę powyższe regulacje, wiceburmistrz (jako osoba pełniąca funkcję publiczną analogiczną do burmistrza) może pełnić funkcję wiceprezesa gminnego związku OSP RP, pod warunkiem, że ten konkretny gminny związek OSP nie prowadzi działalności gospodarczej. Prawnie jest to dopuszczalne, co potwierdza praktyka, gdzie wiele osób pełni funkcje prezesów/naczelników w jednostkach OSP, a jednocześnie angażuje się w struktury gminne, powiatowe czy nawet wojewódzkie Związku OSP RP.
Statut ZOSP RP w § 18 ust. 1 wskazuje, że przedstawicielami do Zarządu Głównego i zarządów oddziałów Związku nie mogą być osoby zasiadające we władzach innych stowarzyszeń, których zakres działania odpowiada celom Związku. Jednakże, cele statutowe OSP pokrywają się z celami Związku, a OSP to właśnie te jednostki, które tworzą Związek, więc bycie członkiem OSP i jednocześnie piastowanie funkcji w ZOSP jest zgodne z założeniami.
Potencjalne konflikty interesów i kwestie etyczne
Mimo że prawnie dopuszczalne, pełnienie kilku funkcji na różnych szczeblach (np. wiceburmistrz, a jednocześnie wiceprezes gminnego związku OSP) może rodzić podejrzenia o stronniczość lub interesowność. Takie sytuacje wymagają też ogromnego zaangażowania, co może prowadzić do tego, że żadna z funkcji nie jest pełniona w sposób optymalny.
W praktyce mogą pojawić się wątpliwości, gdy osoba pełniąca funkcję publiczną opiniuje lub decyduje w sprawach dotyczących stowarzyszenia, w którym sama zajmuje kierownicze stanowisko. Rada gminy jest w pierwszej kolejności uprawniona do oceny, czy wójt (lub jego zastępca), zajmując równocześnie stanowisko w Zarządzie Gminnego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP, narusza ustawowy zakaz łączenia funkcji.
Korupcja i antykorupcja: wykład profesora Matthew Stephensona
tags: #czy #wiecburmistrz #moze #byc #wpiceprezesme #gminnego