Archiwum Dębickie posiada wiele ciekawych dokumentów mówiących o historii miasta i regionu, które, archiwizując, można było odtworzyć. Są to bardzo dobrze zachowane materiały, które zostaną zaprezentowane w zakładce Archiwum, poświęconej „historii miasta i regionu”. Wiele z nich nigdzie jeszcze nie było publikowanych. Początek historii miasta wiąże się z rokiem 1358, kiedy to król Kazimierz Wielki nadał Dębicy prawa miejskie na prawie średzkim. W związku z tym zainaugurowano rok jubileuszowy.
Środowisko Przyrodnicze i Najstarsze Ślady Osadnictwa
Krajobraz Dębicy i okolic
Krajobraz okolicy Dębicy jest dwudzielny, obejmując Puszczę Sandomierską oraz Karpaty fliszowe, które powstawały w wyniku nasuwania się z morza na północ. Są to utwory geologiczne budujące Karpaty, a w późniejszych okresach rozwijała się tu rozległa równina zalewowa z terasami koryta rzeki. Na terenach Dębicy i Kawęczyna, tysiące lat temu, nie było jeszcze lasów. Pierwsze ślady człowieka na tych terenach, sięgające tysięcy lat temu, odkryto w okolicach Pustkowa i obozu pustkowskiego. Dzięki szczątkom roślinnym i czarnodębom możemy mówić o tzw. holoceńskim obrazie krajobrazu tych okolic. W Podgrodziu mamy zapis poszczególnych położeń osadów, co jest rewelacją na skalę światową. Terasy nadzalewowe z tego okresu znaleziono również w Grabinach, Strzegocicach i Latoszynie, świadczące o pyłkach drzew spadających w tym okresie. Teren ten, często zalewany przez rzekę, co 2-3 metry zmieniał swój krajobraz. Obecnie jesteśmy na tej równinie zalewowej. Brak śladów działalności człowieka z pewnego okresu nie oznacza jednak, że tej działalności nie było.
Wczesnośredniowieczne Grody i Początki Państwowości
Rozwój państwa polskiego był ściśle związany z wczesnośredniowiecznymi grodami. „Kto miasta to tak jakby ojca i matki nie znał” - napisał ksiądz Piotr Skarga. Dębica, leżąca na pograniczu województwa lubelskiego, należała także do województwa sandomierskiego, czyli do Małopolski. Miasta towarzyszyły dziejom społeczeństwa od dawna, pełniąc funkcję miast-państw. Kiedy Małopolska przestała istnieć, wytworzyły się dwie strefy gospodarcze, co było widoczne w odnotowanym w 965 roku Tarnowie, leżącym gdzieś pomiędzy 300 innymi miastami. W tych miastach prawie nie było administracji i od przyjęcia chrześcijaństwa stały się centrami kultury. W ciągu dziesięcioleci powstawały parafie wiejskie, a centra religijne były usytuowane w grodach. Wiele z nich jest bliskich miastom późniejszym - karczma wyjazdowa, wjazdowa, które spełniały wiele rozmaitych funkcji. Kiedy przyjeżdżał panujący, wokół tej karczmy osiedlali się rzemieślnicy, tworząc podgrodzia. Sam gród był ścieśniony, wąski, ale obok niego tworzyły się osady.
Lokacja Dębicy i Rozwój Średniowiecznego Miasta
Prawa Miejskie i Rozwój Społeczny
W XIII stuleciu nastąpił etap powstawania miast małego typu, zamieszkiwanych przez ludność rzemieślniczą i handlową. Do Polski przybyły elementy ustrojowe, a urbanizacją objęto Śląsk, Małopolskę, ziemię sądecką, a w województwie późniejszym krakowskim i sandomierskim w mniejszym stopniu. W latach 1333-1370 urbanizacja była zakończona i zróżnicowana. Region stał się spoiwem między historyczną Małopolską a Rusią Czerwoną. Nastąpiło wtedy wzmożenie akcji osadniczej i wymiany towarowej. Król Kazimierz Wielki przekazał 7 marca 1358 roku Świętosławowi dokument lokacyjny dla Dębicy. Prawa miejskie zostały mocniej podkreślone w kolejnym przywileju z 1372 roku. Mieszkańcy Dębicy byli wyjęci spod wszelkich obowiązków prawnych wobec monarchy i uzyskali samorząd, czyli instytucję zwaną później sądem wójtowsko-ławniczym, który nie ograniczał swobód ludności. Miasto stanowiło około 30 łanów oraz nieużytki, które były przekazywane mieszczaństwu do uprawy. W 1372 roku Dębica uzyskała prawo do posiadania jatek szewskich, rzeźniczych i prasolnych. Sam wójt miał obowiązek „stawać na koniu” z bronią, a w mieście funkcjonował samorząd miejski, wójt sądowny i ławnicy. W XV wieku Dębica miała już dwóch właścicieli, co świadczy o jej rozwoju. Brak jednak szczegółowych źródeł na potwierdzenie tego rozwoju. Cóż się stało z Dębicą przed rokiem 1469? Były to bardzo nieszczęśliwe czasy. Mieszkańcy byli wobec pana. Ordynacja ta została wystawiona 26 listopada 1469 roku przez właścicielkę Jadwigę.
Zniszczenia i Odbudowa
Dębica i kilkanaście miast w okolicy nie miały murów obronnych. Zniszczył je i cały szereg miast dookoła najazd tatarski, o czym świadectwo pozostawił Jan Długosz. Tatarzy najeżdżali na ziemię sandomierską, jednak pilźnieńskie źródła o tym nie wspominają, także Pilzno. To ważne brać pod uwagę, gdy chodzi o istnienie miasta. Dębica miała silnych konkurentów, takich jak inne miasta. Mieszkańcy w pocie czoła odbudowywali spalone domostwa, a po sześciu latach miasto miało tylko 100 mieszkańców. W 1481 roku Dębica była najsłabszym ośrodkiem miejskim w okolicy. Przewodniczył wójt sądowy mianowany przez właścicieli miasta. Istniał również aparat urzędniczy, ale nieliczny, nie znani są pracownicy ówczesnego magistratu. Sytuacja ta była typowa dla miast ówczesnego królestwa polskiego, charakteryzującego się licznymi pustymi placami w szesnastym wieku. Kościół murowany pod wezwaniem św. Małgorzaty, powstały w latach pięćdziesiątych XVI wieku, był ważnym elementem krajobrazu miasta średniowiecznego i nowożytnego. Przedmieście wówczas ciągnęło się wzdłuż drogi publicznej do Pilzna. Ważnym wydarzeniem było powstanie Nowego Miasta, które dosyć dobrze określa moment jego ukształtowania się. Rozwinęło się ono wokół istniejącego od 1651 roku kościółka św. Barbary, na dawnych gruntach szpitalnych. Powstawanie nowych domów na tych terenach było możliwe dzięki Kazimierzowi Glińskiemu, który ostatecznie postawił na swoim. Aby stać się ośrodkiem silnym, Dębica, a właściwie każda jej część, żyła własnym życiem. Powstała odrębna parafia. Kościół św. Małgorzaty stał się parafią, a kościółek pod wezwaniem św. Barbary miał charakter filialny. O znaczeniu Dębicy świadczy występowanie miary zbożowej dębickiej, a także inne miary, np. korzec dębicki, pilźnieński itd. Miała ona również mapę lokalnych targów, na przykład zbożowych.
Gospodarka i Społeczeństwo XVI-XVIII Wieku
Rzemiosło, Handel i Rolnictwo
Rynek w Dębicy był niewielki, ale miasto pełniło funkcję lokalnego ośrodka handlowego. Istniał przywilej sprzedaży mięsa bez wnoszenia opłat, a tygodniowe targi utrzymały się. W mieście kupców było niewielu, natomiast znaczenie dla rozwoju miasta mieli rzemieślnicy i rolnicy, z których wielu zajmowało się także rzemiosłem. W 1571 roku odnotowano czternastu rzemieślników, a w 1581 - dwudziestu czterech. Zostali oni zorganizowani w cechy, m.in. krawców, szewców i kuśnierzy. Pozostali byli skupieni w cechach zbiorowych, co było typowe dla miast podobnej wielkości. Ważnym elementem gospodarki wszystkich miast powiatu pilźnieńskiego w XVI wieku było gorzelnictwo. Rozwijali się także tkacze, a w Dębicy funkcjonował jeden warsztat złotniczy. O rozwoju miasta decydowały wydarzenia większe, które często prowadziły do wyludnienia. Miasto z trudem podnosiło się z upadku. W 1571 roku Dębica liczyła około 100 mieszkańców, jednak stopniowo odradzało się rzemiosło. W 1621 roku cechy tkaczy i rzeźników uzyskały potwierdzenie swojego statutu. Powolny rozwój miasta przerwały kolejne wojny, które spaliły i splądrowały miasto, liczące wówczas około 50 domów.
Epidemie i Kryzys Demograficzny
W XVII wieku, w czasach epidemii, ówcześni ludzie byli całkowicie bezbronni, ponieważ nie umiano leczyć chorób. Rozprzestrzenianie się zaraz było szybkie podczas kontaktu z jej nosicielem. Jedyną formą walki z chorobami była izolacja już chorych i kontrolowanie przepływu ludności, czego Dębica nie miała. Spisywano wszystkich przybyszy i przepytywano, skąd przybyli. W efekcie tych działań handel oczywiście zamierał, a mieszkańcy nie mogli sprzedawać swoich wyrobów. Dębica, w wyniku tych katastrof, groziła całkowitym upadkiem, a w 1630 roku zamieszkane było tylko jedno domostwo. Wiele domów i budynków, w znacznej mierze, masowo zasiedliła ludność żydowska. W stosunku do ludności Dębica była miastem polskim. W okresie reformacji w Dębicy doszło do sporów wyznaniowych. W 1561 roku obrabowano kościół dębicki z kosztowności. Proboszcz tej parafii wyrzekł się wiary, a biskupi określili go pod koniec XVI wieku jako heretyka. Kościół przekształcono na zbór, a proboszczowi wypłacono legaty na jego rzecz. Parafia odgrywała dla miasteczka ogromną rolę, utrzymując szpital, czyli przytułek dla ubogich, a także szkołę dla chłopców. Sytuacja zmieniła się po powstaniu Nowego Miasta, które zasiedliła ludność żydowska. W skład tzw. Bractwa Kapłańskiego wchodzili księża w sędziwym wieku. W wielu parafiach istniały również inne bractwa, a w Dębicy zwane było Bractwem Najświętszej Marii Panny, funkcjonujące w kościele parafialnym. W 1500 roku rada miasta jednego z ówczesnych dziedziców Dębicy, Jana Górskiego, wraz z rodziną mającą znaczną część dziedziczną miasta, Trzecieskimi, była odpowiedzialna za przedstawianie kandydatów na proboszczów tego kościoła. Trudności wiązały się z wyposażaniem wszystkich członków w majątek, a parafia borykała się z trudnościami finansowymi, co było zarejestrowane w Księgach Miejskich ówczesnej Dębicy. Wykupione długi wraz z kilkoma ornatami Jan zapisał kościołowi farnemu. Wpływ na obsadę proboszczów dębickiej fary mieli również właściciele miasta. W latach 1705-1721 nastąpił rozwój parafii, a także wprowadzono wiele zmian, m.in. odnowienie ołtarza św. Anny i siedmiu istniejących wówczas ołtarzy.
Stara i Nowa Dębica
W XVIII wieku Dębica była miastem mającym dwie jednostki osadnicze, tzw. Starą i Nową Dębicę. W połowie XVIII wieku zabudowa Nowej Dębicy postępowała bardzo wolno. Po działaniach wojny północnej ryneczek świecił pustkami i wiele pustych placów, znajdujących się przy samym rynku. Stara Dębica składała się z małego rynku i ulicy Gawrzyłowskiej, a także dotąd ulicy Folwarcznej z przyległymi do niej ogródkami i rolami. W Starej Dębicy znajdował się kościół parafialny św. Małgorzaty, a w Nowej kościółek św. Barbary. Wznowiły swą działalność bractwa, szczególnie maryjnego. Rada wójtowska miała za zadanie przeciwdziałać nieprzyjemnym występkom. W Nowej Dębicy ludność trudniła się kupiectwem oraz drobną wytwórczością. W mieście powstawały żydowskie karczmy, które skupiały życie mieszczan. Zmieniły się relacje społeczne i od tej pory funkcjonowali tu mieszkańcy dwóch wyznań. Przybysze płacili za możliwość wykonywania zawodów na terenie miasta, trudnili się rzeźnictwem, tkactwem, a z pewnością handlem. Ludność polska była „wypychana” z należących od dłuższego czasu do niej obszarów gospodarczych, co musiało prowadzić do konfliktów. W 1718 roku doszło do ataku na synagogę żydowską w Starej Dębicy. Konflikty te były zaznaczone nie tylko sporami, ale także współpracą. Dębica stała się ośrodkiem oddziałującym silnie na dalsze okolice. W 1772 roku Dębica przeszła pod panowanie austriackie. W 1777 roku mieszkańcy wójtowskiej składali przysięgę na wierność cesarzowej Marii Teresie. Wzmianki te znajdujemy w metryce józefińskiej. Właścicielami Dębicy byli wtedy Franciszek i Dorota Bielińscy, posiadający również Nagawczynę i Pustynię. W 1785 roku właścicielem Dębicy był Michał Hieronim Radziwiłł. Zapisy o liczbie mieszkańców po I rozbiorze świadczą o tym, że Dębiczanie mieli przywilej korzystania z lasów dworskich, jednak za łąki dworskie również musiano płacić. Rolnictwo i sadownictwo odgrywało poważną rolę. Rzemiosło krawieckie spoczywało w rękach Żydów. Dębica pod koniec XVIII wieku posiadała cechy typowe dla małych miast prywatnych. Węgierskie wpływy odegrały istotną rolę w rozwoju osadnictwa, o czym świadczą wykopaliska archeologiczne. Dębica i Pilzno stanowiły dwa odrębne województwa i należały do województwa sandomierskiego.
Ród Gryfitów i Jego Wpływ na Dębickie Dobra
Początki Rodu Gryfitów
W 1185 roku Dębica przeszła w ręce możnego rodu Gryfitów, po których dziś Dębica ma swój herb - Gryf. Jest to jeden z najstarszych i najbardziej zasłużonych rodów w Małopolsce, wywodzący się od Bolesława Chrobrego. Przywędrowali oni do Polski i osiedlili się tu na stałe. Ród Gryfitów był jednym z innych możnych rodów, których przedstawiciele zasłużyli się dla kraju na różnych płaszczyznach służby. Wśród nich byli Mikołaj, Teodor i Klemens. Gryfici wraz z całą chorągwią walczyli w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. Świętosław, znany nam bardziej pod imieniem Czader, Gryfita, urodził się około 1177 roku. Był on zwolennikiem krakowskiej dzielnicy senioralnej i wspierał Władysława Laskonogiego, który w 1196 roku zasiadł na tron krakowski, a później w 1231 roku został władcą krakowskim. Jego powrót związany był z odzyskiwaniem majątku, który wcześniej został skonfiskowany i przekazany zakonowi cysterskiemu z Ludźmierza. Szczyrzyckie Opactwo Cystersów powstało w XIII wieku. Nie wiadomo, w jaki sposób dębickie dobra Gryfitów ponownie weszły w ich posiadanie. Często było to wynikiem służby i waleczności, co w średniowieczu było bardzo częste. Świętosław otrzymał od swojego szwagra komesa Mszczuja w wianie posagowym Dębicę. Świąszek z Dębicy, znany nam jako Świętosław, był w otoczeniu króla Kazimierza Wielkiego i z jego rąk otrzymał w 1358 roku dokument lokacyjny miasta. Byli oni założycielami miasta Dębicy, podobnie jak Jakusz i Paszek. Paszek miał dwie siostry, Jadwigę i Katarzynę. Jan z Dębicy był synem wspomnianego już Paszka. Jakusz i Paweł z Gawrzyłowej dzielili swe dobra wraz z rodzeństwem. Z tego okresu pochodzą wzmianki o braciach Mikołaju i Janie, którzy byli dziedzicami Podgrodzia oraz wsi Latoszyn i Latoszynka. Spory o dobra (do których wchodziła Dębica i okoliczne wsie) wśród rodu Gryfitów trwały nadal. Jednym z ważniejszych przedstawicieli rodu w XV wieku był Jan z Latoszyna, wnuk Paszka, rektor Akademii Krakowskiej. Miał on dwóch braci: Mikołaja i Piotra, którzy byli dziedzicami Latoszyna. Po śmierci ojca dzieci dziedziczyły majątek. Opiekunom dzieci przypadły m.in. części majątku wraz z matką. W 1469 roku Dębica została zniszczona. Król zwolnił miasto na okres 14 lat z czynszów, o czym wspomina dokument z 2 maja 1502 roku.
Upadek i Przekształcenia Majątkowe Gryfitów
W XVI wieku Stanisław Gryfita z Latoszyna był jednym z najważniejszych dziedziców miasta i okolic z rodu Gryfitów. W 1509 roku doszło do podziału majątku. Latoszyn przeszedł w ten sposób w ręce Jakuba, będącego jednym z synów Jana Podgrodzkiego. Jan Podgrodzki był właścicielem Podgrodzia, na co wskazuje notatka z 1509 roku. Potomkowie Jana Podgrodzkiego utrzymywali się przez długi czas. Dębica, wraz z wioskami od strony Pilzna i ziemiami nad Wisłoką, należały do rodziny Górskich. Rodzina ta posiadała liczne dobra w Dębicy. Jan Górski był jednym z dziedziców Dębicy. Inną rodziną mającą znaczną część dziedziczną miasta byli Trzeciescy. Mieli oni wpływ na mieszczan i na funkcjonowanie kościoła parafialnego, wysuwali swoich kandydatów na proboszczów tego kościoła. W kościele parafialnym istniało Bractwo Najświętszej Marii Panny. W 1500 roku Jan Górski, z dziedziców Dębicy, ufundował ołtarz. Do tegoż ołtarza wyznaczył na altarzystę księdza Jana i jego następców, zobowiązując ich do odprawiania Mszy św. według intencji. Bractwo borykało się z trudnościami finansowymi, a księgi miejskie Dębicy rejestrowały liczne zapisy i zastawy. Jan Górski wykupił długi po nieżyjącym już wówczas Pawle Górskim i zapisał je wraz z ornatami kościołowi farnemu. Stopniowo dobra Gryfitów dębickich przechodziły w posiadanie innych rodów. W źródłach pojawia się Jakub Trzecieski jako dziedzic Latoszynka. W 1585 roku zmarła Katarzyna Trzecieska, córka Jaksy z Zalesia. Synem Katarzyny i Jakuba był Aleksander Trzecieski. Pomimo utraty części miasta, Podgrodzcy nadal posiadają spory majątek. Dębica, która była ośrodkiem handlu lokalnego, pobierała opłaty mostowe. W 1573 roku odnotowano Trzecieskiego jako właściciela Latoszynka i Nagawczyny. Ród Trzecieskich, rozgałęziony, był wówczas właścicielem rozległych dóbr w dębickich wsiach. W źródłach pojawiają się zapisy o płaceniu na rzecz rektora dębickiej parafii dziesięciny i snopowego. Taka sytuacja utrzymywała się dość długo. Dębickie dobra, Latoszynek, Pustynia i Nagawczyna, były miejscem inwestycji mieszczan. Rozwój wsi poddębickiej był więc uzależniony od bogactwa parafii i bogatszych mieszkańców miasta. W XVIII wieku Nagawczyna była własnością Magdaleny i Józefa Latoszyńskich. Rodzina Latoszyńskich posiadała Dębicę i wieś Stasiówkę, a także dobra Górskich, obok Trzecieskich i Dębickich. W XVII wieku Gryfici piastowali urzędy na Rusi. Jednym z nich był Jan z Grabina, którego nagrobek nosi napis „Bohater, waleczny mąż. Zginął pod Warną w 1444 roku”. Rodzina Gnoyeńskich, pochodząca z Moraw, osiadła w okolicy Krakowa. W dokumentach można znaleźć formę „Dembica”, co prawdopodobnie pochodzi z niemczyzny czasów galicyjskich. Dawne rody dębickie zachowały tradycyjną pisownię. Nazwę Dębica noszą również rody Dąmbskich, Dembińskich i Dembowskich. Jedna z hipotez mówi, że nazwa „Dembica” brzmi „Dembica” ze względu na to, że „… w Zawadzie z ramienia ks. Jana Walewskiego, Dębica, wychodzi za mąż za Jana Radziwiłła, wnosząc mu w posagu Nagawczynę”. Krasiński, kasztelan małogojski, również związany był z tymi terenami. Dzieje miasta i okolic w XVIII wieku przypadają na okres tzw. wojny północnej. W tym czasie często występowały sądowe spory dotyczące sprzedaży i egzekucji praw majątkowych. Właścicielami sporego klucza majątkowego, obejmującego 12 wsi, byli wówczas Franciszek i Dorota Bielińscy. Jednym z nich był Michał Hieronim Radziwiłł. Przypadło to na lata konfederacji barskiej. Dębica przeszła w ręce Hieronima, który jednocześnie był opiekunem córek Dominika po jego śmierci. Dworek wraz z zabudowaniami gospodarczymi podupadał coraz bardziej. Stobierna, Stasiówka, Nagawczyna i Zawada były częścią klucza dębickiego. Proboszcz zawadzki ks. Wojciech Kaśluga sprzedał dobra kościelne, a także dobra rodu. Raczyńscy odznaczali się zapobiegliwością w budowaniu fortuny. W 1803 roku dobra dębickie przeszły na własność Anny i Marii Raczyńskich. Dbały one o swoje majątki, jednak małżeństwo Anny pociągnęło za sobą spory majątkowe. „Państwo dębickie”, w skład którego wchodziły m.in. Nagawczyna i Zawada, przeszło na własność rodu Raczyńskich. Atanazy Raczyński był właścicielem klucza dębicko-zawadzkiego. W czasie wystąpień chłopskich nieobecność Raczyńskich prawdopodobnie uratowała zamek i pałacyk od zniszczenia, nie ma jednak żadnych źródeł podających przebieg wydarzeń na tym terenie. Z tego okresu pochodzą wzmianki o Nagawczynie w czasie wystąpień chłopskich. Dębica, pomimo kryzysów, powoli odzyskiwała dawną świetność. W 1863 roku klucz dóbr hr. Edwarda Raczyńskiego, Ignacym Pieniążkiem, należał do Sewera. W okresie autonomicznej klucz dóbr dębickich należał do Atanazego Raczyńskiego, a później do innych członków rodu Raczyńskich. C.k. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych powiadomiło c.k. o podniesieniu Dębicy do rzędu miast. Powtórnie wniesiono petycję, tym razem do c.k. do Cesarza, o nadanie Najwyższego dyplomu na tytuł miasta Dębicy.
Geografia, Gospodarka i Kultura w Dębicy
Dębica to gród leżący według opisów geograficznych w pobliżu Dębicy, o czym świadczy słownictwo lokalne. Osadnictwo na tym terenie rozwijało się stosunkowo wcześnie. Dębica, będąca częścią Puszczy Sandomierskiej, umożliwiała łowiectwo, a wykopaliska archeologiczne świadczą o tzw. osadnictwie neolitycznym. Gród dębicki pełnił funkcje obronne przed inwazją ze wschodu i był ważnym szlakiem komunikacyjnym z Rusią, leżącym na szlaku krakowskiego na wschód.
tags: #dominik #wojnarski #wyrok #za #podpalenie