Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych jako Zadanie Własne Gminy

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią stowarzyszenia będące jednostkami ochrony przeciwpożarowej, a jednocześnie są naturalnym sprzymierzeńcem samorządu terytorialnego - przede wszystkim gmin, ale także powiatów i województw. Choć OSP są podmiotami odrębnymi od gmin, ich wzajemne relacje sprawiają, że są często mylnie postrzegane jako ich część, co z kolei skutkuje błędami zarówno na gruncie wzajemnych rozliczeń, jak i przy ustalaniu praw i obowiązków czy rozliczaniu podatków i opłat lokalnych. Kluczową rolę w zapewnieniu sprawnego funkcjonowania OSP odgrywa finansowanie przez jednostki samorządu terytorialnego, co wynika bezpośrednio z przepisów prawa.

Rola Gminy w Systemie Ochrony Przeciwpożarowej

Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym, każda gmina ma obowiązek zapewnienia ochrony przeciwpożarowej na swoim terenie. W praktyce oznacza to, że gmina finansuje podstawowe, bieżące funkcjonowanie OSP. Te wydatki są wpisane w coroczny budżet gminy, ponieważ OSP pełni rolę realizatora jednego z zadań własnych samorządu, którym jest zapewnienie bezpieczeństwa publicznego i ochrony przeciwpożarowej.

Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy, co wynika z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. W szczególności zadania własne obejmują sprawy porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego (art. 7 ust. 1 pkt 14 UoSG). Jak podkreśla WSA w Poznaniu, katalog zadań własnych, choć niewyczerpujący, wyznacza kierunek interpretacyjny.

Podstawy Prawne Finansowania OSP przez Gminy

Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych

Obecnie ochotnicze straże pożarne są finansowane na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (UoOSP). Zgodnie z art. 10 ust. 1 UoOSP, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym:

• obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie;
• ubezpieczenie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych, w tym ubezpieczenie grupowe, od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków, podczas wykonywania powierzonych zadań;
• badania lekarskie strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych;
• badania lekarskie kandydatów na strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w szkoleniu podstawowym przygotowującym do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.

Zapis ten stanowi o zobowiązaniu gminy względem OSP w zakresie jej finansowania oraz zapewnienia jej członkom określonych świadczeń. Przepisy te są przykładowe i nie wyczerpują całego zakresu finansowania OSP, ponieważ muszą być powiązane z brzmieniem art. 32 UoOSP, który wskazuje na bezwzględne obowiązki jednostek samorządu terytorialnego w zakresie finansowania OSP.

Art. 32 ust. 5 UoOSP stanowi podstawę prawną do finansowania przez jednostki samorządu terytorialnego dodatkowych świadczeń na rzecz OSP, a także MDP lub DDP, w zakresie wykraczającym poza unormowania art. 10 ust. 1 UoOSP. Zapis ten upraszcza procedury udzielania dotacji celowych na rzecz jednostek OSP przez JST, w zakresie, w jakim nie obejmuje ich finansowanie objęte zapisami art. 10 ust. 1 UoOSP. Koreluje on z przepisami ustawy o finansach publicznych, a w szczególności z zapisem art. 219 ust. 2 UoFP, który przewiduje, iż z budżetu jednostki samorządu terytorialnego mogą być udzielane dotacje przedmiotowe również innym podmiotom niż samorządowym zakładom budżetowym, o ile tak stanowią odrębne przepisy (w przypadku OSP tym przepisem jest powołany art. 32 ust. 5 UoOSP).

Ustawa o Finansach Publicznych

Zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (UoFP). Tryb udzielania dotacji w oparciu o normę art. 219 ust. 2 UoFP jest prostszy niż w przypadku dotacji podmiotowej udzielanej na podstawie art. 218 UoFP. Podmioty niezaliczane do sektora finansów publicznych i niedziałające w celu osiągnięcia zysku mogą otrzymywać z budżetu jednostki samorządu terytorialnego dotacje celowe na cele publiczne, związane z realizacją zadań tej jednostki (art. 221 UoFP). W celu przyznania OSP dotacji, gmina powinna zaplanować ją w budżecie, a następnie zawrzeć umowę o dotację między zarządem jednostki samorządu terytorialnego a OSP na podstawie art. 250 UoFP.

Zakres Finansowania i Praktyczne Aspekty

Gmina finansuje podstawowe, bieżące funkcjonowanie OSP, co obejmuje pokrywanie kosztów paliwa i ubezpieczenia pojazdów, dokonywanie drobnych napraw sprzętu i remizy, czy opłacanie badań lekarskich druhów. Poniżej przedstawiono szczegółowy zakres finansowania i rozstrzygnięcia, bazując na interpretacjach prawnych oraz stanowiskach Regionalnych Izb Obrachunkowych (RIO).

Koszty bieżące i operacyjne

• Ubezpieczenie pojazdów: Gmina może przekazać środki na ubezpieczenie pojazdu należącego do OSP w formie dotacji udzielonej na podstawie art. 23 ust. 3b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (co było możliwe również na gruncie poprzednich przepisów).
• Opłaty za zezwolenia na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi: Wydatki z tytułu opłaty za wydanie zezwolenia na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi (wozy bojowe OSP) dla członka OSP, mieszczą się w wydatkach przewidzianych na wyposażenie, utrzymanie, wyszkolenie i zapewnienie gotowości bojowej OSP (art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 r., analogicznie do obecnych przepisów).

Zakup sprzętu i pojazdów

Często OSP może złożyć do urzędu gminy wniosek o dofinansowanie konkretnego zadania, np. zakupu sprzętu czy remontu strażnicy. Jeżeli rada gminy zabezpieczy środki, taka dotacja jest przyznawana i przekazywana jednostce. Na przykład, gdy OSP potrzebuje kamery termowizyjnej za 20 tys. zł, może wnioskować do gminy o dotację w wysokości np. 15 tys. zł, argumentując, jak ten sprzęt poprawi skuteczność akcji (np. poszukiwanie ludzi w zadymieniu).

Wiele gmin chętnie finansuje również zakup nowych samochodów, wykładając nawet kilkaset tysięcy złotych, ponieważ nowy wóz strażacki służy całej lokalnej społeczności. Większe kwoty na pojazdy często przekazywane są jako część montażu finansowego (gmina dokłada się obok dotacji rządowych i np. funduszy NFOŚiGW) lub gmina sama kupuje pojazd jako inwestycję, po czym przekazuje go OSP. W ocenie Urszuli Winkowskiej-Zakrzewskiej, w ramach zapewnienia gotowości bojowej OSP mieści się zakup samochodu strażackiego.

Utrzymanie obiektów OSP

• Remizy gminne w użyczeniu OSP: Jeśli umowa użyczenia przewiduje, że koszty utrzymania budynku gminy zajmowanego przez OSP pokrywa gmina, to gmina może bezpośrednio z budżetu pokryć tego typu koszty utrzymania (np. faktury za energię). Jeśli umowa użyczenia nie zawiera takich postanowień, a OSP nie posiada środków, gmina może przekazać środki w drodze dotacji na podstawie art. 32 ust. 5 UoOSP.
• Remizy będące własnością OSP: RIO w Kielcach wskazała, że finansowanie z budżetu gminy wyposażenia budynku, wykorzystywanego jako remiza dla OSP (np. zakup mebli, oświetlenia, sanitariatów), może odbywać się na podstawie art. 32 ust. 5 UoOSP w formie dotacji. RIO w Olsztynie dopuściła sfinansowanie z budżetu gminy wymiany drzwi garażowych w budynku remizy stanowiącej własność OSP.
• Finansowanie mediów: Wydatki związane z abonamentem telefonicznym z tytułu korzystania przez OSP z telefonu na inne cele niż powiadamianie o akcjach ratunkowych, co do zasady nie mieszczą się w katalogu zadań własnych gminy w zakresie wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP.
• Świetlice wiejskie: RIO w Kielcach nie budzi wątpliwości prawnych, że OSP często pełni funkcję organu prowadzącego lub zarządzającego świetlicą wiejską, szczególnie gdy budynek świetlicy jest zlokalizowany wspólnie z remizą OSP. Współpraca OSP z samorządem w zakresie prowadzenia świetlicy pozwala na efektywne wykorzystanie wspólnej infrastruktury.

Umundurowanie i wyszkolenie

Gmina ma obowiązek bezpłatnego umundurowania członków OSP. RIO w Opolu i Kielcach stanęły na stanowisku, że zakup specjalistycznego umundurowania, a także mundurów galowych, mieści się w kategorii zadań własnych gminy i może być realizowany w ramach funduszu sołeckiego, ponieważ przepis o bezpłatnym umundurowaniu nie wskazuje na bezpośredni związek zakupu mundurów z realizacją działań ratowniczych.

Młodzieżowe i Dziecięce Drużyny Pożarnicze (MDP/DDP)

Jeżeli OSP utworzyła w ramach swojej struktury MDP lub DDP, to MDP i DDP działają jako część OSP, a ich członkowie są również strażakami OSP. Art. 10 ust. 5 UoOSP stanowi podstawę prawną finansowania przez gminę innych świadczeń na rzecz MDP lub DDP.

Ekwiwalenty dla strażaków

Żaden przepis rangi ustawowej nie określa terminu wypłaty ekwiwalentu za uczestnictwo w działaniach ratowniczych lub szkoleniach dla członków OSP. Członkowie OSP powinni udokumentować uczestnictwo w akcji ratowniczej lub szkoleniu w sposób umożliwiający gminie wypłatę ekwiwalentu, najlepiej zaświadczeniem od pracodawcy o utracie wynagrodzenia, choć podstawą może być również oświadczenie członka OSP.

Dyskusyjne kwestie finansowania (orzecznictwo RIO)

• Organizacja jubileuszu czy zakup sztandaru: RIO w Kielcach i Łodzi zajęły negatywne stanowisko co do możliwości finansowania zakupu sztandaru czy organizacji uroczystości jubileuszu OSP z budżetu gminy, uznając, że nie mieszczą się one w kategoriach kosztów, które gmina jest obowiązana ponosić.
• Naczynia kuchenne: RIO w Katowicach uznała, że zakup naczyń kuchennych w celu doposażenia zaplecza kuchennego OSP nie może być sfinansowany ze środków funduszu sołeckiego. Jednakże, jeśli zaplecze kuchenne wykorzystywane jest w trakcie działań przeciwpowodziowych i związane jest z sytuacjami z zakresu zarządzania kryzysowego, dopuszczalne jest sfinansowanie takiego wydatku z budżetu gminy.
• Ryzyko podwójnego finansowania: W przypadku, gdy OSP realizuje zadania dowozu do punktów szczepień, aby uniknąć podwójnego finansowania (wypłata ekwiwalentu dla strażaka i opłata za usługę dla OSP), należy potraktować to jako zakup usług dowozu świadczonych przez OSP jako stowarzyszenie, za które stowarzyszenie otrzyma wynagrodzenie. W takiej sytuacji nie następuje wypłata ekwiwalentu dla członka OSP.

Formy Wspierania OSP przez Gminę

Ochotnicze straże pożarne są nieco silniej umocowane w prawodawstwie niż przeciętne stowarzyszenia. Ich działalność z zakresu ochrony przeciwpożarowej i szeroko rozumianego ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa. Sposób finansowania przez gminy uzależniony jest od praktyki - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP.

Dotacje celowe

Na szczeblu gminy mogą być ustanowione specjalne uchwały lub programy umożliwiające przekazywanie dotacji dla OSP jako stowarzyszeń. Gmina może udzielić OSP dotacji celowej na podstawie art. 32 ust. 5 UoOSP, bez konieczności organizacji konkursu ofert, ponieważ jest to zadanie własne gminy. Tryb udzielenia takiej dotacji jest prostszy niż w przypadku dotacji podmiotowej. Niezależnie od trybu, do udzielenia dotacji konieczne jest zawarcie umowy o dotację między jednostką samorządu terytorialnego a OSP.

Fundusz sołecki

Nie można zapominać o funduszu sołeckim na wsiach - mieszkańcy danego sołectwa mogą zadecydować, by część funduszu sołeckiego przeznaczyć na potrzeby lokalnej OSP (np. zakup mundurów galowych, odnowienie świetlicy w remizie). Wydatki z funduszu sołeckiego muszą być zadaniami własnymi gminy, ale jak pokazują interpretacje RIO, wiele potrzeb OSP w to kryterium się wpisuje.

Przekazywanie majątku

Gmina może przekazać OSP składniki mienia gminnego nieodpłatnie w drodze umowy użyczenia, której cechy i charakter są regulowane postanowieniami Kodeksu cywilnego. W takim przypadku przekazane na mocy umowy użyczenia składniki mienia gminnego pozostają nadal w ewidencji księgowej gminy. Brak jest natomiast podstaw prawnych, aby przekazać te składniki mienia nieodpłatnie na własność OSP.

Umowy z OSP

Od 1 stycznia 2022 r. gminy zostały obciążone nowym obowiązkiem zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na ich terenie (art. 7 UoOSP). Celem umowy jest zabezpieczenie gmin pod kątem zagrożeń przeciwpożarowych, a także ma ona stanowić zabezpieczenie finansowania ochotniczych straży pożarnych.

Znaczenie Komunikacji i Współpracy

Kluczem do skutecznego pozyskiwania wsparcia samorządowego jest dobra komunikacja z władzami. Wójt czy burmistrz powinien znać potrzeby lokalnej straży, dlatego warto co roku przygotować listę priorytetów i omówić ją z władzami gminy. Często na początku roku organizowane są spotkania lub odprawy z OSP - to doskonała okazja, by przedstawić plan wydatków i uzasadnić najważniejsze zakupy, jakie czekają jednostkę (np. wskazać, że pilnie potrzebna jest nowa motopompa, bo stara uległa awarii). Im lepsze uzasadnienie i pokazanie korzyści dla bezpieczeństwa mieszkańców, tym większa szansa na uwzględnienie tych potrzeb w budżecie gminy. Warto też na bieżąco dokumentować swoje działania i potrzeby.

Dzięki dobremu partnerstwu z samorządem wiele OSP realizuje duże inwestycje i zakupy, które przekraczają ich własne możliwości finansowe. Przykładem może być OSP Bucz, która w 2025 roku znalazła się na liście do dofinansowania zakupu nowego wozu strażackiego z budżetu państwa (otrzyma 479 tys. zł dotacji centralnej). Jednak pełna wartość średniego wozu to ponad milion złotych - i tutaj gmina dołożyła aż 700 tys. zł ze swojego budżetu, aby strażacy mogli sfinalizować zakup pojazdu! Taka współpraca pokazuje, że największe i najkosztowniejsze projekty często wymagają montażu finansowego złożonego z różnych źródeł, ale wkład gminy bywa decydujący. Dla OSP oznacza to, że warto inwestować czas w relacje z władzami lokalnymi - aktywnie informować o swojej działalności, zapraszać na uroczystości i pokazy sprzętu, dzielić się sukcesami i potrzebami. Samorząd świadomy roli OSP i doceniający pracę druhów z pewnością chętniej wygospodaruje środki na ich wsparcie.

Inne Źródła Finansowania OSP

Oprócz wsparcia gminnego, OSP mogą korzystać z innych źródeł finansowania, często w połączeniu z wkładem samorządu.

• Budżet państwa: Środki z budżetu państwa przekazywane są Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej w formie dotacji na realizację zadań OSP, na podstawie wniosków składanych przez OSP za pośrednictwem komendanta powiatowego (miejskiego) PSP. Kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP mają komendanci powiatowi PSP.
• Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych: Połowa wpływów z instytucji ubezpieczeniowych, o których mowa w art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, trafia za pośrednictwem PSP do OSP. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych.
• Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW): Finansowanie programów pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW określają wysokość dofinansowania, sposoby aplikacji i kryteria wyboru. Zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody) są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym.
• Konkursy fundacji i funduszy kapitałowych: Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne (np. Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników, Fundacja Orlen).
• Nieodpłatne pojazdy i sprzęt: Ochotnicze straże pożarne mogą również starać się o nieodpłatne przekazanie pojazdów i sprzętu z Państwowej Straży Pożarnej, innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, a także mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej.

Wyzwania i Kontrowersje po Wprowadzeniu Nowej Ustawy o OSP

Wprowadzenie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, która weszła w życie 1 stycznia 2022 r., miało na celu m.in. wyeliminowanie wątpliwości, jakie powstawały na gruncie wcześniejszych przepisów. Niestety, nowy akt prawny wywołał wiele zamieszania i stał się źródłem nowych dylematów. Pociągnęło to za sobą lawinę rozstrzygnięć nadzorczych Regionalnych Izb Obrachunkowych unieważniających uchwały gmin, a także doprowadziło do sporów przed sądami administracyjnymi oraz problemów z wypłatą strażakom ekwiwalentów. W efekcie ustawodawca przygotował projekt nowelizacji ustawy, która ma usunąć wątpliwości powstałe przy próbie usunięcia poprzednich wątpliwości.

Przykładem kontrowersji jest interpretacja art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 r. (który stanowił podstawę dla obecnego art. 32 UoOSP). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 9 maja 2013 r. (sygn. III SA/Wa 299/13) częściowo zgodził się z RIO, że dotacje z art. 32 ust. 3b są dotacjami celowymi w rozumieniu art. 221 ust. 1 UoFP, tj. udzielanymi na cele publiczne związane z realizacją zadań danej jednostki samorządowej. Jednakże, nie zgodził się z wąskim rozumieniem, że dotacja ta mogłaby być udzielona wyłącznie tej OSP, wobec której gmina ponosi koszty wymienione w art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 r. W doktrynie panuje pogląd, że w zakresie trybu udzielenia dotacji z art. 32 ust. 3b (obecnie art. 32 ust. 5 UoOSP) nie ma zastosowania art. 221 UoFP, a gmina powinna zaplanować dotację w budżecie i zawrzeć umowę o dotację na podstawie art. 250 UoFP. Te rozbieżności w interpretacji przepisów świadczą o złożoności zagadnienia finansowania OSP i potrzebie dalszych doprecyzowań prawnych.

tags: #dofinasowanie #osp #jako #zadanie #wlasne #gminy