Ogień, choć bywa siłą życiodajną, potrafi również przybierać postać niszczycielskiego żywiołu, z którym ludzkość mierzy się od zarania dziejów. Od lokalnych katastrof w halach przemysłowych, przez potężne pożary lasów, aż po historyczne tragedie miast, walka z ogniem wymaga ciągłego rozwoju technik i sprzętu. Niniejszy artykuł stanowi przegląd wybranych, znaczących pożarów oraz podróż przez ewolucję pożarnictwa, czerpiąc wiedzę z historycznych archiwów i zbiorów muzealnych.
Współczesne Wyzwania - Pożary w Polsce
Pożar w Gdyni (kwiecień 2020 r.)
Dnia 22 kwietnia w Gdyni, przy ul. Północnej, wybuchł pożar w hali firmy recyklingowej. Zgłoszenie o pożarze hali, wykorzystywanej do magazynowania sprasowanej makulatury, strażacy otrzymali około godziny 16:30. Ze względu na skalę zdarzenia, do akcji zadysponowano łącznie 32 zastępy straży pożarnej. Na miejsce skierowano również grupę operacyjną Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej w Gdańsku, zespół dronowy monitorujący pożar z wykorzystaniem kamer termowizyjnych, zespół zaawansowanego zabezpieczenia medycznego oraz zespół rozpoznania chemicznego z Gdyni z urządzeniem Rapid.
Pożar został opanowany po godzinie 22:00, nie rozprzestrzeniał się, jednak przez całą noc trwało dogaszanie. Osoby mieszkające w bezpośrednim sąsiedztwie zostały ewakuowane w bezpieczne miejsce. Akcja gaśnicza kontynuowana była następnego dnia, 23 kwietnia, z udziałem 28 zastępów straży pożarnej. Na miejscu pracowały 4 koparki, przeszukujące i przerzucające sprasowaną makulaturę, jednocześnie przelewając ją wodą i dogaszając zarzewia ognia.
Istniało ryzyko zawalenia się konstrukcji obiektu, co uniemożliwiło przystąpienie do jej rozbiórki. Wewnątrz obiektu działania gaśnicze prowadzone były z użyciem robota gaśniczego, natomiast strażacy podawali prądy wody z zewnątrz budynku. Wokół hali znajdowały się znaczne ilości makulatury, które były systematycznie przelewane i dogaszane. W związku z powstającymi produktami spalania, straż apelowała do mieszkańców o unikanie przebywania na zewnątrz w rejonie zdarzenia oraz o zamknięcie okien w mieszkaniach. Nie oszacowano jeszcze strat ani przyczyn pożaru, które będzie ustalała policja po zakończeniu działań straży pożarnej.
Pożar Zakładu Utylizacji Opon w Rożentalu
W innej pomorskiej miejscowości, Rożentalu (powiat tczewski), 15 zastępów straży pożarnej walczyło z pożarem, który wybuchł na terenie zakładu utylizacji opon. Zgłoszenie o pożarze otrzymano około godziny 16:45. Ogień objął maszynę do rozdrabniania opon oraz jedną z pryzm granulatu, na obszarze około 300 metrów kwadratowych. Sytuacja była dynamiczna ze względu na charakter palących się materiałów. Działania strażaków koncentrowały się na ograniczeniu rozprzestrzeniania się ognia i jego lokalizacji. Strażacy byli podzieleni na dwa odcinki bojowe, podawali sześć prądów gaśniczych w natarciu na palącą się stertę opon, używając także prądów piany ciężkiej, szczególnie skutecznej przy tego typu pożarach.
Nad okolicą pojawiły się potężne kłęby dymu, widoczne z odległości kilkunastu kilometrów, w tym z autostrady A1 oraz okolicznych miejscowości. Na miejscu pracowali przedstawiciele Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, sprawdzający jakość powietrza, oraz specjalistyczna grupa chemiczno-ekologiczna z Gdyni, monitorująca skład powietrza. Zadysponowano również specjalny samochód ze sprzętem ochrony dróg oddechowych z Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej nr 5 w Gdańsku. Na szczęście w zdarzeniu nikt nie odniósł obrażeń. Akcja gaśnicza mogła potrwać jeszcze kilka do kilkunastu godzin, ze względu na wymagający charakter pożarów tego typu materiałów.
Historyczne Kataklizmy Ognia
Pożar Lasu "Zasieki 82" (Lubsko, 1982 r.)
Jednym z największych pożarów w lasach gospodarczych w powojennej Polsce, aż do 1992 roku, był ten, który wybuchł 3 sierpnia 1982 roku w Nadleśnictwie Lubsko. Pożar, który powstał około godziny 11:15, szybko stał się katastrofą. Pomimo akcji zabezpieczającej, mającej na celu powstrzymanie ognia, niespodziewana zmiana kierunku wiatru doprowadziła do godzin grozy. "Nie wiadomo było, czy dzień jest, czy noc. Ciemno jak w nocy od dymu." - tak opisywano panującą atmosferę. Strażacy walczyli z żywiołem dwa dni, a "ogień wygrywał z nami". Dopiero trzeciego dnia walki udało się opanować sytuację. Dokładny opis przebiegu tego pożaru znajduje się w artykule Anny Niemiec pt. "...tylko popiół, i jeszcze raz popiół. Pożar lasu "Zasieki 82".
Pożar Przeworska (1930 r.) - Katastrofa i Lekcja Historii
W 1930 roku w Przeworsku doszło do wielkiego pożaru, który strawił północną pierzeję rynku i ulicę Kazimierzowską, w dzielnicy żydowskiej. Cały rynek i ulice zostały doszczętnie zniszczone, a straty były ogromne - spłonęło aż 45 domów. Straż pożarna z Przeworska, powstała w 1896 roku, nie mogła sama poradzić sobie z opanowaniem ognia. Na pomoc przybyły jednostki z Łańcuta (straż Potockiego), Jarosławia (pomoc wojskowa), cukrowni, Mikulic i innych okolicznych miejscowości. Wodę dowożono z rzeki Mleczki, oddalonej o około kilometr od miejsca pożaru, w 400-500-litrowych beczkach. Pożar był tak spektakularny, że rozpisywały się o nim gazety w Polsce i za granicą. Prawdopodobną przyczyną była przewrócona świeca.
Po pięciu latach, w 1935 roku, władze Przeworska, uznając nieskuteczność ówczesnych sikawek wobec ryzyka tak dużych pożarów, zakupiły pierwszą dla miasta motopompę.
Ewolucja Pożarnictwa - Lekcje z Muzeum w Przeworsku
Sekrety zawodu strażaka i rozwój sprzętu gaśniczego na przestrzeni wieków przybliża Wojciech Kruk, historyk i adiunkt z Muzeum Pożarnictwa w Przeworsku, które mieści się w dawnych stajniach księcia Lubomirskiego.
Początki Walki z Ogniem: Od Wiader do Szpryc
Pierwszym sprzętem do gaszenia pożarów były... skórzane wiadra. Dopiero w XIV wieku wynaleziono szpryce, które do Polski dotarły w XVI wieku, początkowo do dużych miast. Szpryce były podłużne, drewniane lub mosiężne, działały na zasadzie dzisiejszej strzykawki. Mogły pomieścić od litra do 7 litrów wody, a zasięg strumienia nie był imponujący. Każdą szprycę obsługiwała jedna osoba.
Dawniej, obowiązkiem każdego mieszkańca domu było posiadanie "sprzętu przeciwpożarowego", takiego jak bosak, wiadro czy drabina, by móc ratować dobytek jeszcze przed przyjazdem straży. Kontrolerzy sprawdzali to, a brak sprzętu wiązał się z karami. Zachował się nawet dokument Antoniego Lubomirskiego z 16 sierpnia 1762 roku, dotyczący "zachowania naypilniejszey ostrożności od ognia", nakładający obowiązek stawiania wysokich murowanych kominów, posiadania kadzi na wodę, drabin, osęk oraz określający obowiązki nocnych stróżów miejskich.
Systemy Alarmowania
Na wsiach do wzywania straży pożarnej używano różnego typu gongów, często wykonanych z felg od kół, pocisków artylerii czy odkładnic (części pługa). Znajdowały się one w różnych miejscach wsi, a obowiązkiem każdego, kto zauważył pożar, było dać sygnał. Wieszano także dzwonki na dachu remizy strażackiej, a czasami używano nawet dzwonów kościelnych. W zbiorach Muzeum Pożarnictwa w Przeworsku znajduje się dzwon z 1748 roku z dawnej cerkwi w Grzęsce, który służył do alarmowania. Później pojawiły się trąbki, sygnałówki i używane do dziś syreny na korbę z lat 50. i 60. XX wieku, przechowywane w remizach.
Dawne Remizy i Umundurowanie
Dawne remizy strażackie to często były stare drewniane szopy, stodoły lub niezamieszkałe domy. Mundury bojowe różniły się znacznie od dzisiejszych. Strażacy zakładali mundury z płótna lnianego: spodnie i koszulę przypominającą katanę, często szyte przez żony strażaków. Mundury z okresu międzywojennego można podziwiać w zbiorach muzeum.
Hełmy bojowe były mosiężne, z grzebieniem dodatkowo zabezpieczającym głowę przed spadającym sufitem czy belkami, oraz z kołnierzami chroniącymi szyję. Duże wrażenie robią także skórzane i mosiężne hełmy paradne z pięknymi ozdobami, będące dziś arcydziełami sztuki rzemieślniczej. W zbiorach znajdują się hełmy z okresu zaboru austriackiego, ozdobione wizerunkiem sokoła w locie z inicjałami SO (Straż Ogniowa), używane przez strażaków z terenu Galicji, a także pruskie, rosyjskie oraz te pochodzące z "Huty Ludwików" w Kielcach z 1938 roku.
Ochrona Dróg Oddechowych i Przełomowe Sikawki
Dawniej strażacy radzili sobie z dymem, jak umieli. Dopiero na początku XX wieku wynaleziono maski przeciwgazowe i aparaty tlenowe. Maska i pochłaniacz służyły do ochrony dróg oddechowych przed szkodliwymi dymami i gazami pożarowymi. Aparaty tlenowe były duże i ciężkie, ważąc od kilku do kilkunastu kilogramów, ale zapewniały całkowitą izolację dróg oddechowych strażaka, umożliwiając pracę w każdych warunkach, niezależnie od zawartości tlenu w powietrzu. W przeworskim muzeum można zobaczyć trzy cenne niemieckie aparaty tlenowe - Draegery z lat 40. XX wieku - w formie plecakowej.
Prawdziwym przełomem w sprzęcie strażackim stały się sikawki. Pojawiały się już w XVII wieku, ale dopiero w XIX wieku zaczęto je stosować w Polsce. Były one jednak drogie, co sprawiało, że nie każda straż pożarna mogła sobie na nie pozwolić. W Muzeum Pożarnictwa w Przeworsku znajduje się jedna z największych kolekcji sikawek w Polsce. Wśród najstarszych eksponatów są XIX-wieczne modele firmy Wm. Knaust z Wiednia, a także sikawki lwowskie, sanockie, krakowskie, warszawskie czy tarnowskie - każda unikatowa.
Obsługa dużej sikawki do zaprzęgu konnego wymagała zazwyczaj kilkunastu ochotników. Czterech strażaków obsługiwało drążki do pompowania, a kolejny trzymał wąż zakończony prądownicą. Konie do przewozu sikawek i wozów z załogą pożyczali gospodarze z danej wioski.
Dodatkowe Wyposażenie i Taktyka Gaśnicza
W specjalnych skrzyniach przy sikawkach przechowywano różnego rodzaju klucze do przykręcania i łączenia węży. Każdy strażak nosił przy pasie toporek, służący do wybijania okien, wyważania zamków i kłódek. Obowiązkowym wyposażeniem były również latarnie (naftowe, karbidowe, świecowe), które oświetlały drogę podczas nocnych pożarów, zwłaszcza że do lat 30. XX wieku w Przeworsku brakowało światła.
Wśród drabin wyróżniały się tzw. drabiny dwuhakowe, zwane strzechowymi, które można było zahaczyć o dach. Świetnie sprawdzały się także drabiny Szczerbowskiego (piramidki) - składane, umożliwiające wchodzenie z obu stron. Bosakami strzechowymi, przypominającymi widły, zdejmowano palącą się słomę. Praktycznym sprzętem były również pływaki, utrzymujące wąż na powierzchni pobieranej wody, oraz tłumice, używane do gaszenia trawy czy ściółki leśnej. Tłumice, z metalowymi końcówkami przypominającymi płetwy, którymi uderzano, są w użyciu do dziś.
Wyzwania Dawnego Pożarnictwa i Modernizacja
Prawdopodobieństwo pożaru było dawniej znacznie większe niż dzisiaj, ze względu na powszechną drewnianą zabudowę oraz dachy ze słomy bądź kryte gontem. Zanim pomoc dojechała, często nie było już co gasić - strażacy mogli jedynie polewać wodą sąsiednie domy, aby pożar się nie rozprzestrzeniał. Dawniej często płonęły całe wioski i miasta.
Zakup pierwszej motopompy dla Przeworska w 1935 roku był znaczącym krokiem w modernizacji. Sikawki były używane jeszcze do lat 60. XX wieku, kiedy to zaczęły pojawiać się samochody strażackie. Unikatowym modelem w zbiorach muzeum jest Star 20 z 1953 roku, a w latach 60. i 70. służyły Stary 21, 25, 26, z których niektóre wciąż działają w ochotniczych strażach pożarnych.
Prawdziwym skarbem przeworskich zbiorów jest amerykański Dodge, unikatowy samochód, którego posiadają tylko dwa muzea w Polsce. Produkowany na potrzeby armii, trafił na tereny Polski w 1963 roku dzięki UNRRA (administracja udzielająca pomocy krajom wyzwalającym się po II wojnie światowej). Służył do przewożenia strażaków i motopompy, a w 1987 roku trafił do muzeum, gdzie w 2014 roku został poddany konserwacji.
Muzeum Pożarnictwa w Przeworsku - Strażackie Skarby
Muzeum Pożarnictwa w Przeworsku gromadzi około 1400 eksponatów, ponad 400 teczek z aktami i dokumentami dotyczącymi dziejów ochotniczych straży pożarnych oraz ponad 2,5 tysiąca archiwalnych fotografii. Muzeum powstało w 1974 roku z prywatnych zbiorów kolekcjonera i pasjonata Leona Trybalskiego, którego rodzina od lat była związana ze strażą. Jest to jedyne tego rodzaju muzeum na Podkarpaciu, pokazujące postęp techniki ratowniczej na przestrzeni ostatnich 150 lat. Cały sprzęt pochodzi z terenu powiatu przeworskiego (z wyjątkiem około 10 eksponatów). Nad całością zbiorów czuwa rzeźbiona w drewnie, polichromowana figurka z 1823 roku - Święty Florian, patron strażaków.
Pożary w Kulturze i Historii - Dokumenty Filmowe
Zrozumieć Ogień - Dokument o Pożarach w Kalifornii
Film dokumentalny "Zrozumieć ogień" śledzi wstrząsającą opowieść o pożarach w Kalifornii, gdzie całe miasta zapaliły się od żaru niesionego przez wiatr i spłonęły w ciągu kilku godzin. Dokument bada, jak rdzenni Amerykanie wykorzystują ogień, aby przynosić korzyści naturze i zwiększać bezpieczeństwo mieszkańców, tak jak robili to od tysięcy lat. Przedstawia również pracę badaczy, którzy pracują nad zrozumieniem wpływu klimatu na lasy i kluczowej roli, jaką lasy naturalne odgrywają w magazynowaniu ogromnych ilości węgla.
- Reżyseria i montaż: Trip Jennings, Sara Quinn
- Muzyka: Nick Jaina
- Doradcy naukowi: Jacques Cohen (naukowiec, Służba Leśna Stanów Zjednoczonych), Lisa Ellsworth (ekolog ds. pożarów)
- Doradca kulturowy: Margo Robbins (Yurok)
- Narrator: David Oyelowo
Pożary lasów w Kalifornii – przyjaciel czy wróg | Scott Stephens | TEDxBerkeley
Grenfell: Uncovered - Analiza Tragedii w Londynie
Film dokumentalny "Grenfell: Uncovered" (2025, 1h 41m) analizuje przerażający ciąg wydarzeń, który doprowadził do tragicznego pożaru wieżowca Grenfell Tower w Londynie w 2017 roku. Ocalali, świadkowie i eksperci opowiadają historię tragedii i dochodzenia, które po niej nastąpiło. Ujawniając działania podejmowane przez firmy i władze na wiele lat przed pożarem, film rzuca światło na to, jak można było zapobiec tragedii i uratować życie 72 osób. Dokument oddaje głos ocalałym, rodzinom ofiar i strażakom.