Dopełniacz w języku polskim: Zasady i pułapki liczby mnogiej

Czym jest dopełniacz?

Dopełniacz (łac. genetivus) to drugi przypadek deklinacji w języku polskim, który odpowiada na pytania: kogo? czego? Jest on używany w relacjach przynależności, jak np. w wyrażeniu kot Ali. W polszczyźnie ma jednak o wiele szersze zastosowanie i obok mianownika jest najczęściej występującym przypadkiem.

Dopełniacz jest często używany zamiast biernika przy czasownikach w formie przeczącej, a także przy wielu innych czasownikach, np. udzielić wywiadu. Ważne jest, aby na początku nauki języka polskiego zapamiętać użycie dopełniacza w konstrukcji z „nie ma”. Ta informacja jest bardzo pomocna w dalszej nauce.

W przypadku rzeczowników żywotnych forma dopełniacza bywa równa formie biernika, na przykład: Nie miała chłopca, ale dwie dziewczynki (Dopełniacz), Widzę tego chłopca (Biernik).

Końcówki dopełniacza - Ogólne zasady i wyzwania

Formy dopełniacza mogą przysparzać wielu kłopotów związanych z normatywnością, zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. Uczący się języka polskiego mają największe problemy z końcówkami, często nie wiedząc, czy dany wyraz zakończyć na -a, czy może na -u, a także na -y czy -i.

Końcówki dopełniacza w liczbie pojedynczej (dla kontekstu):

• Dla rodzaju męskiego:
  • dla rzeczowników żywotnych: -a (np. kolegi, stażysty; wyjątki: wół, bawół)
  • dla rzeczowników nieżywotnych: -a i -u (np. korka, wieczoru)
• Dla rodzaju żeńskiego: -y, -i (np. kobiety, roli)
• Dla rodzaju nijakiego: -a (np. słońca)

Wiele czasowników łączących się z dopełniaczem, takich jak przestrzegać (kogo?), ustąpić (kogo?), szukać (kogo? czego?) książki, nie podlega jasno określonym regułom, dlatego często trzeba polegać na pamięci. Dopełniacz może także w niektórych sytuacjach zastępować biernik, dzieje się tak, gdy czasownik występuje w formie przeczącej, np. nie pragnie powtórzyć.

Dopełniacz liczby mnogiej: Szczegółowe zasady

Dopełniacz liczby mnogiej to dla wielu osób spory problem, ponieważ nie zawsze stosuje się do jednoznacznych reguł. Ci, którzy dobrze go znają, często intuicyjnie wyczuwają poprawne formy, ale nawet im nie zawsze się to udaje.

Rzeczowniki rodzaju męskiego w liczbie mnogiej

Rzeczowniki rodzaju męskiego w liczbie mnogiej mogą przyjmować końcówki -ów lub -i/-y. Zdarza się też, że poprawne są formy z obiema końcówkami. Wybór końcówki zależy od wielu czynników: charakteru końcowej głoski, grupy głosek, przyrostka słowotwórczego, a nawet znaczenia wyrazu.

• Końcówka -ów: Jest najpopularniejsza i bardzo ekspansywna. Przykłady: kłopotów, paluszków, panów, ptaków, stołów, meczów, owoców, koców. Często formy męskoosobowe zakończone na spółgłoskę miękką (np. uczeń, przechodzień, więzień) przyjmują tę końcówkę: uczniów, przechodniów, więźniów. Także przebojów.
• Końcówka -y/-i: Historycznie rzeczowniki miękkotematowe mogły mieć wyłącznie końcówkę -y/-i (np. hoteli, leni, dni). Od dawna jednak zasada ta jest naruszana.
• Wstawianie „e”: Od czasu do czasu w tej grupie trzeba wstawić dodatkowe „e”, gdy łączy się ze sobą kilka spółgłosek, a ich wymówienie sprawiałoby kłopot, np. palec → palców, widelec → widelców.

Oboczności i zmiany historyczne

Współcześnie wiele rzeczowników męskotematowych ma oboczne końcówki. Kiedyś obowiązywała restrykcyjna zasada, że rzeczowniki twardotematowe miały -ów, a miękkotematowe -y/-i. W toku zmian językowych, rzeczowniki miękkotematowe zaczęły dołączać końcówkę -ów jako jedyną możliwą (np. zięć → zięciów, król → królów; dawna końcówka -i przetrwała tylko w sfrazeologizowanym określeniu święto Trzech Króli) albo jako oboczną do -y/-i (np. budyń → budyni albo budyniów, krokodyl → krokodyli albo krokodylów, przybysz → przybyszy albo przybyszów, ptyś → ptysi albo ptysiów). Rzeczownik ryś ma oboczny dopełniacz pluralis: rysi albo rysiów. Obie końcówki są równie poprawne i nienacechowane stylistycznie.

Zdarza się, że jedna z obocznych końcówek jest odczuwana jako przestarzała i rzadko występuje, np. pisarz → pisarzy (przestarzała forma: pisarzów), działacz → działaczy (przestarzała forma: działaczów). Oboczne końcówki mogą mieć też różny status normatywny, np. mecz → meczów, turniej → turniejów.

W przypadku rzeczowników zakończonych na -anin (np. mieszczanin, Amerykanin, dominikanin), w dopełniaczu liczby mnogiej przyjmują one formę bezkońcówkową (np. wrocławian) lub końcówkę -ów (np. dominikanów, Meksykanów).

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego w liczbie mnogiej

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego w liczbie mnogiej przyjmują końcówki -y, -i lub nie przyjmują żadnej końcówki (tzw. końcówka zerowa). Na przykład: kobiet. Słowa rodzaju żeńskiego, które wyjątkowo nie są zakończone na -a w mianowniku liczby pojedynczej (np. twarz, noc, dłoń, łódź), będą się zachowywać jak wyrazy rodzaju męskiego i przyjmować jego końcówki, w tym również -ów.

Przykłady: twarzy, nocy, dłoni, łodzi, ale też twarzyów w niektórych kontekstach, choć rzadziej.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego w liczbie mnogiej

W rodzaju nijakim albo nie ma końcówki (np. dzieci), albo jest nią -ów (np. oknów - forma rzadko używana, powszechniej okien).

Zastosowania dopełniacza w liczbie mnogiej i pułapki

Dopełniacz liczby mnogiej często pojawia się w połączeniu z liczebnikami i w specyficznych konstrukcjach, które mogą sprawiać trudności.

Liczebniki zbiorowe (dwoje, troje, pięcioro itd.)

Liczebniki zbiorowe łączą się z:

• Rzeczownikami mającymi tylko liczbę mnogą (tzw. pluralia tantum), np. dwoje sanek, troje sanek, czworo sanek, sześcioro sanek, jedenaścioro sanek. Do pluraliów tantum należą m.in. sanki, sanie, drzwi, grabie, skrzypce, imieniny, urodziny, nóżęta, rączęta, a także nazwy par małżeńskich. Nie należy łączyć rzeczownika sanki z rzeczownikiem pary (nie mówimy np. cztery pary sanek).
• Rzeczownikami rodzaju nijakiego nazywającymi istoty młode, zakończonymi w mianowniku liczby pojedynczej na -ę, np. dwoje cieląt, troje szczeniąt, siedmioro kacząt, jedenaścioro dziewcząt, dwadzieścioro jagniąt. Rzeczownik cielątko nie należy do tej grupy, ponieważ w mianowniku liczby pojedynczej ma końcówkę -o, nie zaś -ę.
• Rzeczownikami odnoszącymi się do grup osób różnopłciowych, np. troje studentów.

Problem dotyczy odmiany liczebników zbiorowych, które określają liczbę osób młodych i ludzi różnej płci, oraz łączą się z rzeczownikami występującymi tylko w liczbie mnogiej. Należy jednak pamiętać, że wyraz osoba jest rodzaju żeńskiego i nie zawiera informacji o płci, toteż sformułowanie pięcioro osób jest niepoprawne - powinno się mówić pięć osób. Podobnie połączenie troje okien jest niepoprawne, gdyż okno nie jest rzeczownikiem łączącym się z liczebnikami zbiorowymi; powinno się mówić trzy okna.

Dopełniacz cząstkowy (partytywny)

Dopełniacz cząstkowy, zwany też partytywnym, wskazuje na nieokreśloną i bezkształtną część pewnej substancji, wyrażając znaczenie „trochę”. Czasownik kupić łączy się z biernikiem, gdy rzeczownik odnosi się do określonej ilości czegoś (np. kupię chleb), natomiast w sytuacji, gdy mamy na myśli nieokreśloną ilość danego produktu, wtedy wymaga on zastosowania dopełniacza. Zatem zdanie kupimy cukru i herbaty jest poprawne, gdy odnosimy je do nabycia jakiejś części z całości owych produktów: ‘kupimy pewną ilość cukru i herbaty’.

Dopełniacz z zaprzeczonymi czasownikami

Kiedy czasownik występuje w zaprzeczeniu, często wymaga dopełniacza. Poprawna forma to Nie zwraca Pan uwagi…, ponieważ czasownik zwracać łączy się z biernikiem (zwraca uwagę), ale jego zaprzeczenie - z dopełniaczem. Podobnie nie pragnąc powtórzyć wymaga dopełniacza.

Dawniej czasownik oszczędzać w znaczeniu ‘zużywać w małych ilościach’ łączył się z dopełniaczem (np. oszczędzać wody, prądu), a w znaczeniu ‘nie niszczyć, szanować’ - z biernikiem (np. oszczędzać zdrowie, wzrok). Dziś biernik używany jest już w obydwu znaczeniach (np. oszczędzać prąd, wodę), jednak w pierwszym znaczeniu dopełniacz nadal jest dopuszczalny, choć stosowany rzadko.

Wyrażenia liczbowe z "raz"

W połączeniu z wyrazami pół i półtora poprawna jest konstrukcja z formą raza, np. pół raza, półtora raza. Z pozostałymi liczebnikami, także ułamkowymi, poprawna jest konstrukcja z formą razy. Np.: Dwa i pół razy (nie: raza) większy, 2,42 razy, 5,3 razy.

Nazwy miesięcy w datach

Nazwę miesiąca w datach zapisanych cyframi stawiamy (i odczytujemy) zawsze w dopełniaczu. Na przykład: 4 lutego, 28 kwietnia, 21 grudnia. Sposób odczytywania towarzyszącego jej liczebnika porządkowego zależy od pytania, na które odpowiadamy:

• Na pytanie kiedy? odpowiadamy: czwartego lutego, dwudziestego ósmego kwietnia, dwudziestego pierwszego grudnia.
• Na pytanie który jest/był/będzie dzień? odpowiadamy: czwarty lutego, dwudziesty ósmy kwietnia, dwudziesty pierwszy grudnia (potocznie też w dopełniaczu).

Inne przykłady problematyczne z dopełniaczem liczby mnogiej

• Wyrażenie sztuka w tysiącu aktów jest poprawne (aktów to dopełniacz liczby mnogiej).
• Strażnik pilnował kobiet - zdanie jest poprawne, ponieważ czasownik pilnować rządzi dopełniaczem: ktoś pilnuje kogoś lub czegoś.
• Poprawną formą jest pół procent (procent w dopełniaczu).
• Czasownik użyczyć rządzi dopełniaczem, nie zaś biernikiem, np. użyczyć niepublikowanych zapisków.
• Rzeczownik narażenie wymaga dopełniacza (kogo? czego? - usiłowanie narażenia jej), a nie biernika.
• Czasownik udzielać łączy się z dopełniaczem, nie zaś z biernikiem, np. udzielić rabatu.

Podsumowanie trudności i rekomendacje

Dopełniacz, zwłaszcza w liczbie mnogiej, jest jednym z najbardziej złożonych przypadków w języku polskim ze względu na mnogość końcówek, oboczności i brak jednoznacznych reguł. Często jest to zagwozdka dla osób, które nie pochodzą z Polski, ponieważ wymaga nie tylko zrozumienia znaczenia słowa w kontekście, ale także użycia odpowiedniej końcówki.

Zamiast szukać skomplikowanych reguł, czasem warto zdać się na intuicję lub po prostu zapamiętać najczęstsze formy i wyjątki. W razie wątpliwości zawsze zaleca się korzystanie ze słowników poprawnej polszczyzny, które są nieocenionym źródłem wiedzy na temat normatywności języka.

tags: #dopelniacz #liczby #mnogiej #remiza