Pożar to niekontrolowany proces spalania w miejscu do tego nieprzeznaczonym, powodujący straty materialne. Zwalczanie pożaru w zarodku jest kluczowe dla minimalizacji tych strat i zapewnienia bezpieczeństwa. Skuteczność akcji gaśniczej oraz bezpieczeństwo jej prowadzenia zależą od wielu czynników, w tym od rozpoznania rodzaju pożaru i wyboru odpowiedniego środka gaśniczego.
Trójkąt Spalania - Podstawa Powstawania Ognia
Warunkiem zapoczątkowania pożaru, czyli procesu spalania, jest istnienie tzw. trójkąta spalania. Jeśli zabraknie choćby jednego z jego elementów, wówczas pożar nie powstanie.
- Źródło ciepła (zapłonu): początkowa energia potrzebna do zainicjowania procesu.
- Materiał palny: substancja, która może ulec spaleniu.
- Powietrze (tlen): utleniacz niezbędny do podtrzymania reakcji spalania.
6. Proces spalania, a pożar
Najczęstsze Przyczyny Pożarów
Powstanie pożarów jest następstwem wielu zdarzeń. Bardzo często zaprószenie ognia jest wynikiem ludzkiej nieodpowiedzialności i bezmyślności (np. umyślne podpalenia, wypalanie traw) lub wad urządzeń (np. zwarcia, przeciążona instalacja elektryczna). Taki pożar ma charakter antropogeniczny, czyli związany z działalnością człowieka. Pożar może być również zagrożeniem naturalnym, np. w przypadku samozapłonu lub wyładowań atmosferycznych (piorunów). Ryzyko wystąpienia pożaru w mieszkaniu lub domu jest duże ze względu na obecność instalacji elektrycznej i gazowej. Należy pamiętać, że takie sprzęty jak kuchenka gazowa, piekarnik, płyta grzewcza, kuchenka mikrofalowa, czy czajnik elektryczny, w przypadku złej eksploatacji lub uszkodzenia, mogą stanowić potencjalne źródło pożaru.
Pożary w Pojazdach Kempingowych
W mobilnych domach, niezależnie od tego, czy jest to przyczepa kempingowa, czy też kamper, pożar właściwie zawsze ma katastrofalne skutki. Przyczyną może być nieszczelność w instalacji gazowej, pożar tłuszczu w kuchni, a nawet pożar silnika. Elementy konstrukcyjne wielu pojazdów kempingowych składają się w dużej mierze z drewna, tekstyliów i różnych pianek, z których większość jest palna. Pod względem ochrony przeciwpożarowej nie jest to idealne rozwiązanie, a trudno o materiały niepalne o odpowiednich właściwościach, zwłaszcza w odniesieniu do ich wagi i ceny. W przypadku pożaru ręczne gaśnice są zazwyczaj bezużyteczne, ponieważ ogień rozprzestrzenia się bardzo szybko i cały pojazd staje w płomieniach. Wybuch pożaru często może zaskoczyć w czasie snu. Brak wentylacji może spowodować śmierć, dlatego absolutnym minimum jest drożność otworów odpowiadających za wentylację pracujących urządzeń, zwłaszcza zasilanych gazem.
Nowe Zagrożenia: Baterie Litowo-Jonowe
Nowym, często niedocenianym zagrożeniem pożarowym jest stosowanie baterii litowo-jonowych. Niezaprzeczalnym zaletom tej technologii towarzyszy pewne ryzyko pożarowe, np. w wyniku przeładowania, uszkodzeń mechanicznych, czy wad fabrycznych.
Klasyfikacja Pożarów i Dobór Środka Gaśniczego
W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, wyróżnia się następujące grupy pożarów:
- Grupa A: Pożary materiałów stałych, zwykle pochodzenia organicznego, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli (drewno, papier, węgiel). Mogą wydzielać gazy i opary, palą się płomieniem, lub żarzą.
- Grupa B: Pożary cieczy i materiałów stałych topiących się (benzyna, nafta i jej pochodne, alkohol). Ciecze palne i substancje topiące się zapalają się, gdy nad ich górną warstwą utworzy się mieszanina par z powietrzem. Pożar cieczy palnych może spowodować powstanie gazowej mieszaniny wybuchowej.
- Grupa C: Pożary gazów palnych (metan, propan, wodór, gaz miejski). Spalanie gazów odbywa się w warstwie stykania się strumienia gazu z powietrzem. Mieszanina gazu palnego z powietrzem może zostać zapalona od najmniejszego źródła ciepła, a wybuch może skutkować dużymi zniszczeniami.
- Grupa D: Pożary metali (lit, sód, potas, glin). Palące się metale są bardzo trudne do ugaszenia.
- Grupa F: Pożary tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych (tłuszcze zwierzęce i oleje spożywcze). Tłuszcze spożywcze w wyniku podgrzewania osiągają wysoką temperaturę. Jeśli występują w większej ilości, ugaszenie ich pożaru jest bardzo trudne, ponieważ mogą zacząć się palić ponownie, jeśli powtórnie dotrze do nich tlen z powietrza. Próba ugaszenia wodą może spowodować wyrzut palącego się tłuszczu.
Dokonanie prawidłowego wyboru środka gaśniczego jest kluczowe. Na każdej gaśnicy występują oznaczenia dotyczące klas pożarów, do jakich dana gaśnica może zostać użyta. W większości przypadków jeden typ gaśnic znajduje zastosowanie w gaszeniu kilku rodzajów pożarów.
Podręczny Sprzęt Gaśniczy do Zwalczania Pożarów w Zarodku
Podręczny sprzęt gaśniczy jest wykorzystywany do gaszenia pożarów w zarodku. Równocześnie z alarmowaniem należy przystąpić do akcji gaśniczej za pomocą tego sprzętu, będącego na wyposażeniu obiektu - gaśnic i hydrantów wewnętrznych. Pamiętajmy, aby nie używać wody do gaszenia urządzeń pod napięciem elektrycznym oraz w ich obrębie, jak również substancji, które z wodą tworzą gazy palne. Ponadto, przy użyciu wody nie można gasić tłuszczów, paliw oraz olejów.
Gaśnice
Gaśnice to przenośne urządzenia o masie brutto do 20 kg i masie środka gaśniczego do 12 kg, którego użycie następuje pod wpływem uruchamianego ręcznie wyzwolenia ciśnienia gazu. Symbolami literowymi oznakowane są gaśnice odpowiednio do gaszenia pożarów danej grupy. Gaśnice są podstawowym elementem bezpieczeństwa pożarowego w budynkach mieszkalnych, obiektach publicznych oraz w samochodach. Na każde 100 metrów kwadratowych powierzchni powinno się udostępniać 3 decymetry sześcienne lub 2 kilogramy środka gaśniczego. Czas działania gaśnicy zależy od jej rodzaju i pojemności, ale zwykle wynosi od kilku do kilkudziesięciu sekund. Gaśnica powinna być przechowywana w łatwo dostępnym miejscu, najlepiej przy wejściach lub na korytarzach, z dala od źródeł ciepła.
Rodzaje Gaśnic
- Gaśnica wodno-pianowa (pianowa): Jest to zbiornik cylindryczny, w którym znajduje się wodny roztwór środka pianotwórczego oraz zbiornik z gazem napędowym. Przeznaczona jest do gaszenia pożarów grupy A i B. Po dostarczeniu gaśnicy w pobliże pożaru zrywamy plombę zabezpieczającą, wciskamy zbijak (gaz napędzający wypełnia zbiornik gaśnicy), kierujemy strumień piany w ognisko pożaru. Działanie gaśnicy można w każdej chwili przerwać przez zwolnienie dźwigni prądowniczki. Wnętrze gaśnicy wypełniają środki alkaliczne w roztworze wodnym środka pianotwórczego oraz kwas w podwieszonym pojemniku. Po uruchomieniu następuje zmieszanie cieczy, wydzielenie dużej ilości związku węgla, tworzenie się piany i podwyższenie ciśnienia, które wyrzuca pianę na zewnątrz.
- Gaśnica proszkowa: Cylindryczny zbiornik zaopatrzony w dźwignię uruchamiającą zawór lub zbijak patronu z gazem napędowym. Środek gaśniczy (proszek) wyrzucany jest przez dyszę lub wężyk zakończony prądowniczką przy pomocy gazu obojętnego (azot lub dwutlenek węgla). Zawiera proszek gaśniczy pod stałym ciśnieniem, np. azotu. Po dostarczeniu gaśnicy w miejsce pożaru zrywamy plombę i zawleczkę blokującą, uruchamiamy dźwignię lub zbijak i kierujemy strumień proszku w ognisko pożaru. Działanie gaśnicy można w każdej chwili przerwać. Proszki gaśnicze, najczęściej sporządzone z mieszanek fosforanowych lub węglanowych, mają na celu zduszenie ognia poprzez pokrycie palącego się obiektu warstwą specjalnej substancji. Dochodzi wówczas do zjawiska antykatalizy, co skutkuje przerwaniem procesu palenia. W gaśnicach proszkowych bardzo często wykorzystuje się uniwersalne substancje gaszące typu ABC. Jest to gaśnica uniwersalnego zastosowania, polecana do domu.
- Gaśnica śniegowa: Cylindryczny zbiornik zaopatrzony w zawór i wężyk zakończony dyszą wylotową. Wewnątrz gaśnicy znajduje się skroplony dwutlenek węgla, który po uruchomieniu pod własnym ciśnieniem wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury ok. -80 st.C. Po dostarczeniu gaśnicy w pobliże pożaru zrywamy plombę zabezpieczającą, uruchamiamy zawór i kierujemy strumień dwutlenku węgla na ognisko pożaru. Przeznaczona do gaszenia pożarów grupy B, C i D. Wykorzystuje mrożący dwutlenek węgla, który po uwolnieniu ma postać przypominającą śnieg. Związek chemiczny, po naniesieniu na płonący obiekt, przyjmuje charakterystykę suchego lodu, który gwałtownie schładza powierzchnię gaszonego obiektu. Ze względu na temperaturę ok. -78°C, nie jest przeznaczona do gaszenia ludzi i zwierząt. Nadaje się do gaszenia urządzeń elektrycznych.
- Gaśnica halonowa: Wypełniona cieczą o bardzo niskiej temperaturze parowania. W trakcie gaszenia wydzielają się gazy, które są szkodliwe dla zdrowia. Obecnie wycofuje się ten typ gaśnic z użycia, ze względu na niekorzystne oddziaływanie na warstwę ozonową.
- Hydronetka: Przenośny pojemnik wyposażony w zbiornik, pompkę tłoczną i wężyk z prądowniczką. Zestaw zawiera około 15 litrów wody.
Koc Gaśniczy
Koc gaśniczy to płachta z tkaniny całkowicie niepalnej (włókno szklane) o powierzchni około 2 m². Przechowuje się go w specjalnym futerale. Kocem okrywamy źródło ognia, a obrzeża dokładnie dociskamy do podłoża, dzięki czemu ograniczamy dostęp tlenu do palącego się materiału. W przypadku gaszenia ludzi należy osobę przewrócić i przykryć ją szczelnie kocem. Jest to również środek gaśniczy do gaszenia płonących ubrań na ludziach.
Hydrant Wewnętrzny
Hydrant wewnętrzny jest to zawór zainstalowany na specjalnej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż pożarniczy i prądownicę. Może być o średnicy 25 lub 52 mm. Obsługę hydrantu powinny stanowić dwie osoby: jedna obsługuje prądownicę, a druga zawór hydrantowy, dawkując ilość wody.
Agregat Gaśniczy
Agregat gaśniczy to sprzęt gaśniczy wyposażony w koła, mający zapas środków gaśniczych w ilości większej niż 20 kg (od 25 kg do 750 kg). Agregaty dzielimy na pianowe, halonowe, proszkowe i śniegowe.
Ważne jest, aby pamiętać o okresowych przeglądach sprzętu gaśniczego.
Zasady Gaszenia Pożaru w Zarodku
Podczas gaszenia pożaru należy pamiętać, aby kierować strumień środka gaśniczego na palące się przedmioty lub obiekty od skraju ognia w kierunku środka. Podczas gaszenia przedmiotów ustawionych pionowo należy skierować strumień środka gaśniczego od góry w dół.
Zapobieganie i Wczesne Wykrywanie Pożarów
Najlepszą ochroną przed pożarem są pewne środki ostrożności i zasady postępowania. Inwestycja w czułe urządzenia, które w odpowiednim czasie ostrzegą o niebezpieczeństwie pożaru, zwłaszcza w nocy, jest bardzo ważna.
Czujniki Dymu i Gazu
Warto wyposażyć swój dom w detektory dymu i ognia powiadamiające o zaistnieniu niebezpiecznej sytuacji. Inteligentne czujniki dymu są niewielkimi urządzeniami przeznaczonymi do wykrywania tlącego się ognia. Po zarejestrowaniu zagrożenia uruchamiają alarm oraz niezwłocznie wysyłają użytkownikowi powiadomienie (np. przez SMS). Nowoczesne czujniki dymu są w stanie wykryć zagrożenie bardzo wcześnie, jeszcze na etapie bezpłomiennym, stanowiąc pewne i skuteczne zabezpieczenie przez 24 godziny na dobę. Czujniki dymu należy instalować na korytarzu lub w każdym pomieszczeniu, w którym śpią ludzie. Detektory dymu powinny być instalowane na suficie, w odległości ok. 15 cm od ściany. W przypadku pomieszczeń ze skośnym sufitem czujnik powinien znaleźć się ok. 1 m od wierzchołka, ale w pobliżu sypialni. Testować czujniki dymu należy raz w miesiącu, naciskając przycisk testowy. Baterie należy wymieniać raz w roku. Czujniki gazu ziemnego lub propanu-butanu, alarmują o obecności gazu, które instaluje się ok. 15-30 cm od sufitu.
Automatyczne Systemy Gaśnicze
Ciekawym rozwiązaniem, gdy chcemy zdusić pożar w zarodku, są mniej lub bardziej zaawansowane systemy gaśnicze. Aerozolowe systemy gaśnicze są godne uwagi, ponieważ dzięki szerokiej gamie różnych i w pełni zautomatyzowanych gaśnic, jesteśmy w stanie skutecznie zabezpieczyć każde pomieszczenie. Głównym środkiem gaśniczym jest tutaj wodorowęglan potasu, który od temperatury ok. 50 °C rozkłada się bardzo szybko, wydzielając wodę i dwutlenek węgla. W ten sposób powstaje węglan potasu (K2CO3), który jest klasyfikowany jako całkowicie nieszkodliwy. Systemy te są bezobsługowe (brak zbiornika ciśnieniowego), a ich żywotność to ponad 15 lat. Przykładem jest system, gdzie najmniejsza "puszka" (np. RSL-08) skrywa 20g środka gaśniczego i powinna poradzić sobie ze zdławieniem ognia w pomieszczeniu o objętości do 200 litrów.
Automat gaśniczy o nazwie Viper to elastyczna rura z poliamidu. W przeciągu ok. 7 sekund od inicjacji pożaru temperatura rośnie na tyle, że ścianki poliamidowe ulegają degradacji, co powoduje uwolnienie 500 gramów środka gaśniczego, co wystarcza do ugaszenia np. komory silnikowej. W zamkniętej rurze zmagazynowany jest FE-36 (heksafluoropropan), skuteczny środek gaśniczy stosowany do gaszenia ciał stałych, cieczy łatwopalnych w urządzeniach pod napięciem. Po ugaszeniu pożaru odparowuje i nie czyni szkody instalacji elektrycznej czy tworzywom sztucznym.
Konserwacja Instalacji i Urządzeń
Modernizowanie komponentów elektronicznych przez specjalistę, test szczelności instalacji gazowej, regularne czyszczenie przewodów kominowych oraz sprawdzanie stanu technicznego kotłów i urządzeń gazowych to podstawa bezpieczeństwa w domu. Wszelkie instalacje wentylacyjne powinny być drożne. Wymagane są coroczne kontrole, np. przez mistrza kominiarskiego.