Czym jest umowa darowizny?
Umowa darowizny jest rodzajem umowy cywilnoprawnej, uregulowanej w art. 888-902 Kodeksu cywilnego. Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się nieodpłatnie przekazać obdarowanemu składnik majątku lub sumę pieniędzy. Zasady sporządzania umowy darowizny są jasno określone w Kodeksie cywilnym.
Forma umowy darowizny, w szczególności nieruchomości
Najczęściej zawarcie umowy darowizny następuje w formie pisemnej. Zgodnie z art. 890 Kodeksu cywilnego, oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Przepisy prawa sugerują zatem sporządzanie oświadczenia darczyńcy w formie aktu notarialnego, ale nie jest to obowiązkowe dla wszystkich rodzajów darowizn. Zgodnie z prawem darowizna staje się ważna z chwilą faktycznego obdarowania osoby przez darczyńcę, co oznacza, że umowa darowizny jest wiążąca nawet wtedy, kiedy jest tylko umową ustną (z wyjątkiem określonych przedmiotów).
W przypadku darowizny własności i użytkowania wieczystego nieruchomości, a także praw spółdzielczych, forma aktu notarialnego jest obowiązkowa. Pozostałe przedmioty darowizny mogą być przekazane na podstawie zwykłej pisemnej umowy darowizny. Umowa darowizny co do zasady powinna zostać zawarta w formie zwykłej pisemnej, jednakże ustawodawca przewidział dla niektórych przedmiotów darowizny jako obowiązkową formę aktu notarialnego.
Kluczowe elementy umowy darowizny
W celu prawidłowego sporządzenia umowy darowizny, konieczne jest zawarcie w niej następujących elementów:
- Miejsce i data sporządzenia umowy.
- Oznaczenie stron: Imię i nazwisko oraz adres darczyńcy i obdarowanego, a także numery seryjne dowodów tożsamości. Warto wskazać stopień pokrewieństwa stron umowy (o ile takie występuje).
- Oznaczenie przedmiotu darowizny: Niezbędne jest dokładne wskazanie przedmiotu darowizny wraz z jego wartością. W przypadku nieruchomości będzie to szczegółowy opis działki (numer, powierzchnia, położenie, numer księgi wieczystej). Darczyńca powinien oświadczyć, że przedmiot jest jego własnością i nie jest przedmiotem zastawu, zabezpieczenia itp.
- Oświadczenie o darowiźnie i przyjęciu darowizny: Darczyńca oświadcza, że przekazuje darowiznę, natomiast obdarowany, że ją przyjmuje. Na prawidłowo sporządzonej umowie musi zostać w sposób wyraźny zaznaczone, że przekazanie darowizny odbywa się nieodpłatnie.
- Określenie daty wykonania darowizny: Jeśli darowizna nie została przekazana jednocześnie z podpisaniem umowy.
- Określenie strony, która ponosi koszty zawarcia umowy.
- Standardowe postanowienia końcowe: Ilość sporządzonych egzemplarzy, regulacja umowy przepisami Kodeksu cywilnego.
- Podpisy stron.
Ponadto, darczyńca może w umowie zawrzeć zobowiązanie obdarowanego, które ten będzie musiał zaakceptować przyjmując darowiznę. Może to być np. polecenie co do sposobu wykorzystania darowizny jak i wykonania konkretnego świadczenia na rzecz osoby trzeciej.
Obowiązki podatkowe związane z darowizną
Ustawowy obowiązek odprowadzenia podatku od darowizny leży po stronie obdarowanego. Wysokość podatku jest zależna od wartości darowizny i wynosi od 3% do 20%.
Istnieje jednak możliwość zwolnienia z obowiązku odprowadzenia podatku. W przypadku otrzymania darowizny osoby należące do I grupy podatkowej (w tym małżonkowie, zstępni, wstępni, pasierbowie, zięciowie, synowe, rodzeństwo, ojczym, macocha, teściowie) mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Warunkiem jest zgłoszenie faktu otrzymania darowizny przekraczającej określony ustawowo limit do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od otrzymania darowizny.
Obowiązek zgłoszenia faktu otrzymania darowizny nie obowiązuje również w przypadku, gdy wartość otrzymanej darowizny (w ramach I grupy podatkowej) nie przekracza kwoty wolnej od podatku, czyli 36 120 zł (limit obowiązuje od 1 lipca 2023 roku). Obowiązek podatkowy spoczywa jedynie na osobach, które w ciągu ostatnich 5 lat otrzymały darowizny lub spadki o łącznej wartości przekraczającej 9 637 zł (limit ten dotyczy osób spoza zerowej i pierwszej grupy podatkowej, dla których przysługuje pełne zwolnienie po zgłoszeniu).
Jeśli umowa darowizny sporządzona jest w formie aktu notarialnego (co jest wymagane dla nieruchomości), to obdarowany nie ma już obowiązku zgłaszania tego faktu do urzędu skarbowego, a wszelkich formalności w tym wypadku dokonuje notariusz.
Zgłoszenie darowizny na formularzu SD-Z2
Aby skorzystać ze zwolnienia od zapłaty podatku, konieczne jest zgłoszenie otrzymania darowizny lub spadku do właściwego urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 - zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych. Należy to zrobić w ciągu 6 miesięcy od nabycia darowizny lub spadku, o ile nie jest to darowizna dokonana w formie aktu notarialnego.
Wypełnianie formularza SD-Z2: Dane identyfikacyjne i podstawowe informacje
Wypełniając formularz SD-Z2, należy przede wszystkim w lewym górnym rogu uzupełnić swój NIP lub PESEL, a także datę nabycia darowizny oraz datę powstania obowiązku podatkowego. Obowiązek podatkowy w przypadku darowizn powstaje w momencie otrzymania darowizny przekraczającej określony limit, jest to więc data otrzymania przedmiotu darowizny.
Przykład: Jeśli podatnik w roku 2024 otrzymał od rodziców w darowiźnie kwotę 2000 zł, w roku 2025 kwotę 5000 zł, a w roku 2026 kwotę 40 000 zł, to fakt otrzymania darowizny zgłasza dopiero w 2026 roku, gdyż to w tym roku ustalony dla I grupy podatkowej limit darowizny został przekroczony. Tak więc podatnik zgłasza fakt otrzymania darowizny w dacie otrzymania powyższej kwoty i będzie ona tożsama z datą powstania obowiązku podatkowego.
Miejsce i cel składania zgłoszenia
W polu A pkt 6 wnioskodawca wpisuje dane urzędu skarbowego właściwego ze względu na przedmiot darowizny. W przypadku darowizny nieruchomości, użytkowania wieczystego, prawa do lokalu itp. urzędem właściwym będzie urząd skarbowy ze względu na miejsce położenia nieruchomości. W przypadku innych darowizn (praw majątkowych, rzeczy ruchomych) zgłoszenia należy dokonać w urzędzie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania obdarowanego.
W części D wnioskodawca w przypadku zgłoszenia darowizny innej niż przedsiębiorstwo zaznacza kwadrat 40.6 - „darowizna”.
Dokumentowanie i szczegóły darowizny
Jeśli w odniesieniu do przekazanej darowizny została sporządzona umowa pisemna, należy zaznaczyć w części F kwadrat 48. Jeśli natomiast umowa nie została spisana, ale świadczenie zostało spełnione (np. darczyńca przekazał na rachunek obdarowanego umówioną kwotę pieniędzy), należy zaznaczyć kwadrat 50 - w tym wypadku innym dokumentem może być wyciąg z rachunku bankowego lub inny dowód przekazania majątku. Nie ma obowiązku załączania dokumentów potwierdzających przekazanie darowizny do zgłoszenia, aczkolwiek w razie wezwania przez organ skarbowy do ich okazania otrzymujący darowiznę musi je przedstawić.
W części G należy uzupełnić właściwą rubrykę ze względu na rodzaj i przedmiot darowizny. W przypadku darowizny nieruchomości należy wskazać jej wartość rynkową. Wyceny rynkowej przedmiotu darowizny należy dokonać na dzień powstania obowiązku podatkowego, czyli dzień jej otrzymania. W polu "wielkość nabywanego udziału w rzeczy lub w prawie majątkowym" należy wpisać 1/1, jeśli darowizna została przekazana w całości.
Określenie stosunku pokrewieństwa
W części H należy określić stosunek pokrewieństwa, czyli kim obdarowany jest dla darczyńcy i zaznaczyć odpowiedni kwadrat. Zstępni to potomkowie darczyńcy (dzieci, wnuki, prawnuki itp.), natomiast wstępni to przodkowie darczyńcy (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).
Darowizna gruntu dla Ochotniczej Straży Pożarnej: Wyzwania prawne
Jednym z najczęściej pojawiających się problemów w funkcjonowaniu OSP jest kwestia własności remiz i gruntów, na których znajdują się remizy. Niejednokrotnie prowadzi to do sporów między samorządami a OSP.
Ważny przypadek dotyczył uchwały Rady Powiatu w L. z dnia 26 września 2011 r. w sprawie darowizny nieruchomości na rzecz OSP. Wojewoda, rozstrzygnięciem nadzorczym z 6 października 2011 r., stwierdził nieważność tej uchwały. Organ nadzoru wskazał, że nieruchomość może być przedmiotem darowizny na cele publiczne oraz darowizny dokonanej między Skarbem Państwa a jednostką samorządu terytorialnego, a także między tymi jednostkami.
Wojewoda podkreślił, iż pojęcie celu publicznego, jakim posługuje się ustawa o gospodarce nieruchomościami, nie jest dowolne, lecz ściśle określone w ramach zamkniętego katalogu celów publicznych wymienionych w art. 6 tej ustawy. Stwierdził, że wskazana regulacja prawna nie uprawnia do dokonania przedmiotowej darowizny, albowiem art. 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami w całej swojej treści nie wymienia przekazania gruntów czy to nieodpłatnie czy w formie darowizny na rzecz ochotniczej straży pożarnej jako celu publicznego w rozumieniu ustawy.
Zawarte w pkt 10 art. 6 ww. ustawy odesłanie do innych celów publicznych określonych w odrębnych ustawach (np. ustawa o ochronie przeciwpożarowej), także nie wskazuje w ramach tej ustawy jako celu publicznego - wydzielenia gruntów w celu ich przekazania w drodze darowizny dla ochotniczej straży pożarnej. Zdaniem organu, nawet jeśli przyjąć, że ochrona przeciwpożarowa mieści się w pojęciu obronności i bezpieczeństwa (art. 6 pkt 7), to obowiązujące rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie określenia rodzajów nieruchomości uznanych za niezbędne na cele obronności i bezpieczeństwa państwa, za niezbędne uznaje jedynie nieruchomości wykorzystywane przez Państwową Straż Pożarną, a nie przez ochotnicze straże pożarne.
[WEBINAR] WSDB - Co podlega sprawdzeniu podczas badania prawnego nieruchomości?
Stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
Na powyższe rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody, Rada Powiatu w L. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, domagając się uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia. Skarżąca wskazała, iż darowizna nieruchomości na rzecz OSP w L. jest dopuszczalna, ponieważ realizuje cel publiczny z art. 6 pkt 7 ustawy o gospodarce nieruchomościami, którym jest zapewnienie bezpieczeństwa publicznego poprzez budowę na spornej nieruchomości nowej strażnicy.
W odpowiedzi na skargę, organ nadzoru wniósł o jej oddalenie, wskazując, że ochotnicza straż pożarna działa jako stowarzyszenie i swoje zadania statutowe może wykonywać nie będąc podmiotem praw rzeczowych do gruntu, w szczególności prawa własności.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że w ramach katalogu celów publicznych wymienionych w art. 6 pkt 1-9 ustawy o gospodarce nieruchomościami, ustawodawca nie wskazał w żadnym z tych punktów jako celu publicznego czynności polegającej na wydzieleniu lub przekazaniu w formie darowizny gruntu pod budowę siedziby ochotniczej straży pożarnej. Po drugie, sąd uznał, że cele związane z ochroną przeciwpożarową świadczoną przez ochotnicze straże pożarne nie mogą być utożsamiane z zapewnieniem bezpieczeństwa publicznego. W ocenie Sądu, do realizowania ochrony przeciwpożarowej przez ochotnicze straże pożarne nie jest "niezbędne" posiadanie prawa własności do gruntu, na którym mają znajdować się strażnice. Cel ten może być bowiem osiągnięty poprzez np. prawo użytkowania wieczystego gruntu czy dzierżawę gruntu. Z powyższych względów Sąd uznał, że przekazania gruntu pod budowę siedziby OSP w L. za czynność realizującą cel publiczny z art. 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie można uznać.