Gmina Gołcza, położona nad rzeką Gołczanką, prawym dopływem rzeki Szreniawy, to miejsce o bogatej historii i dynamicznym rozwoju. Najstarsze źródła historyczne wspominają o Gołczy już w 1325 roku, kiedy to istniała tu parafia, której plebanem był Jakub. Przez wieki nazwa wsi ewoluowała, pojawiając się w zapisach jako De Golecz (1398), De Golcz (1425) czy Golcza (1470-1480).
Osada początkowo była własnością szlachecką, należącą do Jana Niemierzy z Gołczy herbu Mądrostki i Stanisława Gołeckiego, a później do ich krewnych. Miejscowe probostwo stanowiło uposażenie kapituły św. Floriana w Krakowie. W 1779 roku wieś, będąca w zastawie, przeszła na fundusz Akademii Krakowskiej. Po trzecim rozbiorze Polski, Gołcza znalazła się w zaborze austriackim, w tak zwanej Galicji Zachodniej. W 1809 roku Galicja Zachodnia została przyłączona do Księstwa Warszawskiego, a w 1815 roku, po kongresie wiedeńskim, Gołcza znalazła się pod zaborem rosyjskim. W tych trudnych czasach, w 1905 roku, rząd carski prowadził w Gołczy czterooddziałową szkołę podstawową o celach rusyfikacyjnych, gdzie języka polskiego uczono zaledwie dwie godziny tygodniowo i tylko w soboty. Po odzyskaniu niepodległości, życie kulturalne w Gołczy szybko się rozwijało, powstawały polskie szkoły, ochotnicza straż pożarna oraz domy ludowe.
Po II wojnie światowej gmina doświadczyła szybkiego rozwoju. Obecnie wszystkie wioski w gminie posiadają sieć wodociągową, większość ma sieć gazową i telekomunikacyjną, a niektóre dysponują stałymi łączami internetowymi. Do 1954 roku siedzibą gminy była Rzerzuśnia, natomiast w latach 1954-1972 wieś Gołcza należała i była siedzibą władz gromady. Po reformie w 1973 roku stała się siedzibą gminy Gołcza. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. Wśród historycznych obiektów na terenie Gołczy wyróżnić można dzwonnicę w granicach dawnego cmentarza kościelnego oraz stary cmentarz.
Szkolnictwo w Gołczy: Od Parafialnej Szkółki do Nowoczesnego Kompleksu
Historia Szkoły Podstawowej w Gołczy sięga połowy XVI wieku, o czym świadczą pierwsze zapiski o szkolnictwie na tym terenie, wspominające o istnieniu jednoklasowej szkółki parafialnej przy kościele p.w. św. Maurycego. Z czasem, na miejscu zrujnowanego budynku, kosztem gminy powstał nowy, który mieścił salę szkolną oraz mieszkanie dla nauczyciela. Niestety, nauka w tej szkole odbywała się po rosyjsku, a brak przymusu szkolnego sprawił, że uczęszczało do niej niewielu uczniów. W tym samym czasie, w sąsiedniej Wielkanocy, tajną szkołę elementarną założył w swoim domu jeden z mieszkańców, pan Andrzej Duda.
W 1918 roku, po wyzwoleniu Polski, w Gołczy powstała czteroklasowa szkoła elementarna. Jej dyrektorzy starali się o przeorganizowanie jej w siedmioklasową placówkę, co umożliwiłoby uczniom kontynuowanie nauki w gimnazjum. Od początku istnienia szkoła borykała się z problemem braku miejsca, dysponując zaledwie jedną salą lekcyjną przy bardzo licznych rocznikach. Problem ten rozwiązywano, wprowadzając naukę zmianową oraz wynajmując pomieszczenia u mieszkańców Gołczy, a część dzieci uczyła się w budynku szkolnym w Wielkanocy.
Przełom nastąpił w latach 1933-1935, kiedy to wybudowano nową szkołę z przestronnymi salami, mogącą pomieścić wszystkich uczniów. Szkoła stała się wówczas ważnym, a w zasadzie jedynym, ośrodkiem kultury na wsi. Rozwój szkolnictwa zahamował wybuch wojny, jednak po niej szkoła wzbogaciła się o nowy budynek, w którym mieściły się sekretariat, kancelaria dyrektora, harcówka, gabinet lekarski, świetlica szkolna oraz mieszkanie służbowe.
Rozwój Szkoły Zbiorczej i Nowe Obiekty
Zbiorcza szkoła w Gołczy miała trzy filie: dwuklasową szkołę w Chobędzy oraz czteroklasowe szkoły w Kamienicy i Ulinie Wielkiej. Uczniowie z tych placówek, a także z Makowa po ukończeniu sześciu klas, kontynuowali naukę w Gołczy. Początkowo docierali do szkoły pieszo lub byli dowożeni końmi przez rodziców, a dopiero na początku lat siedemdziesiątych gmina zorganizowała dowozy - najpierw przyczepą autobusową zapiętą do traktora, a następnie innymi, bardziej komfortowymi środkami transportu. Szkoła nieustannie stanowiła centrum kulturalne wsi i gminy.
Współczesna historia Szkoły Podstawowej w Gołczy datuje się od roku 1975. W kolejnych latach filie były likwidowane z powodu zmniejszającej się liczby uczniów, co skutkowało zmianą liczby dzieci uczęszczających do Gołczy, która stała się ośmioklasową placówką zbiorczą. Dziś obwód Szkoły Podstawowej w Gołczy obejmuje miejscowości: Gołcza, Chobędza, Cieplice, Czaple Małe, Kamienica, Maków, Rzeżuśni, Ulina Mała, Ulina Wielka, Wielkanoc.
Warunki lokalowe szkoły ewoluowały. W roku szkolnym 1975/76 zajęcia odbywały się w dwóch budynkach: klasy I-IV w tak zwanej „starej” szkole, będącej budynkiem z XIX wieku, a klasy V-VIII w budynku „nowej” szkoły z lat międzywojennych. Ze względu na małe sale, nauka w niektórych klasach odbywała się systemem zmianowym. Wzrost liczby uczniów z roczników wyżu demograficznego wymusił przebudowę szkoły i utworzenie większych sal, mogących pomieścić klasy liczące ponad trzydydzieści osób.
Rok 1988 okazał się kluczowy dla gołeckiej podstawówki, gdyż rozpoczęto wówczas długo oczekiwaną budowę nowej szkoły. Kompleks szkolny, oddany w stanie surowym w 1989 roku, składał się z trzech budynków dydaktycznych i sali gimnastycznej, z miejscem na boisko i plac zabaw. W 1996 roku oddano do użytku kolejne sale: salę gimnastyczną, siłownię i salę do gimnastyki korekcyjnej. Ostatecznie wszystkie budynki, w tym stołówka, aula oraz budynek mieszczący klasy młodsze, oddział zerowy i przedszkole, oddano w 2003 roku, a obiekty sportowe - boisko ze sztuczną nawierzchnią i trybunami oraz bieżnię - w 2004 roku. W 1999 roku, po reformie oświaty, budynek został podzielony pomiędzy gimnazjum i szkołę podstawową. 16 października 2000 roku Szkoła Podstawowa i Gimnazjum otrzymały imię papieża Jana Pawła II, a dzień ten jest co roku obchodzony jako święto patrona szkoły.
Ochotnicze Straże Pożarne w Gminie Gołcza
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest niezwykle istotnym elementem życia społecznego i bezpieczeństwa w Gminie Gołcza. W ramach ogólnopolskiej akcji „Bitwa o remizy”, która wyróżniła 314 gmin z najwyższą frekwencją w październikowych wyborach parlamentarnych, jednostki OSP mogą otrzymać dofinansowanie. Gminy takie jak Klwów (ponad 90% frekwencji), Michałowice (blisko 89%) i Suchy Las (prawie 88%) osiągnęły w tej akcji rekordowe wyniki. W każdym powiecie (z wyłączeniem miast na prawach powiatu) w gminie do 20 tysięcy mieszkańców powołany zostanie zespół, złożony z przedstawicieli gminy, jednostek OSP, Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który wyznaczy jednostki OSP do otrzymania dofinansowania.
Na terenie Gminy Gołcza działa aż 18 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Chociaż w przeważającej większości ich członkami są mężczyźni, z roku na rok w szeregach OSP przybywa kobiet. Ponadto funkcjonuje 7 sekcji młodzieżowych drużyn pożarniczych. Szczególne wyróżnienie zasługuje jedyna sekcja kobieca działająca w Czaplach Wielkich, która regularnie bierze udział w zawodach pożarniczych. Przy OSP Czaple Małe działa również jedyna na terenie gminy Gołcza orkiestra dęta „Czapelanka”, ściśle współpracująca z Młodzieżową Orkiestrą Dętą, tworząc Reprezentacyjną Orkiestrę Dętą Gminy Gołcza.
Wyposażenie i Aktywność Jednostek OSP
Wszystkie jednostki OSP w gminie Gołcza to jednostki typu "S", co oznacza, że każda z nich posiada przynajmniej jeden samochód ratowniczo-gaśniczy. Dzięki corocznemu doposażeniu w sprzęt, jednostki dysponują między innymi:
- pilarkami do drzewa,
- pompami szlamowymi,
- pompami pływającymi,
- agregatami prądotwórczymi,
- torbami ratowniczymi R1.
Większość jednostek posiada również specjalistyczne ubrania nowego typu do akcji gaśniczych, a także specjalne kombinezony do zwalczania gniazd pszczół i szerszeni. Aby zapewnić sprawną reakcję podczas wypadków drogowych, dzięki funduszom z Urzędu Gminy w Gołczy pozyskano narzędzia ratownicze dla OSP Przybysławice, Ulina Wielka oraz Maków, które ułatwiają wyciąganie osób ze zmiażdżonych samochodów.
Od kilku lat jednostki z Gminy Gołcza są najbardziej aktywne spośród całego powiatu miechowskiego, ściśle współpracując z Komendą Powiatową PSP w Miechowie. Według danych z PSP Miechów, na terenie gminy każdego roku notuje się jedną z najmniejszych ilości pożarów i miejscowych zagrożeń w całym powiecie. Coroczne szkolenia prowadzone przez Komendę z Miechowa pozwalają podnosić kwalifikacje druhów ochotników. Z inicjatywy Zarządu Oddziału Gminnego oraz samych jednostek, co roku organizowane są jubileusze, akcje społeczne i imprezy, wzmacniające integrację i gotowość operacyjną strażaków.
Problemy Zakładu Saria w Wielkanocy i Perspektywy Rozwoju
Mieszkańcy Gminy Gołcza od lat borykają się z problemem uciążliwych zapachów pochodzących z zakładu Saria w Wielkanocy, zajmującego się utylizacją padłych zwierząt. Mimo zamontowania w 2015 roku instalacji antyodorowej kosztem około pięciu milionów złotych, zdaniem mieszkańców, nie spełniła ona swojej roli, a nadal zdarzają się dni, gdy z powodu smrodu trudno wytrzymać. Wójt Lesław Blacha przypomina, że najgorzej było w latach 2000 i 2001, kiedy to interweniowała telewizja i posłowie, a nastroje były bardzo złe. Intensywność zapachów zmieniała się w zależności od pogody, pory roku, a nawet sytuacji na rynku, lecz nigdy nie zniknęły całkowicie. Mimo nadziei związanych z nową instalacją, sytuacja podczas tegorocznych upałów była często nie do zniesienia, a smród był odczuwalny nawet w odległych Trzebienicach i Przybysławicach.
Wójt Blacha uważa, że powodem dużej uciążliwości w ostatnim czasie jest zbyt duża liczba przyjmowanego przez zakład „surowca”, którego instalacje nie są w stanie na bieżąco likwidować. Dyrektor Sarii Polska, Arkadiusz Sokołowski, nie zaprzeczył informacjom o przykrych zapachach, przyznając, że problem ten „spędza władzom spółki sen z powiek”. Zauważył, że o tej porze roku padnięć zwierząt jest więcej, a padlina jest w złym stanie. Zakład pracuje na maksimum swoich mocy przerobowych, a ilość „surowca” w ostatnich latach zwiększyła się o około 30 procent. Dyrektor podkreślił trudności w zwiększeniu mocy przerobowych, mimo starań lekarzy weterynarii.
Poszukiwanie Rozwiązań i Korzyści dla Gminy
Zdaniem dyrektora Sokołowskiego, sposobem na zmniejszenie niedogodności byłoby uszczelnienie zakładu, choć problemem pozostaje, jak to skutecznie zrealizować. Przyznał, że lokalizacja zakładu w Wielkanocy jest nieszczęśliwa ze względu na jego usytuowanie na terenie silnie zaludnionym. Radny Jan Słaboń poszedł dalej, twierdząc, że smród nie jest największym problemem, a zarzucił władzom Sarii emitowanie szkodliwych substancji, takich jak benzen i dioksyny, które mogą przyczyniać się do chorób nowotworowych i innych groźnych schorzeń.
Podczas spotkania poruszono również kwestię korzyści i problemów wynikających z funkcjonowania zakładu. Wójt Blacha poinformował, że firma wpłaca do gminnego budżetu około 400 tysięcy złotych rocznie z tytułu podatków, jednak zaznaczył, że nie są to pieniądze, bez których gmina nie mogłaby się obejść. Arkadiusz Sokołowski zwrócił uwagę, że firma zatrudnia ponad 130 osób, co również stanowi dochód dla gminy.
Niewątpliwą korzyścią będzie zgoda Sarii na przyłączenie zakładu do sieci gazowej, którą firma jest zainteresowana. Ma to umożliwić doprowadzenie gazu do części gminy, która jeszcze go nie posiada, ponieważ bez zainteresowania Sarii, budowa gazociągu byłaby nieopłacalna. Według zapewnień, umowa między spółką a PGNiG miała zostać podpisana we wrześniu, a długi okres wynikał z konieczności precyzyjnego określenia zapotrzebowania zakładu na gaz. Pozytywne stanowisko Sarii pozwoli na przyłączenie do sieci gazowej około 200 gospodarstw domowych w 2022 roku. Niestety, przejście na paliwo gazowe nie spowoduje znaczącej poprawy w zakresie emitowanych przez zakład zapachów.
