Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Aby mogły skutecznie nieść pomoc, muszą dysponować odpowiednim sprzętem, wyszkolonymi ludźmi oraz zapleczem infrastrukturalnym. Wszystko to wymaga znacznych środków finansowych, w tym na zapewnienie właściwego umundurowania, zarówno bojowego, jak i wyjściowego, służącego do reprezentacji.
Przykład Dofinansowania: OSP w Baligrodzie
W 2019 r. jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej w Baligrodzie realizowała grant na zakup umundurowania wyjściowego dla OSP w Baligrodzie. Inicjatywa ta miała na celu wzrost zaangażowania lokalnej społeczności poprzez podtrzymywanie i kultywowanie tradycji lokalnej. Projekt był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach poddziałania „Wsparcie na wdrażanie operacji w ramach strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność”. Całkowity koszt zakupu 7 kpl. umundurowania wyjściowego wyniósł 8062,95 zł.
OSP w Baligrodzie posiada ponad 145-letnią tradycję w służbie lokalnej społeczności oraz prowadzeniu działań wpływających na rozwój mieszkańców i obszaru gminy Baligród pod względem kulturowym i oświatowym. Zachowanie dziedzictwa lokalnego oraz tradycji sprzyja udziałowi członków OSP Baligród w uroczystościach państwowych (Święto Narodowe Konstytucji 3 Maja, Święto Niepodległości, Dzień Strażaka) oraz religijnych (służba przy Grobie Pańskim, Boże Ciało, uroczystości pogrzebowe).
Realizacja zadania polegała na zakupie niezbędnych mundurów galowych dla druhów w postaci 7 kompletów umundurowania. Zakupione mundury służą reprezentowaniu OSP we wszelkich uroczystościach na szczeblu lokalnym, gminnym, powiatowym, a także międzynarodowym, ponieważ jednostka od lat współpracuje z jednostką straży pożarnej ze Słowacji z miejscowości Ulič. W Baligrodzie znajduje się międzynarodowe centrum szkoleniowe, gdzie strażacy wspólnie uczestniczą w szkoleniach i ćwiczeniach.
Skład Kompletu Umundurowania Wyjściowego
Komplet umundurowania wyjściowego dla strażaka OSP Baligród obejmował:
- Mundur wyjściowy (spodnie i marynarka)
- Kurtka ¾ OSP
- Sznur galowy
- Sznur do koszuli
- Krawat OSP
- Pagony do koszuli
- Koszula wyjściowa OSP
- Czapka rogatywka
- Pokrowiec na mundur wyjściowy
Podstawy Prawne Finansowania Działalności OSP
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na wielu filarach, co zostało uregulowane ustawowo, w tym zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 96). Z punktu widzenia OSP najistotniejsze jest finansowanie ich działalności przez jednostki samorządu terytorialnego, ponieważ podmioty te w największym zakresie biorą udział w finansowaniu działalności OSP.
Rola Jednostek Samorządu Terytorialnego (JST)
Budżety jednostek samorządu terytorialnego (JST) - przede wszystkim gmin - stanowią podstawowe źródło finansowania OSP. Ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty m.in. w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W praktyce to gminy utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie, obiekty i zapewniając inne świadczenia.
Art. 10 ust. 1 ustawy o OSP stanowi o zobowiązaniu gminy względem OSP w zakresie jej finansowania oraz zapewnienia strażakom OSP określonych świadczeń. Zapisy zawarte w tym przepisie są przykładowe i nie wyczerpują całego zakresu finansowania OSP, ponieważ muszą być powiązane z brzmieniem art. 32 ustawy. Wskazują one na bezwzględne obowiązki jednostek samorządu terytorialnego w zakresie finansowania OSP.
Obowiązki JST w zakresie ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej wynikają także z treści art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 40 ze zm.), które zaliczone zostały do zadań użyteczności publicznej gminy. Z powyższymi przepisami powiązane są normy dotyczące sposobów finansowania przedsięwzięć ze środków publicznych, a zastosowanie tu mają przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1270 ze zm.).
Ważnym zapisem, odnoszącym się do sytuacji OSP, jest możliwość finansowania ich działalności w zakresie wykraczającym poza unormowanie zawarte w art. 10 ust. 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Art. 32 ust. 5 ustawy o OSP stanowi, że "Z budżetu jednostki samorządu terytorialnego mogą być udzielane dotacje celowe z przeznaczeniem na dofinansowanie kosztów funkcjonowania ochotniczych straży pożarnych". Przytoczony przepis dotyczy wszystkich jednostek samorządu terytorialnego, a więc szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego. Zapis ten upraszcza procedury udzielania na rzecz jednostek OSP dotacji przez JST, w zakresie, w jakim nie obejmuje tych jednostek finansowanie objęte zapisami art. 10 ust. 1.
Finansowanie z Budżetu Państwa (PSP, MSWiA)
Środki z budżetu państwa przekazywane Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej są udzielane w formie dotacji na realizację zadań określonych w art. 3 pkt 1-12 oraz art. 4 ust. 1 ustawy o OSP. Są one przyznawane na podstawie wniosków złożonych przez ochotniczą straż pożarną do Komendanta Głównego PSP za pośrednictwem komendanta powiatowego (miejskiego) PSP.
Ich źródłem jest m.in. część składek ubezpieczeniowych od ognia, które zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej w wysokości 10% trafiają do PSP właśnie na cele ochrony przeciwpożarowej. Pieniądze te wracają do OSP w postaci dotacji na zadania ratowniczo-gaśnicze, szkoleniowe itp., przyznawanych na podstawie wniosków.
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA), we współpracy z Komendą Główną PSP, co roku uruchamia środki na dofinansowanie jednostek OSP. OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG) - ze względu na większą rangę w systemie ratowniczym - mogą liczyć na wyższe dofinansowania. Przykładowo w 2024 r. zaplanowano dla OSP w KSRG około 73 mln zł, z czego ok. 26,1 mln na wydatki bieżące, a 46,8 mln zł na wydatki majątkowe.
OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie z budżetu państwa (często określane jako dotacja MSWiA dla OSP nienależących do KSRG). Środki te przeznaczane są na tzw. „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych” - czyli zapewnienie gotowości bojowej jednostki poza systemem. W praktyce dotacje te finansują m.in. remonty strażnic, drobny sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie, wyposażenie łączności czy drobne inwestycje podnoszące sprawność jednostki.
Procedura uzyskania dotacji MSWiA co do zasady przebiega poprzez składanie wniosków przez OSP za pośrednictwem komend PSP. Zakres przedmiotowy jest co roku określany w wykazach zatwierdzanych przez KG PSP i zwykle obejmuje szeroką gamę wyposażenia osobistego strażaków, sprzętu ratowniczego oraz wydatków związanych z utrzymaniem gotowości. Dla OSP spoza systemu nacisk kładziony jest często na podstawowe wyposażenie i umundurowanie.
Inne Źródła Finansowania
- Wpływy instytucji ubezpieczeniowych - wspomniane 10% od obowiązkowych ubezpieczeń od ognia, które są przekazywane na cele ochrony przeciwpożarowej i zasilają budżet PSP.
- Środki od osób fizycznych i prawnych - darowizny, sponsorzy, składki członkowskie.
- Środki ze zbiórek publicznych - liczne jednostki OSP organizują zbiórki pieniężne (np. podczas festynów, imprez, w Internecie) na określone cele, takie jak zakup wozu, sprzętu czy remont remizy.
- Środki własne OSP - np. dochody z działalności odpłatnej, wynajmu sali OSP, organizacji festynów czy sprzedaży złomu/odpadów.
Specyfika Finansowania Mundurów Wyjściowych - Kontrowersje i Interpretacje
Zgodnie z ustawą, gmina w ramach posiadanych sił i środków zapewnia jednostkom OSP obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny oraz środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności. Należy jednak zwrócić uwagę na konkretne interpretacje dotyczące dofinansowania mundurów wyjściowych.
Regionalna Izba Obrachunkowa w Katowicach poinformowała, że gmina nie może finansować zakupu mundurów wyjściowych dla strażaków OSP, ponieważ nie jest to zadanie z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Ta interpretacja podkreśla, że choć gmina ma obowiązek zapewnienia ogólnego umundurowania (rozumianego często jako ubiór bojowy i ochronny), to mundury wyjściowe, służące celom reprezentacyjnym i kultywowaniu tradycji, mogą być uznane za wykraczające poza bezpośrednie zadania ochrony przeciwpożarowej finansowane przez samorząd. Oznacza to, że jednostki OSP często muszą poszukiwać alternatywnych źródeł finansowania na ten cel, takich jak dotacje celowe, fundusze unijne (jak w przypadku OSP Baligród) lub własne działania.
Programy Celowe i Inicjatywy Wsparcia dla OSP
Oprócz stałych, corocznych dotacji, rząd uruchamia niekiedy programy celowe, odpowiadające na konkretne potrzeby lub mające zachęcić do określonych działań.
Dofinansowanie Zakupu Samochodów Ratowniczo-Gaśniczych
Zakup nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego to jedno z najkosztowniejszych, ale i najważniejszych przedsięwzięć dla wielu OSP. Ceny średnich i ciężkich wozów bojowych sięgają od kilkuset tysięcy do ponad miliona złotych, co przekracza możliwości budżetowe pojedynczej jednostki OSP czy nawet gminy. W Polsce wypracowano model montażu finansowego takich zakupów z wielu źródeł jednocześnie: dotacji z budżetu państwa przekazanej przez KG PSP (MSWiA), środków samorządowych, funduszy z firm ubezpieczeniowych, środków z Narodowego lub Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW) oraz wkładu własnego OSP i lokalnych darczyńców. Taki mieszany model finansowania sprawia, że nowoczesne wozy strażackie trafiają nawet do niewielkich OSP. Kluczem dla OSP jest tutaj współpraca z gminą (zapewnienie wkładu) oraz dopilnowanie formalności (wnioski do PSP, ewentualnie do funduszu środowiska).
"Bitwa o remizy" i Programy Modernizacji Służb
- „Bitwa o remizy” (2023/2024) - to unikatowy program profrekwencyjny ogłoszony przed wyborami parlamentarnymi 2023 r., w ramach którego gmina z najwyższą frekwencją wyborczą w powiecie (do 20 tys. mieszkańców) otrzymała 1 mln zł dotacji na termomodernizację, remont i doposażenie remizy strażackiej.
- Programy modernizacji służb mundurowych - rządowe wieloletnie programy obejmujące Policję, PSP i inne służby, pośrednio korzystają z nich także OSP (zwłaszcza te w KSRG). Np. w ramach Programu Modernizacji PSP na lata 2022-2025 zaplanowano fundusze na zakup kilkuset nowych samochodów ratowniczych, z czego część trafi do jednostek OSP w systemie (we współpracy z gminami).
- Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych - choć nie jest skierowany wyłącznie do OSP, to wiele gmin wykorzystało go do inwestycji związanych z ochroną przeciwpożarową, np. na budowy lub modernizacje remiz OSP, a także zakupy samochodów ratowniczych.
- COVID-19 - dotacje celowe: W latach 2020-2021 pojawiły się dodatkowe środki dla OSP zaangażowanych w walkę z pandemią. Każda OSP, która włączyła się w działania związane np. z dowozem żywności osobom na kwarantannie czy transportem na szczepienia, mogła otrzymać 5 tys. zł dotacji.
Wsparcie dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Od 2022 r. rząd zwrócił większą uwagę na Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze przy OSP. W 2022 roku uruchomiono specjalne dofinansowanie - do 5 tys. zł na jednostkę OSP z MDP - z przeznaczeniem na umundurowanie i wyposażenie dla młodzieży oraz organizację ich działalności. W efekcie tysiące OSP z całego kraju otrzymały środki na zakup mundurów wyjściowych dla członków MDP, sprzętu szkoleniowego czy dofinansowanie obozów szkoleniowych. Nabór odbywał się poprzez komendy PSP na wzór dotacji MSWiA. Ponadto istnieje Rządowy Program Fundusz Młodzieżowy 2022-2033, skierowany co prawda szerzej do organizacji młodzieżowych, ale mogą z niego korzystać projekty angażujące młodzież w działalność OSP.
Podsumowując, oprócz regularnych dotacji, warto śledzić ogłoszenia rządowe i PSP o nowych inicjatywach - mogą one stanowić dodatkową szansę na sfinansowanie potrzeb, które normalnie trudno pokryć z typowych źródeł.
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze – działaj kreatywnie!
Fundusze Unii Europejskiej jako Źródło Wsparcia
Fundusze Unii Europejskiej od lat wspierają szeroko pojęte bezpieczeństwo i infrastrukturę publiczną w Polsce. Chociaż nie ma unijnych programów dedykowanych wyłącznie dla OSP, to jednostki te (bezpośrednio lub poprzez samorządy) korzystają z wielu programów jako beneficjenci projektów.
- Regionalne Programy Operacyjne (RPO) - fundusze europejskie zarządzane na poziomie województw. W poprzedniej perspektywie 2014-2020 wiele RPO miało działania związane z poprawą bezpieczeństwa i przeciwdziałaniem klęskom żywiołowym. Samorządy wojewódzkie przyznawały granty na zakup sprzętu ratowniczego, budowę lub doposażenie strażnic itp. OSP zazwyczaj są partnerami takich projektów, a wnioskodawcą jest gmina, powiat lub urząd marszałkowski.
- Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) - zarządzany przez ARiMR. Istniała możliwość finansowania inwestycji w małej skali na wsi, z czego korzystały także OSP. Działanie „Podstawowe usługi i odnowa wsi” pozwalało gminom uzyskać dotacje na budowę lub remonty obiektów użyteczności publicznej, w tym remiz OSP.
- Lokalne Grupy Działania (LEADER) - OSP jako stowarzyszenia mogły uczestniczyć w projektach, składając wnioski o granty (zwykle do 50-100 tys. zł) na lokalne inicjatywy, np. doposażenie świetlicy OSP czy organizację szkoleń z pierwszej pomocy.