Historia dawnej remizy strażackiej w Słupsku jest nierozerwalnie związana z dziejami jednego z najstarszych i najbardziej zmiennych obiektów w mieście - Kościoła św. Mikołaja. Przez wieki budynek ten pełnił różnorodne funkcje, od świątyni po magazyn, by w pewnym okresie służyć jako remiza strażacka, zanim stał się Miejską Biblioteką Publiczną.
Początki Ochrony Przeciwpożarowej w Słupsku
W Słupsku sprawy walki z ogniem i zabezpieczenia przed nim początkowo łączono z ładem i porządkiem w mieście, traktując je jako kwestie policyjne. Rada Miasta Słupska aktywnie zajmowała się regulowaniem ochrony przeciwpożarowej, wydając stosowne przepisy prawne. Między innymi w 1625 roku zostały opublikowane przepisy policyjne, które szczegółowo dotyczyły spraw przeciwpożarowych.
Rozwój Straży Pożarnych
W XIX wieku zaczęły powstawać zorganizowane straże pożarne. Ich organizacja i funkcjonowanie zostały uregulowane przez władze państwowe Prus w dekretach Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 11 marca 1850 roku i 28 grudnia 1898 roku. W okresie międzywojennym w słupskiej straży służbę pełniło od 35 do 40 strażaków.
Słupska Straż Pożarna przechodziła po tym okresie wiele reform i zmian organizacyjnych. Podlegała kolejno:
- W latach 1945-1950 pod Kierownika Oddziału Ochrony Przeciwpożarowej w Gdańsku i Szczecinie.
- W latach 1950-1975 pod Komendanta Straży Pożarnych w Koszalinie.
- W latach 1975-1992 pod Komendanta Wojewódzkiego Straży Pożarnych w Słupsku.
Państwowa Straż Pożarna powstała z dniem 1 lipca 1992 roku, co oznaczało koniec istnienia Zawodowej Straży Pożarnej w Słupsku w jej dotychczasowej formie.
Kościół św. Mikołaja - Od Świątyni do Remizy Strażackiej
Historia obiektu, który przez pewien czas pełnił funkcję remizy strażackiej, sięga znacznie wcześniej niż zorganizowana ochrona przeciwpożarowa. Jest to historia Kościoła św. Mikołaja, świątyni o bardzo długiej i burzliwej przeszłości.
Początki i Wczesne Dzieje
Kościół św. Mikołaja w Słupsku powstał jako świątynia klasztorna słupskich norbertanek. Data jego wyświęcenia jest nieznana, ale w źródłach został wymieniony już w 1276 roku. Wcześniej, bo w 1269 roku, w dokumencie księcia Mściwoja II wymieniony jest kapelan kościoła św. Mikołaja w Słupsku, a kapelan ten był wspominany już w dokumencie z 1240 roku. Zatem wybudowanie kościoła św. Mikołaja musiało nastąpić przed 1240 rokiem.
Tę pierwotną świątynię, wykonaną jako kościół drewniany, zbudował książę Świętopełk II, nadając jej status kościoła prywatnego. Budowla została wzniesiona na lewym brzegu Słupi. Kościół drewniany, pod wezwaniem św. Mikołaja - patrona kupców, rybaków i żeglarzy - istniał w Słupsku już w XIII wieku. Książę gdański Świętopełk II był również jego budowniczym i właścicielem, utrzymując kapelana sprawującego posługi duszpasterskie.
W 1311 roku margrabiowie brandenburscy Jan i Waldemar ufundowali norbertankom plac pod budowę kościoła i nowego klasztoru. Teren pod murowane budynki wyznaczono precyzyjnie jako północno-wschodnią rubież miasta. Kościół murowany z cegły na kamiennym fundamencie, w stylu gotyckim, zastąpił drewnianą świątynię w XIV wieku lub na początku XV wieku. Z czasem dobudowano od zachodu wysoką wieżę o kwadratowej podstawie, nakrytą płaskim dachem.
Transformacje i Okres Ruiny
Jeszcze przed nadejściem reformacji, w 1447 roku, miasto nawiedził pożar, w wyniku którego spłonęły organy w kościele św. Mikołaja. W 1522 roku do Słupska przybył kapłan norbertanek, Jan Krystian Ketelhuta, który nauczał w kościele św. Mikołaja zgodnie z naukami Marcina Lutra, niezgodnie z ówczesnym duchem administracji kościelnej i państwowej. Książę Bogusław X sprzyjał reformacji, co pomagało księdzu. Po wprowadzeniu wyznania luterańskiego w Słupsku, miejscowy superintendent zadecydował o zamknięciu innych kościołów, poza kościołem Mariackim i św. Mikołaja, gdzie odbywały się nabożeństwa ewangelickie.
W 1525 roku, podczas reformacji, kościół został splądrowany przez tłum mieszczan, co spowodowało rozproszenie pochodzących z niego dzieł sztuki religijnej. Po tych wydarzeniach kościół stał pusty do czasu, gdy zaczęli używać go ewangelicy. Niestety, wielki pożar miasta w 1665 roku strawił doszczętnie całe wyposażenie świątyni oraz klasztor. Z powodu braku środków na odbudowę, budynek świątyni popadał w coraz większą ruinę, a po pożarze nakryto go jedynie prowizorycznym dachem.
Okres Magazynu i Remizy Strażackiej
Do 1737 roku budynek został odbudowany i przeznaczony jako zbór garnizonowy, służąc wojsku i odprawiając nabożeństwa ewangelicko-luterańskie. Został także wyposażony i umeblowany. Pułkownik Steding podjął się odbudowy kościoła, jednak jego starania o utrzymanie świątyni nie zostały uszanowane, gdy pułk wyruszył na wojnę i opuścił Słupsk w 1740 roku.
W 1740 roku kościół św. Mikołaja został zamieniony na magazyn i wozownię. W czasie wojny siedmioletniej, od jesieni 1759 do wiosny 1760 roku, stacjonujące w Słupsku wojska rosyjskie używały kościoła jako cerkwi prawosławnej, miejsca zakwaterowania, a nawet stajni dla koni. Następnie, po odejściu Rosjan, budynek ponownie służył jako magazyn i remiza strażacka. W tym okresie popadał powoli w ruinę.
Adaptacja na Potrzeby Oświatowe
W latach 70. XVIII wieku nastąpiła potrzeba adaptacji budynku na potrzeby miejskiego szkolnictwa. W 1771 roku pruski skarb królewski przekazał budynek miastu na cele oświatowe. Władze Słupska zarządziły utworzenie szkoły dla ubogich dzieci i młodzieży. W trakcie adaptacji wnętrze kościoła podzielono na trzy kondygnacje.
Po przebudowie powstało 12 pomieszczeń dla uczniów, 6 kuchni i wiele izb lekcyjnych wraz z większą salą egzaminacyjną na pierwszym piętrze oraz mieszkaniem woźnego na parterze. Ponadto do wieży dobudowano okrągłą wieżyczkę schodową. Od 1772 do 1945 roku w budynku mieściła się szkoła. Kolejna przebudowa objęła stare mury w 1819 roku, gdy urządzano w nich szkołę elementarną. Przebudowano wówczas cztery przypory ściany południowej, wejście frontowe, a także wymieniono okna.
W 1834 roku szkołę dla ubogich rozwiązano, a w jej miejscu otwarto pierwszą wyższą szkołę żeńską, która gwałtownie się rozwijała. Z czasem mury dawnego kościoła były za ciasne dla dwóch szkół i w 1882 roku szkołę żeńską przeniesiono, a pod koniec XIX wieku rozwiązano szkołę elementarną. Na lata 1892-1893 przypadł remont, a w 1900 roku część dawnego budynku kościoła przeznaczono na szkołę specjalną dla dzieci upośledzonych umysłowo. Początkowo do zajęć wykorzystywano parter i pierwsze piętro. Z czasem na drugim piętrze urządzono warsztat i inne klasy szkoły specjalnej oraz dwie klasy dla żeńskiej szkoły średniej. Ciasnota w słupskich szkołach spowodowała, że swe klasy przenosiły tu również inne szkoły. W styczniu 1945 roku zajęcia przerwano ze względu na zimno spowodowane brakiem węgla, a szkołę specjalną wykwaterowano.
Powojenna Ruina i Odbudowa jako Biblioteka
W marcu 1945 roku, zaraz w pierwszych dniach po zajęciu Słupska, żołnierze Armii Czerwonej podpalili słupską starówkę. Dawny kościół św. Mikołaja również spłonął doszczętnie, a po wielu domach pozostały tylko zgliszcza. Wnętrze i dach wypaliły się całkowicie, a po budynku pozostały jedynie mury konstrukcyjne i wieża. Przez ćwierć wieku obiekt znajdował się w ruinie, a w jego wnętrzu zalegały sterty gruzów.
Idea Odbudowy i Realizacja
Dopiero w 1955 roku sporządzono inwentaryzację pomiarową gotyckich ruin kościoła św. Mikołaja. Na początku lat 60. XX wieku zrodziła się idea odbudowy gmachu z przeznaczeniem na potrzeby biblioteki miejskiej i powiatowej. W roku 1961 poznańska Pracownia Konserwacji Zabytków wykonała dokumentację historyczną w celu odbudowy kościoła św. Mikołaja i jego adaptacji na potrzeby biblioteki miejskiej.
Pozostałości murów w wielu miejscach wykluczały możliwość odbudowy (np. ściana sąsiadująca z klasztorem), jednak fragmenty z wiązaniami wendyjskimi i gotyckimi (głównie sąsiadujące z murem obronnym) pozwalały na zachowanie pierwotnego muru. Odbudowa ruszyła w 1965 roku, kiedy to rozpoczęto remont budowli od odgruzowania wewnętrznej części ruin. Następnie prowadzono prace budowlane i wyposażenie w poszczególne instalacje, zgodnie z projektem architektonicznym, opracowanym przez mgr. inż. arch. J. Majdeckiego z Pracowni Konserwacji Zabytków w Warszawie. Prace trwały do 1970 roku.
Równocześnie w latach 1966-1970 dobudowano pawilon z przeznaczeniem na bibliotekę dla dzieci i młodzieży. Uroczyste otwarcie biblioteki po tych wszystkich pracach miało miejsce 10 września 1971 roku. Nadano jej wówczas imię Marii Dąbrowskiej, a przy wejściu wmurowano kamienną tablicę. Ze względu na zmiany administracyjnego podziału Polski, a przez to i pozycji Słupska, nazwa biblioteki zmieniała się kilkukrotnie.
Współczesność i Modernizacja
Miejska Biblioteka Publiczna im. Marii Dąbrowskiej działa w tym miejscu do dziś. Po latach obiekt doczekał się modernizacji, która pochłonęła ponad 4 miliony złotych. Krystyna Danilecka-Wojewódzka, prezydentka Słupska, podkreślała, że Miejska Biblioteka Publiczna w Słupsku została beneficjentem Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa 2.0, Priorytet 2 „Infrastruktura Bibliotek 2021-2025”, w ramach którego złożyła wniosek pt. „Biblioteka bez barier”. Remont kosztował milion złotych więcej niż planowano, osiągając kwotę 4 milionów 200 tysięcy złotych. Połowa tej kwoty to dofinansowanie ze środków Ministerstwa Kultury, pozostałą część uzyskano dzięki wsparciu magistratu.
Budynek, mimo wielokrotnych zniszczeń i odbudów, do dziś zachował kształt podobny do pierwotnego. Po ostatnich remontach prezentuje się okazale, otoczony zadbanym parkiem i zrewitalizowanymi murami miejskimi.