Czym strażacy gaszą pożary: Środki gaśnicze i metody działania

Zadanie strażaka to przede wszystkim gaszenie pożarów, jednak wybór odpowiedniego środka gaśniczego oraz techniki działania jest kluczowy i zależy od wielu czynników. Statystyki pokazują, że pożary są realnym zagrożeniem, z prawie 100 000 pożarów odnotowanych w Polsce w 2023 roku, co zmusza do refleksji nad różnorodnością ich przyczyn i metod zwalczania.

Klasyfikacja pożarów a dobór środka gaśniczego

W zależności od rodzaju palącego się materiału i sposobu jego spalania, pożary dzielą się na następujące grupy:

• Grupa A: Pożary ciał stałych pochodzenia organicznego, przy spalaniu których obok innych zjawisk powstaje zjawisko żarzenia, np. drewno, papier, tworzywa sztuczne, tkaniny, słoma.
• Grupa B: Pożary cieczy palnych i substancji stałych topiących się wskutek ciepła wytwarzającego się przy pożarze, np. benzyna, alkohole, aceton, eter, oleje, lakiery, tłuszcze, parafina, stearyna, pak, naftalen, smoła.
• Grupa C: Pożary gazów, np. metan, acetylen, propan, wodór, gaz miejski.
• Grupa D: Pożary metali, np. magnez, sód, uran.
• Grupa F: Pożary tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych.

Warto zaznaczyć, że w Europie nie funkcjonuje już kategoria pożarów grupy E (pożary urządzeń elektrycznych), choć z przyzwyczajenia wiele osób nadal używa tego nazewnictwa. Według § 28 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 kwietnia 2006 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, pożary urządzeń elektrycznych pod napięciem oraz innych materiałów znajdujących się w ich pobliżu gasi się zamiennie gaśnicami proszkowymi lub śniegowymi, posiadającymi stosowną adnotację na etykiecie.

Charakterystyka środków gaśniczych i ich zastosowanie

Strażacy podczas akcji pożarniczych korzystają z różnych substancji gaśniczych, dopasowanych do specyfiki pożaru:

• Woda: Jest najbardziej powszechnym środkiem gaśniczym, świetnie odbiera ciepło i schładza płomienie. Doskonale sprawdza się w gaszeniu materiałów stałych, takich jak drewno czy papier (grupa A). Nie wolno jej używać do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem ani płonących tłuszczów.
• Pianka gaśnicza: Jest idealna do gaszenia cieczy palnych, takich jak benzyna i oleje (grupa B). Pianka tworzy powłokę, która blokuje dostęp tlenu do ognia, a także chłodzi płonącą powierzchnię. Istotne jest odpowiednie stężenie procentowe i ciśnienie, pod jakim podawany jest wodny roztwór środka pianotwórczego.
• Proszki gaśnicze: Na przykład proszek ABC, to uniwersalny środek gaśniczy stosowany do różnych typów pożarów, w tym ciał stałych, cieczy i gazów (grupy A, B, C). Działają poprzez przerwanie reakcji chemicznej ognia (efekt antykatalizy) oraz utworzenie warstwy odcinającej dopływ powietrza. Do gaszenia pożarów metali lekkich (grupa D) stosuje się specjalne proszki gaśnicze, np. chlorkowe.
• Dwutlenek węgla (CO2): Sprawdza się doskonale w trakcie gaszenia urządzeń elektrycznych oraz cieczy palnych (grupy B, C), gdzie woda lub pianka mogłyby spowodować uszkodzenia. CO2 działa przez wyparcie tlenu i schładzanie płomieni.
• Gazowe środki gaśnicze: Takie jak halony czy HFC-227ea, są idealne do miejsc, gdzie woda mogłaby uszkodzić sprzęt, np. w serwerowniach.
• Piasek i koce gaśnicze: Piasek dusi ogień poprzez odcięcie dostępu tlenu. Koce gaśnicze to proste, ale skuteczne narzędzia do gaszenia niewielkich pożarów, np. płonącego ubrania na osobie lub drobnych pożarów w kuchni.

Gaszenie pożarów metali (klasa D)

Pożary metali lekkich, takich jak magnez, sód czy lit, są szczególnie niebezpieczne i wymagają specjalistycznych środków gaśniczych. Proszek gaśniczy w gaśnicy ogólnego przeznaczenia (np. ABC) to zupełnie inna substancja niż proszek stosowany do gaszenia pożarów metali. W przypadku metali lekkich, proszek gaśniczy tworzy na palącym się materiale warstwę, która odcina dopływ powietrza. Do takich specjalistycznych środków należą między innymi: chlorek sodu, grafit, piasek oraz sproszkowana miedź. Czym gasić, zależy od tego, co się pali; na przykład, miedzią gasi się lit. Wybór środka gaśniczego jest zależny od temperatury pożaru i rodzaju materiału.

Sposób podawania specjalnych proszków jest zazwyczaj ręczny, łopatą, albo poprzez wysypanie całego worka, jeśli ogień jest większy. W magazynach z dużą ilością metali lekkich często znajdują się Stałe Urządzenia Gaśnicze (SUG) na odpowiedni środek oraz zapas proszku do podawania ręcznego.

W przypadku małych zarzewi, szczególnie w laboratoriach, gdzie jest bardzo niewiele materiału palnego i jest do niego dostęp, można gasić przy pomocy ciekłego azotu lub ciekłego dwutlenku węgla.

Interesującym wyjątkiem jest magnez: w zakładach zajmujących się jego obróbką, dla niewielkich jego ilości, jako środka gaśniczego używa się czasami, o dziwo, wody. Jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz straże zakładowe w miastach z potencjalnym zagrożeniem wystąpienia większego pożaru metali (np. zakłady przemysłowe, odlewnie) powinny posiadać zapas proszku do gaszenia pożarów klasy D oraz być wyposażone w specjalne samochody gaśnicze proszkowe (GPr).

Specyficzne wyzwania i techniki gaśnicze

W zależności od sytuacji, strażacy stosują różnorodne techniki gaszenia, często korygując błędne przekonania dotyczące bezpieczeństwa:

• Gaszenie płonących tłuszczów i olejów (klasa F): Gorących tłuszczów nigdy nie wolno gasić wodą, gdyż spowoduje to gwałtowne odparowanie wody, wykipienie tłuszczu i rozprzestrzenienie się pożaru, stwarzając ogromne zagrożenie. Płonącą patelnię lub garnek najlepiej przykryć pokrywką lub użyć koca gaśniczego albo gaśnicy przeznaczonej do pożarów grupy F.
• Pożary urządzeń elektrycznych pod napięciem: Nie wolno ich gasić wodą. Należy odciąć dopływ prądu (np. poprzez wyjęcie wtyczki z kontaktu drewnianym kijem od szczotki lub odłączenie bezpieczników), a następnie użyć gaśnic proszkowych lub śniegowych.
• Pożary rozlewisk cieczy palnych: Gaszenie rozlewisk jest złożonym zadaniem. Jeśli paliwo (np. benzyna, olej napędowy) rozleje się na asfalcie i płonie, mocny strumień wody z szybkiego natarcia lub prądownicy typu TURBO może być skuteczny tylko w przypadku bardzo niewielkiego i płytkiego rozlewiska. Przy większych ilościach paliwo może się rozpłynąć, zwiększając obszar pożaru. Do gaszenia paliwa w zbiorniku zazwyczaj stosuje się pianę gaśniczą. W przypadku rozlewiska spirytusu, jeśli jest on w zbiorniku, można go rozcieńczać wodą aż do zgaszenia. Dla rozlewisk na otwartym terenie decyzja o środkach i metodach gaśniczych musi być podjęta na miejscu, uwzględniając siły i środki, wielkość rozlewiska, ukształtowanie terenu i zagrożenia. Mieszaniny wody z alkoholem o stężeniu powyżej ok. 24% mogą być nadal palne w odpowiednich warunkach, dlatego dolewanie wody do płonącego, gorącego spirytusu może początkowo zwiększyć objętość płonącej cieczy.
• Prądy mgłowe i CAFS: Kiedyś uczono zastosowań prądów mgłowych do gaszenia oparów paliw czy pożarów mieszkań, aby zminimalizować straty. Dzisiejsza technologia, np. prądownice typu Turbo, oferuje nowe możliwości. W Austrii jako podstawowy środek gaśniczy często stosuje się pianę sprężoną CAFS (Compressed Air Foam Systems).

Działania gaśnicze w przypadku pożarów sadzy w kominie

Pożary sadzy w przewodach kominowych są często wynikiem zaniedbań, takich jak brak regularnego czyszczenia kominów, oraz palenie w piecu śmieciami, plastikiem czy mokrym drewnem. Paląca się sadza w wysokich temperaturach może spowodować pęknięcia i nieszczelności w przewodzie kominowym, co w konsekwencji może doprowadzić do pożaru budynku lub zatrucia tlenkiem węgla.

Techniki działań gaśniczych straży pożarnej:

• Wygaszenie pieca: Podstawowe działanie polega na usunięciu całego materiału palnego z paleniska pieca za pomocą metalowej łopatki do metalowego wiadra. Materiał ten jest następnie wynoszony na zewnątrz obiektu, z dbałością o minimalizację zadymienia pomieszczeń, np. poprzez użycie koca gaśniczego na wiadrze.
• Wygaszenie sadzy: Może być prowadzone od strony wylotu przewodu kominowego na dachu lub od strony wyczystki w najniższym punkcie komina. Techniki obejmują założenie sita kominowego (aby ograniczyć wydostawanie się płomienia i iskier), wrzucanie do komina suchego piasku lub proszku gaśniczego (w formie tzw. bomb proszkowych) lub mechaniczne strącanie sadzy za pomocą wycioru kominowego. W przypadku oblodzenia dachu działania prowadzone są z kosza drabiny mechanicznej lub podnośnika.
• Usuwanie sadzy z wyczystki: Odbywa się po lub jednocześnie ze strącaniem sadzy z przewodu kominowego, również za pomocą metalowej łopatki i wiadra.

Narzędzia wspomagające i procedury:

• Kamera termowizyjna: Służy do sprawdzania ścian w miejscach przebiegu przewodu kominowego, aby zlokalizować zalegającą sadzę, ocenić efektywność działań (zmniejszająca się sygnatura ciepła) oraz rozpoznać ewentualne uskoki w kominie.
• Monitorowanie atmosfery w budynku: Ze względu na możliwość przedostawania się tlenku węgla przez pęknięcia w kominie, atmosfera jest systematycznie monitorowana miernikami jedno- lub wielogazowymi. W przypadku wykrycia niebezpiecznych wartości CO, Kierujący Działaniem Ratowniczym może zarządzić ewakuację i wietrzenie budynku.
• Sprawdzenie stropów: Strażacy fizycznie oraz za pomocą kamery termowizyjnej sprawdzają stropy w miejscu przechodzenia komina, szczególnie przy stropach drewnianych, aby wykryć ewentualne zagrożenie pożarowe i w razie potrzeby rozebrać część stropu.
• Pisemne zakończenie działań: Po zakończeniu akcji ratowniczych Kierujący Działaniem Ratowniczym przekazuje obiekt pisemnie właścicielowi, zarządcy lub użytkownikowi, zgodnie ze wzorem zawartym w rozporządzeniu o Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym.

Porady dla mieszkańców w przypadku pożaru sadzy:

Gdy dojdzie do zapalenia się sadzy w przewodzie kominowym, należy bezzwłocznie ewakuować się z budynku i poinformować straż pożarną, dzwoniąc na numer alarmowy 112. Jeżeli to możliwe, należy zamknąć dopływ powietrza do pieca zarówno od dołu, jak i od góry. Ważne jest, aby nigdy nie wlewać wody do palącego się komina, ponieważ takie działanie spowoduje pęknięcie komina. Po zakończeniu działań straży pożarnej należy postępować zgodnie z zaleceniami Kierującego Działaniem Ratowniczym, najczęściej będzie to zalecenie nieużywania pieca i przewodu kominowego do czasu wyczyszczenia i przeglądu przez kominiarza. Niezastosowanie się do tych zaleceń może wiązać się z konsekwencjami karnymi.

Rola strażaka w różnych rodzajach akcji

Strażacy, w swojej codziennej służbie, zajmują się nie tylko gaszeniem pożarów, ale także szerokim spektrum innych zdarzeń. Ich działania obejmują gaszenie pożarów miejskich (w mieszkaniach, lokalach, garażach, samochodach), wiejskich (domy wiejskie, stogi siana, stajnie), leśnych oraz przemysłowych (fabryki, magazyny, elektrownie). Ponadto, strażacy udzielają pomocy w wypadkach komunikacyjnych, wydobywając poszkodowanych, oraz reagują na zdarzenia związane z transportem lub przeładunkiem materiałów niebezpiecznych (łatwopalnych, wybuchowych, toksycznych, żrących, radioaktywnych). Różnorodność zagrożeń sprawia, że znajomość i umiejętność zastosowania odpowiednich środków gaśniczych i technik ratowniczych jest fundamentalna w ich pracy.

tags: #czym #strazak #gasi #pozar