Jak gasić pożar gazu: Strategie i środki gaśnicze

Pożar to niekontrolowane spalanie, które rozprzestrzenia się w czasie i przestrzeni, stanowiąc poważne zagrożenie dla życia, zdrowia i mienia. Umiejętność jego szybkiego rozpoznania i właściwego reagowania ma kluczowe znaczenie. Różne rodzaje pożarów wymagają zastosowania odmiennych metod gaszenia oraz odpowiednich środków gaśniczych.

Klasyfikacja pożarów a gaszenie gazów

W przepisach BHP klasyfikacja pożarów ma bardzo praktyczny cel - pozwala w kilka sekund ocenić sytuację i dobrać metodę gaszenia właściwą do zagrożenia. Dlatego pożary dzieli się na grupy (klasy) w zależności od tego, co się pali. Identyfikacja typu palących się materiałów jest istotna, ponieważ różne substancje zachowują się w ogniu inaczej. Największe ryzyko to użycie niewłaściwego środka gaśniczego.

• Grupa A: pożary materiałów stałych, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli, np. drewno, papier, tkaniny. Do gaszenia stosuje się przede wszystkim wodę, gaśnice pianowe oraz gaśnice proszkowe (oznaczone symbolem A).
• Grupa B: pożary cieczy palnych i substancji topiących się, m.in. benzyna, oleje, alkohole, paliwa, rozpuszczalniki. Pożary grupy B należy gasić poprzez odcięcie dostępu tlenu, a nie chłodzenie. Woda w postaci zwartego strumienia jest niewskazana, ponieważ może spowodować rozlanie cieczy i zwiększyć zasięg pożaru.
• Grupa C: pożary gazów, np. metan, propan, acetylen, wodór. Gaszenie pożarów gazów to zadanie wymagające specjalnych środków ostrożności. Z punktu widzenia BHP pożary grupy C wymagają zachowania szczególnej ostrożności.
• Grupa D: pożary metali, np. magnez, sód, potas, aluminium. Należą do najbardziej niebezpiecznych, a szczególnym zagrożeniem są reakcje z wodą - w przypadku sodu czy potasu kontakt z wodą może prowadzić do gwałtownego wydzielania wodoru i eksplozji.
• Grupa F: pożary tłuszczów i olejów, głównie tłuszczów roślinnych i zwierzęcych, występujące najczęściej w kuchniach gastronomicznych. Rozgrzany olej lub tłuszcz może osiągać temperatury znacznie przekraczające 300°C. Wlanie wody do takiego pożaru powoduje jej natychmiastowe odparowanie i rozpryśnięcie płonącego tłuszczu, co prowadzi do tzw. eksplozji pary. Pożarów tej grupy nie wolno gasić wodą.

Czym gasić pożar gazu?

Gaszenie gazów palnych nie wymaga użycia wody. W przypadku wielu gazów nie zaleca się stosowania wody do gaszenia, ponieważ może to spowodować rozprzestrzenianie się substancji niebezpiecznych lub nawet wywołać reakcje chemiczne prowadzące do zwiększenia zagrożenia.

Najbardziej skutecznym i najpowszechniejszym sposobem gaszenia pożaru gazów jest użycie specjalnych substancji gaśniczych, takich jak:

• Gaśnice proszkowe: są jednymi z najczęściej spotykanych i najbardziej uniwersalnych. Sprawdzają się zwłaszcza w przypadku gazów takich jak propan i butan. Nie prowadzą do rozprzestrzeniania się cieczy ani nie mają wpływu na przewodność elektryczną. Mogą być skuteczne w pewnych przypadkach pożaru gazów, ale zależy to w dużej mierze od rodzaju gazu i warunków pożaru.
• Gazy inertne (np. dwutlenek węgiel - CO₂): gazowe systemy gaśnicze są jednym ze sposobów gaszenia pożaru. System ten gasi pożar poprzez rozpylanie lub ewakuację gazów z obszaru pożaru. Są zwykle stosowane tam, gdzie znajduje się szczególnie wrażliwy lub cenny sprzęt, np. w centrach danych, elektrowniach, telekomunikacji, muzeach, archiwach, oczyszczalniach ścieków czy przedsiębiorstwach przemysłowych. Najbardziej powszechne gazy gaśnicze to FK-5-1-12, FM200, CO2 i gazy inergenowe.
• Specjalne środki gaśnicze do gazu: przeznaczone do gaszenia pożarów w instalacjach gazowych, zaprojektowane tak, aby skutecznie gasić pożary gazowe, których źródłem jest wyciek gazu.

Zasady postępowania przy pożarze gazu

Kluczowym elementem gaszenia pożarów gazów jest odcięcie dopływu gazu. Jeśli to możliwe, należy natychmiast odizolować i wyłączyć źródło gazu. Gaszenie pożaru wolno podejmować wyłącznie wtedy, gdy ogień jest w początkowej fazie rozwoju, nie zagraża bezpośrednio życiu i istnieje możliwość bezpiecznej ewakuacji.

Zgodnie z zasadami BHP absolutnym priorytetem jest bezpieczeństwo ludzi, a nie ochrona mienia. Warto pamiętać, że pożary różnych typów niosą ze sobą poważne zagrożenia dla zdrowia, takie jak toksyczne gazy, dym, wysokie temperatury czy ryzyko eksplozji.

Właściwości LPG a taktyka działań gaśniczych

Mieszanina LPG jest blisko 2 razy cięższa od powietrza, co oznacza, że gaz, który wydostał się do atmosfery, będzie opadał, kryjąc się w nisko położonych miejscach (doliny, kanalizacja, piwnice itp.). Sama mieszanina propan-butan jest bezwonna, ale jest nawaniana specjalnym środkiem (np. THT), dzięki czemu wyczuwalny jest charakterystyczny zapach nawet przy małym wycieku.

LPG w temperaturze pokojowej przy normalnym ciśnieniu ma postać gazu, ulega skropleniu w temperaturze pokojowej, gdy ciśnienie wynosi od 2,2 do 4 atm. Mieszanina LPG sprzedawana na stacjach benzynowych różni się w zależności od pory roku. Butan posiada względnie niską temperaturę wrzenia (-1°C), dlatego jest stosowany jako mniejsza część (30%) mieszaniny propan-butan w tzw. „gazie zimowym”. Propan wrze w temperaturze ok. -42°C, więc nadaje się do użytkowania w trakcie mrozów (przeważnie stanowi 70% mieszaniny).

Wzrost temperatury a ciśnienie w zbiorniku LPG

Prężność par (ciśnienie) jest ściśle powiązana z temperaturą. Wartość ciśnienia nie zależy od poziomu fazy ciekłej w zbiorniku. Gdy faza płynna wyniesie 100%, podniesienie temperatury zbiornika o każdy 1°C spowoduje podniesienie ciśnienia o 7-8 bar. Wartość ciśnienia rozrywającego dla butli 11 kg LPG to ok. 67 barów.

Taktyka gaszenia pożarów strumieniowych (jetfire)

Nieudane próby ugaszenia pożaru strumieniowego fazy ciekłej LPG (jetfire) za pomocą trzech 6 kg gaśnic proszkowych pokazują, jak istotna jest odpowiednia technika. Podobnie nieudana próba ugaszenia pożaru strumieniowego fazy gazowej za pomocą jednej gaśnicy proszkowej podkreśla potrzebę właściwego kierunku uwalniania proszku. Skuteczną metodą gaszenia w tej sytuacji jest kierunek zgodny z kubaturą płomienia (zgodnie z poglądową ilustracją).

Podejście do rozszczelnionego zbiornika LPG z prądem wody (wydajność na prądownicy >400 l/min, „parasol”) w celu zakręcenia zaworu przez pomocnika roty wymaga opanowania i świadomości, że reakcja płomienia na nasze działania następuje z opóźnieniem około dwóch sekund. Czasem płomień przestaje być widoczny, choć kamera termowizyjna wciąż wskazuje na obecność ciepła.

Dlaczego niewskazane jest chłodzenie butli przy „jetfire”, który nie ogrzewa płaszcza butli?

Gdy płomienie nie obejmują zbiornika (zbiornik się nie nagrzewa), należy unikać chłodzenia. W takim przypadku rozprężający się gaz i parowanie fazy ciekłej powodują oszronienie i ochłodzenie płaszcza zbiornika do temperatury poniżej zera (proces następuje samoistnie). Polewanie zbiornika wodą o temperaturze wyższej niż 0°C, przewożoną w samochodach gaśniczych lub pobieraną z cieków wodnych albo sieci wodociągowej, powoduje ogrzewanie płaszcza zbiornika, co wiąże się z dostarczeniem większej ilości ciepła potrzebnego do parowania. W konsekwencji zwiększa się parowanie, ilość wypływającego gazu i wysokość płomienia.

Gdy płomień jest coraz mniejszy, nie jest już taki stabilny i pomiata nim wiatr, oznacza to, że temperatura fazy ciekłej i ciśnienie w zbiorniku wkrótce osiągną możliwie najniższą wartość. Taki wygląd płomienia sugeruje, że należałoby przystąpić do likwidacji rozszczelnienia i przepompowania gazu (oczywiście w przypadku dużych zbiorników/cystern).

Częste błędy przy gaszeniu „domowych” butli LPG (11 kg)

Na podstawie obserwacji można wyodrębnić tzw. „błędy przy gaszeniu butli LPG”, które pojawiają się w większości tego typu działań. W takich działaniach najbardziej obawiamy się ogrzewania płaszcza butli (tam gdzie znajduje się frakcja lotna gazu).

• Brak próby zamknięcia zaworu: Płomień nie zostanie zassany do środka wbrew powtarzanym od lat mitom, nawet jeśli ciśnienie wewnątrz butli wyrówna się z ciśnieniem atmosferycznym. W zbiorniku nie znajduje się utleniacz niezbędny do procesu spalania, a w butli przekroczona jest górna granica wybuchowości (GGW).
• Brak próby wyniesienia butli z zagrożonego obszaru: Najlepiej z kontrolą termowizji i z adekwatnym chłodzeniem. Zawór raz będzie dało się zakręcić, raz nie (w zależności czy będzie uszkodzony).
• Ustawienie pojazdu bez osłony (podobnie jest z ratownikami): Butla „odłamkowuje” na 2-6 części, nawet na odległość 250 metrów.
• Brak efektywnego chłodzenia (min. 10 l/min/m²) lub chłodzenia w ogóle: Butle, które znajdowały się w środowisku pożaru, należy bezwzględnie chłodzić!
• Pozostawienie leżącej butli: Nagrzewanie się butli przez omiatający ją płomień. Płomienie LPG mogą osiągać temperaturę nawet 1200°C. Butlę należy w miarę możliwości postawić, co spowoduje także zmniejszenie intensywności wydobywania się gazu (jeśli jej dotychczasowa pozycja powodowała wydobywanie się frakcji ciekłej, a nie gazowej).

Dużym problemem przy tego typu pożarach jest brak informacji dotyczących stopnia nagrzania butli, jej wypełnienia i czynników wymienionych wyżej. Często rozsądnym jest ograniczenie się do zabezpieczenia miejsca zdarzenia i odpowiedniego chłodzenia butli.

Ryzyka związane z butlami LPG 11 kg

• Nie znamy mikrouszkodzeń butli i jej rzeczywistej eksploatacji.
• Nie znamy historii napełnienia butli (80%, a może 95% objętości).
• Nie wiemy, czy butla była podgrzewana w całości (warunki pożarowe) - średni czas „odejścia” takiej butli to 2-6 minut, czy butla była podgrzewana punktowo - średni czas „odejścia” takiej butli wynosi 6-12 minut.

Zaleca się przenoszenie butli, jeżeli temperatura butli nie przekracza 60°C. Jeśli temperatura jest wyższa, należy butlę chłodzić bez przenoszenia (przenieść/wynieść, jeśli zachodzi potrzeba, dopiero po schłodzeniu). Kamera termowizyjna okazuje się bardzo pomocna w takich sytuacjach. Temperatura ta jest jednak umowna i stanowi statystyczną granicę.

Wybrane metody ograniczania wycieku gazu

Ograniczenie wycieku frakcji ciekłej LPG (nieszczelność położona poniżej poziomu cieczy) może być zrealizowane za pomocą dobrze namoczonych szmat i gaśnicy proszkowej lub śniegowej. W przypadku gdy na zewnątrz wydostaje się frakcja ciekła, uszczelnienie takie samo powinno się „doszczelnić”. Inaczej jest w przypadku frakcji gazowej, gdzie takie zabezpieczenie należy w miarę możliwości „domrażać” za pomocą gaśnicy.

Użycie detektora gazów palnych

Celem detektorów nie jest pomiar atmosfery wybuchowej (DGW-GGW), ale tylko i wyłącznie atmosfery do Dolnej Granicy Wybuchowości (DGW). Jeśli na wyświetlaczu pojawi się wartość 100%, to oznacza to początek DGW, czyli stan, w którym strefa jest zagrożona wybuchem. W przypadku LPG pomiar najlepiej dokonywać na wysokości kostki, ponieważ mieszanina jest cięższa od powietrza.

Rodzaje podręcznego sprzętu gaśniczego

Podręczny sprzęt wykorzystywany jest do gaszenia pożarów w zarodku. Do podręcznego sprzętu gaśniczego zaliczamy gaśnice i koce gaśnicze. Gaśnice są to przenośne urządzenia o masie brutto do 20 kg i masie środka gaśniczego do 12 kg, którego użycie następuje pod wpływem uruchamianego ręcznie wyzwolenia ciśnienia gazu.

• Hydrant wewnętrzny: zawór zainstalowany na specjalnej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż pożarniczy i prądownice. Ma zastosowanie do lokalizacji pożarów w zarodku wszędzie tam, gdzie jako środek gaśniczy stosuje się wodę. Wodą nie gasimy urządzeń pod napięciem elektrycznym oraz w ich obrębie, jak również innych substancji, które z wodą tworzą gazy palne.
• Gaśnica wodno-pianowa: zbiornik cylindryczny, w którym znajduje się wodny roztwór środka pianotwórczego oraz zbiornik z gazem napędowym. Przeznaczone do gaszenia pożarów grupy A i B. Działają poprzez odcięcie dostępu tlenu i jednoczesne chłodzenie palącej się powierzchni.
• Gaśnica proszkowa: cylindryczny zbiornik zaopatrzony w dźwignię uruchamiającą zawór lub zbijak patronu z gazem napędowym. Środek gaśniczy (proszek) wyrzucany jest przez dyszę lub wężyk zakończony prądowniczką przy pomocy gazu obojętnego (azot lub dwutlenek węgla). Przeznaczone do gaszenia pożarów grupy BC i ABC.
• Gaśnica śniegowa (CO₂): cylindryczny zbiornik zaopatrzony w zawór i wężyk zakończony dyszą wylotową. Wewnątrz gaśnicy znajduje się skroplony dwutlenek węgla, który po uruchomieniu pod własnym ciśnieniem wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury ok. -80°C. Najczęściej stosuje się je przy pożarach cieczy palnych (grupa B) oraz urządzeń elektrycznych, gdzie środek gaśniczy nie przewodzi prądu i nie pozostawia osadu.
• Koc gaśniczy: płachta z tkaniny całkowicie niepalnej (włókno szklane) o powierzchni około 2 m². Służy do tłumienia pożaru w zarodku przez odcięcie dopływu powietrza do palącego się przedmiotu. W przypadku gaszenia ludzi należy osobę przewrócić i przykryć ją szczelnie kocem.

Znajomość tego, jak gasić pożar, jest bardzo pomocna. Równocześnie z alarmowaniem należy przystąpić do akcji gaśniczej za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego będącego na wyposażeniu obiektu - gaśnic i hydrantów wewnętrznych.

tags: #czym #gasic #pozar #gazu