Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają bezcenną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa na terenach wiejskich i miejskich. To często pierwsi ratownicy na miejscu pożaru, wypadku czy powodzi, działający z poświęceniem dla dobra wspólnego. Jednak aby druhowie mogli skutecznie nieść pomoc, ich jednostki muszą dysponować odpowiednim wyposażeniem - od wozów strażackich i motopomp po specjalistyczny sprzęt ratowniczy i środki ochrony osobistej. Modernizacja remizy, zakup nowej drabiny czy organizacja szkoleń dla strażaków wymagają znacznych nakładów finansowych, na które małe, wiejskie OSP często nie stać z własnej kieszeni. Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych pochodzi z wielu źródeł - od środków publicznych po darowizny społeczności.
Rola Gminy w Finansowaniu OSP
Obowiązki i Wsparcie Gminy
Główny ciężar finansowy utrzymania OSP spoczywa na gminie, co zostało określone w obwiązujących przepisach: „Koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina (…)”. Gmina ma również obowiązek: 1) bezpłatnego umundurowania członków ochotniczej straży pożarnej; 2) ubezpieczenia w instytucji ubezpieczeniowej członków ochotniczej straży pożarnej i młodzieżowej drużyny pożarniczej; ubezpieczenie może być imienne lub zbiorowe nieimienne (art. 32 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej). Wiele gmin nie jest w stanie sfinansować samodzielnie wszystkich potrzeb jednostek OSP. Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Sposób finansowania uzależniony jest od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP. Katalog kosztów, które gmina może ponieść, faktycznie poszerzony może być o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, tj. w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (…)”. Ponadto, Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. zadań obligatoryjnych.
Finansowanie Ubezpieczenia Pojazdu OSP
Jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej, która otrzymała samochód pożarniczy, a pojazd ten jest wpisany w ewidencji stowarzyszenia OSP (nie jest więc środkiem trwałym gminy), może liczyć na wsparcie gminy w sfinansowaniu składki na ubezpieczenie. Gmina może przekazać środki na ubezpieczenie pojazdu należącego do OSP w formie dotacji udzielonej na podstawie art. 23 ust. 3b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
W przypadku budynków, w których znajdują się OSP i które są własnością Gminy, udostępnianych strażakom na podstawie umowy użyczenia, faktura za energię wystawiana jest na właściciela nieruchomości. Wszystko zależy od postanowień umowy użyczenia. Jeśli umowa przewiduje, że koszty utrzymania budynku pokrywa gmina, to gmina może bezpośrednio z budżetu pokryć tego typu koszty. Jeśli umowa użyczenia nie zawiera takich postanowień, gmina, w przypadku gdy OSP nie posiada środków, może przekazać środki na ten cel w drodze dotacji w oparciu o postanowienia art. 32 ust. 4 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Przekazywanie Środków Trwałych przez Gminę
W kwestii przekazywania środków trwałych i pozostałych środków trwałych zakupionych ze środków gminy swojemu stowarzyszeniu OSP, w ocenie ekspertów brak jest podstaw prawnych, aby przekazać te składniki mienia gminnego nieodpłatnie na własność OSP. Tylko przeniesienie własności stanowi podstawę do zdjęcia z ewidencji księgowej środków trwałych i pozostałych środków trwałych.
Natomiast możliwe jest przekazanie tych składników mienia nieodpłatnie na rzecz OSP w drodze umowy użyczenia, której cechy i charakter są regulowane postanowieniami art. 710 - 719 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku przekazane na mocy umowy użyczenia składniki mienia gminnego pozostają nadal w ewidencji księgowej gminy. Jeżeli środek trwały jest nieruchomością, to w przypadku określenia w uchwale rady gminy (podjętej na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. a ustawy o samorządzie gminnym) zasad przekazywania nieruchomości w użyczenie - decyzję w sprawie przekazania nieruchomości gminnej w użyczenie na rzecz OSP podejmuje wójt/burmistrz/prezydent miasta. W przypadku braku takiej uchwały, zgodę na zawarcie umowy winna podjąć rada gminy/rada miasta. Gdy przedmiotem umowy jest rzecz ruchoma, decyzję w sprawie przekazania OSP takiego składnika mienia gminnego w użyczenie podejmuje organ wykonawczy - działając na podstawie art. 30 ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym.
Środki Finansowe z Instytucji Ubezpieczeniowych
Pochodzenie i Dystrybucja Środków
Istotnym źródłem finansowania dla OSP są środki pochodzące z instytucji ubezpieczeniowych. Na podstawie ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, zakłady ubezpieczeń przekazują Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej 10% sumy wpływów uzyskanych z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. Wpływy te, o których mowa w art. 38 i art. 39 wspomnianej ustawy, są następnie dystrybuowane, a połowa z tych środków trafia za pośrednictwem PSP do ochotniczych straży pożarnych.
Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych. Od 4 lipca 2017 roku środki te są rozdzielane wyłącznie przez Komendanta Głównego PSP. Gmina nie może być beneficjentem dofinansowań ze „środków ubezpieczeniowych” wprost, jednak nie oznacza to, że w sytuacji, gdy gmina jest podmiotem wiodącym w realizacji przedsięwzięcia, dofinansowania te nie mogą zostać wykorzystane.
Środki finansowe z ubezpieczeń mogą być przeznaczone na szereg celów związanych z funkcjonowaniem OSP, w tym na:
- Zakupy samochodów ratowniczo-gaśniczych, środków ochrony indywidualnej i sprzętu pożarniczego.
- Szkolenia z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy.
- Budowę i modernizację strażnic.
- Propagowanie bezpieczeństwa pożarowego.
Szczegóły dotyczące przyznawania tych środków regulują „Zasady podziału środków finansowych przeznaczonych wyłącznie na cele ochrony przeciwpożarowej przekazywanych przez zakłady ubezpieczeniowe z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia dla jednostek ochrony przeciwpożarowej określonych w art. 15 pkt 1-6 i 8 ustawy z dnia 28 sierpnia z 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej” określone przez Komendanta Głównego PSP.
Proces Ubiegania się o Dofinansowanie
Aby uzyskać dofinansowanie ze „środków ubezpieczeniowych”, należy złożyć wniosek do Komendanta Głównego PSP za pośrednictwem właściwego terytorialnie Komendanta Wojewódzkiego PSP z opinią właściwego terytorialnie Komendanta Powiatowego (Miejskiego) PSP. Choć procedura ta może wydawać się sformalizowana, w rzeczywistości jest prosta.
Na stronie internetowej Komendy Głównej PSP (www.straz.gov.pl) w zakładce Państwowa Straż Pożarna > Logistyka > Wydział Logistyki - BT-I > Wnioski o dofinansowanie jednostek ochrony przeciwpożarowej można znaleźć wzory wniosków. Jednostka ubiegająca się o dofinansowanie podaje podstawowe informacje, takie jak: nazwa planowanego przedsięwzięcia wraz z wnioskowaną kwotą, podstawowe dane jednostki, kalkulacja finansowa z planowanym terminem realizacji zadania oraz uzasadnienie. Wypełniony wniosek jednostka OSP dostarcza do właściwej terytorialnie komendy powiatowej (miejskiej) PSP, co zazwyczaj stanowi koniec formalności dla zainteresowanej jednostki. Pozostałe dane są uzupełniane z bazy PSP, a na ich podstawie Komendant Powiatowy PSP wydaje opinię. Następnie wniosek trafia do właściwej terytorialnie Komendy Wojewódzkiej PSP, gdzie jest ponownie analizowany pod kątem potrzeb jednostek OSP w skali województwa. Podział środków nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów).
Do najczęściej spotykanych błędów należy kierowanie wniosków bezpośrednio do Komendanta Głównego PSP, bez opinii właściwego miejscowo komendanta powiatowego (miejskiego) PSP i z pominięciem komendanta wojewódzkiego PSP. Zdarzają się również wnioski kierowane do innych organów administracji publicznej, niewłaściwych w kwestii przyznawania dofinansowań jednostkom OSP.
Realizacja i Rozliczanie Dofinansowań
Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku przez Komendanta Głównego PSP, jednostka otrzymuje informację o zabezpieczeniu środków finansowych na zadanie, ze wskazanym terminem obowiązywania zabezpieczenia oraz sposobem ich uruchomienia. Przyznane dofinansowania uruchamiane są na podstawie faktur za realizację przedsięwzięcia. Zanim przelew bankowy zostanie wykonany, w Komendzie Głównej PSP następuje weryfikacja przesłanych faktur pod wieloma względami - zgodność z celem, na jaki zostało przyznane dofinansowanie, rzeczywistej wartości pozycji wyszczególnionych na fakturze itp. Na tym etapie trzeba liczyć się z sytuacją, gdy przyznane środki finansowe nie zostają uruchomione w całości lub części. Aby unikać tego typu niejasności, należy zwracać uwagę, aby faktura za realizację przedsięwzięcia zgadzała się z celem wskazanym we wniosku. Jeżeli dofinansowanie przyznano na modernizację garażu, a na fakturze pojawia się np. zakup sprzętu, środki mogą nie zostać uruchomione.
Wyzwania i Statystyki Dofinansowania Pojazdów
Realizacja większych przedsięwzięć, takich jak zakup samochodu, wymaga od OSP łączenia kilku źródeł finansowania. Jeżeli jedno z nich nie dochodzi do skutku, może się okazać, że całe przedsięwzięcie kończy się fiaskiem. Czasem same formalności uniemożliwiają realizację zakupu, np. opóźnienia w wyłonieniu wykonawcy. Sporadycznie zdarzają się również sytuacje, kiedy przyznane dofinansowanie nie zostaje wykorzystane w części bądź całości, ponieważ udało się znaleźć inne źródło finansowania, lub ostateczny koszt przedsięwzięcia okazał się niższy niż kosztorys.
W minionym roku (dane z 2017 r.) Komendant Główny PSP otrzymał 374 wnioski OSP złożone zgodnie z obowiązującymi przepisami na łączną kwotę ponad 30 mln zł. Środki finansowe będące w dyspozycji KG PSP pozwoliły na pozytywne rozpatrzenie 158 wniosków, na które przyznano dofinansowania w łącznej kwocie ponad 5 mln zł. Największa kwota, 4 137 000 zł (na 44 dofinansowania), została przeznaczona na zakupy nowych pojazdów. Zrealizowano 37 zakupów, wykorzystując ponad 3 mln zł.
Dość kontrowersyjne są również kwestie dotyczące dofinansowań używanych pojazdów. W teorii uzyskanie dofinansowania na ten cel nie jest wykluczone, natomiast w praktyce generalnie nie występuje. Dofinansowanie przyznawane jest na pojazdy, które gwarantują możliwość odpowiedniego wykorzystania ich w działaniach ratowniczo-gaśniczych. Aby pojazd mógł bezpiecznie służyć ratownikom, musi spełnić szereg wymagań formalnych, w tym normy dla poszczególnych klas pojazdów oraz posiadać świadectwo dopuszczenia, co zostało określone w ustawie o ochronie przeciwpożarowej. Wydanie takiego świadectwa dla pojazdu poprzedzone jest serią specjalistycznych badań. Spełnienie obowiązujących wymagań dla używanego pojazdu nie jest łatwe i może wymagać znacznych nakładów na jego dostosowanie, co w kalkulacji finansowej zakupu często nie zostaje uwzględnione.
How Does Financing a Car Work?
Inne Źródła Finansowania dla OSP
Dotacje z Budżetu Państwa (MSWiA/PSP)
Największym mecenasem jednostek OSP jest państwo, a dokładnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) wraz z Komendą Główną Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Na podstawie ustawy o OSP z 2021 roku, OSP mogą otrzymywać środki z budżetu państwa na realizację swoich zadań ratowniczych. Co roku Komenda Główna PSP (w uzgodnieniu z MSWiA) ogłasza tryb i zasady dofinansowania dla jednostek OSP. Państwowa Straż Pożarna pośredniczy w przyznawaniu dotacji:
- Dotacje KSRG: na „Zapewnienie gotowości bojowej jednostki ochrony przeciwpożarowej włączonej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego”. Środki te pochodzą z budżetu państwa i są corocznie przyznawane tylko jednostkom OSP włączonym do KSRG.
- Dotacje MSWiA: na „Przygotowanie jednostek ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczo-gaśniczych”. Są to środki z budżetu państwa, o które mogą się starać jednostki OSP nie włączone do KSRG.
Obie powyższe formy dotacji mogą być przeznaczone na: remonty strażnic, zakupy (samochodów ratowniczo-gaśniczych, środków ochrony indywidualnej, sprzętu ratowniczego, sprzętu łączności). Dotacje z MSWiA/PSP mogą finansować bardzo różnorodny sprzęt - od umundurowania bojowego, przez sprzęt łączności, ratownictwa technicznego i medycznego, po drobne wyposażenie. W przypadku OSP KSRG dotacje mogą objąć także poważniejsze inwestycje, np. budowę lub remont strażnic. Warto podkreślić, że zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych jest finansowany ze specjalnie montowanych źródeł, w których udział bierze również MSWiA. Zazwyczaj corocznie zatwierdzana jest lista OSP, które otrzymają dofinansowanie do zakupu nowego wozu. Pieniądze na ten cel pochodzą z: dotacji MSWiA (przez PSP), środków z firm ubezpieczeniowych (fundusz prewencyjny ubezpieczeń od ognia), a często także z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska oraz wkładu samorządu. Przykładowo, zakup średniego wozu za ok. 900 tys. zł może być sfinansowany w następujący sposób: 400 tys. PSP/MSWiA, 200 tys. NFOŚiGW, 250 tys. od gminy, 50 tys. z funduszu ubezpieczeniowego. Ten montaż finansowy sprawia, że jednostka OSP otrzymuje praktycznie cały samochód sfinansowany z zewnątrz, bo same OSP rzadko dysponują tak dużymi kwotami.
Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW/WFOŚiGW)
Drugim istotnym wsparciem są środki z Narodowego oraz Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Działalność OSP ma bezpośredni związek z ochroną środowiska (gaszenie pożarów lasów, usuwanie skutków klęsk żywiołowych, likwidacja skażeń), co uzasadnia to wsparcie. Kluczowe są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW - w jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, a rokrocznie te zasady będą się różnić. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru.
Popularnym programem jest „Mały Strażak”, realizowany przez wojewódzkie fundusze przy wsparciu NFOŚiGW, który skupia się na zakupie sprzętu i wyposażenia pojazdów pożarniczych. Obejmuje on tereny województwa, na którym działa dany oddział WFOŚiGW. Program ten pozwala zakupić sprzęt ratowniczy, ubrania specjalne, wyposażenie osobiste strażaka, drobne narzędzia, a nawet sprzęt do ćwiczeń. „Mały Strażak” zwykle pokrywa do 50% kosztów kwalifikowanych, z ustalonym limitem dotacji na jednostkę (reszta to wkład własny OSP lub gminy).
NFOŚiGW wraz z funduszami wojewódzkimi od lat uczestniczy w finansowaniu nowych wozów dla OSP. Najczęściej dotacja środowiskowa pokrywa część kosztu - np. do 300 tys. zł przy zakupie średniego samochodu. Często warunkiem jest wycofanie starego, mocno wyeksploatowanego wozu. Inne projekty obejmują doposażenie OSP w sprzęt przeciwpowodziowy czy szkolenia z zakresu ekologicznych zagrożeń.
Fundusz Sprawiedliwości
Fundusz Sprawiedliwości, będący w dyspozycji Ministerstwa Sprawiedliwości, to kolejne źródło wsparcia. Fundusz ten z założenia służy pomocy ofiarom przestępstw, jednak uznano, że dobrze wyposażone służby ratownicze przyczyniają się do ratowania życia i zdrowia. Ministerstwo Sprawiedliwości podpisywało umowy z wybranymi gminami, przekazując środki na zakup wyposażenia dla OSP z tych terenów. Dzięki temu druhowie odbierali np. nowe zestawy ratownictwa medycznego, defibrylatory AED, pilarki, rozpieracze hydrauliczne, zestawy do oznakowania miejsca wypadku, a nawet drobne samochody ratownicze (quady, łodzie) - wszystko sfinansowane w 99% z Funduszu Sprawiedliwości. Priorytetem Funduszu są rzeczy bezpośrednio związane z ratowaniem życia.
Pozostałe Źródła Wsparcia
Fundusze Samorządowe (Fundusz Sołecki, Budżet Obywatelski)
Ochotnicze Straże Pożarne mogą zwracać się do sołectw o wsparcie finansowe na założony przez siebie cel lub inwestycję z Funduszu Sołeckiego. To pieniądze pochodzące z budżetu gminy, przeznaczone dla sołectw, których celem jest poprawa warunków życia mieszkańców. Z kolei Budżet Obywatelski to demokratyczny proces, w ramach którego mieszkańcy współdecydują o wydatkach publicznych. W kontekście OSP, można tworzyć projekty na temat zakupu pojazdów, sprzętu czy remontu lub budowy remizy oraz infrastruktury.
Fundacje i Programy Prywatne
- „ORLEN dla Strażaków”: coroczny program Fundacji ORLEN, w którym OSP z całego kraju mogą składać wnioski o dofinansowanie zakupu sprzętu czy umundurowania. Wnioskowanie odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line.
- Fundacja PZU: wspiera projekty, które służą profilaktyce zdrowotnej i promują zdrowy tryb życia. Fundacja prowadziła akcję „Pomoc To Moc”, gdzie finansowała lokalne inicjatywy poprawiające bezpieczeństwo (np. zakup sprzętu AED).
- Lokalne firmy i fundusze: Fundacja PGNiG, Fundacja KGHM „Polska Miedź”, Fundacja LOTOS czy Fundacja Grupy Azoty również prowadzą programy wsparcia. OSP mogą korzystać z bezpośredniego sponsoringu lub darowizn lokalnych biznesów.
Agencja Mienia Wojskowego (AMW) i FSUSR
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne pojazdy i sprzęt nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej, ale również np. z mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej (za pośrednictwem Agencji Mienia Wojskowego). Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR) od wielu lat wspiera jednostki OSP z terenów wiejskich corocznymi edycjami programu wsparcia, dofinansowując zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych przy niskim wkładzie własnym.
Fundusze Unii Europejskiej
OSP mogą skorzystać - choć raczej pośrednio - z funduszy Unii Europejskiej dostępnych w programach regionalnych i krajowych. Wiele województw przewidziało w swoich programach (np. „Fundusze Europejskie dla regionu”) działania związane ze wzmocnieniem systemu ratownictwa, w tym dofinansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych i sprzętu dla OSP ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Istnieją również programy transgraniczne (Interreg), w ramach których przygraniczne OSP mogą zdobyć środki na wspólne ćwiczenia, szkolenia, a nawet sprzęt.
Podsumowanie i Wskazówki dla OSP
Kluczowymi warunkami przyznania większości dotacji są: aktualny wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, posiadanie własnego rachunku bankowego oraz przygotowanie planu zakupowego i finansowego, czyli znajomość asortymentu, jego przybliżonych cen oraz źródeł finasowania (gmina, środki własne, dotacje i inne). Ważne jest, aby OSP utrzymywały dobrą komunikację z samorządem i komendantami powiatowymi PSP, przedstawiając listy priorytetów i dobrze uzasadniając swoje potrzeby.
Niezależnie od źródła finansowania, środki pochodzące z dotacji mogą być wydatkowane tylko zgodnie z zatwierdzonym zakresem asortymentowym. Przy zakupach obowiązuje podział na wydatki bieżące (cena jednostkowa towaru nie przekracza 10 000,00 zł) i majątkowe (cena jednostkowa towaru powyżej 10 000,00 zł).
tags: #dofinansowanie #samochodu #osp #z #ubezpieczen #ile