Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa, a ich sprawne funkcjonowanie często zależy od wsparcia finansowego jednostek samorządu terytorialnego. W praktyce pojawiają się jednak wątpliwości dotyczące prawidłowej klasyfikacji budżetowej i wymogów rachunkowych przy udzielaniu dotacji, zwłaszcza na remonty remiz. Niniejszy artykuł wyjaśnia te kwestie, bazując na obowiązujących przepisach i interpretacjach organów kontroli.
Status prawny i obowiązki rachunkowe Ochotniczych Straży Pożarnych
Zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, ochotnicza straż pożarna funkcjonuje w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach. OSP są więc osobami prawnymi rejestrowanymi w Krajowym Rejestrze Sądowym, które działają poprzez swoje organy: walne zebranie członków, zarząd i komisję rewizyjną.
Przepisy ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości stosuje się do innych osób prawnych, w tym ochotniczych straży pożarnych. Choć OSP często nie prowadzą działalności gospodarczej, a jedynie działalność statutową (utrzymując się ze składek członkowskich, darowizn oraz środków z Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych), są zobowiązane do prowadzenia rachunkowości.
Ochotnicze Straże Pożarne mogą w ramach przyjętych zasad (polityki) rachunkowości stosować uproszczenia, jeżeli nie wywiera to istotnie ujemnego wpływu na realizację obowiązku rzetelnego i jasnego przedstawiania sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyniku finansowego, zgodnie z art. 4 ust. 4 ustawy o rachunkowości. Z początkiem września 2014 r. weszła w życie istotna nowelizacja ustawy o rachunkowości (ustawa z dnia 11 lipca 2014 r.), która uchyliła Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 15 listopada 2001 r. przewidujące uproszczone zasady rachunkowości dla OSP nieprowadzących działalności gospodarczej. Postanowienia tego rozporządzenia zostały przeniesione bezpośrednio do ustawy o rachunkowości. OSP, jako jednostki mikro, mogą prowadzić rachunkowość uproszczoną, ale są zobowiązane do prowadzenia wyodrębnionej dokumentacji finansowo-księgowej i ewidencji księgowej zadania publicznego, na realizację którego udzielana jest dotacja, w sposób umożliwiający identyfikację poszczególnych operacji księgowych.
Podstawy prawne udzielania dotacji dla OSP
Dotacje dla OSP mogą być udzielane przede wszystkim na podstawie:
- ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jednolity - Dz. U. z 2013 r., poz. 885 z późn. zm.),
- ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jednolity - Dz. U. z 2014 r., poz. 1118 z późn. zm.),
- ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Tekst jednolity - Dz. U. z 2009 r., Nr 178, poz. 1380 z późn. zm.).
Jednostki samorządu terytorialnego, udzielając dotacji OSP, zawierają z nimi umowy dotacyjne.
Finansowanie obiektów i terenów OSP przez gminy
Regionalna Izba Obrachunkowa w Kielcach wyjaśniła, że przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej nie wskazują, iż utrzymanie obiektów i terenów OSP musi mieć bezpośredni związek z realizacją działań ratowniczych. Środki na wyposażenie remizy gmina może przekazać w formie dotacji na podstawie art. 32 ust. 2b ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Przepis ten wskazuje, że jednostki samorządu terytorialnego mogą przekazywać OSP dodatkowe środki pieniężne także w formie dotacji, co umożliwia pokrycie kosztów wyposażenia budynku (np. sfinansowanie zakupu mebli, oświetlenia, sanitariatów itp.).
Wójtowie często mają wątpliwości, czy zakup sprzętu do remizy powinien być finansowany z rozdziału klasyfikacji budżetowej 754 "Bezpieczeństwo Publiczne i Ochrona Przeciwpożarowa", czy też jako zadania własne gminy (np. jako świetlice wiejskie). RIO w Kielcach wskazała, że finansowanie z budżetu gminy wyposażenia budynku wykorzystywanego jako remiza dla OSP może odbywać się na podstawie art. 32 ust. 2b ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Ustawodawca wyszczególnił zakres możliwych wydatków, podając m.in. utrzymanie obiektów i terenów OSP.
135 LAT OSP ROZWADZA
Regionalna Izba Obrachunkowa podkreśliła, że problematyki wydatków na utrzymanie obiektów OSP nie można rozpatrywać w oderwaniu od treści art. 44 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, który stanowi, że "Właściciel, zarządca lub użytkownik budynku, obiektu lub terenu, w którym funkcjonuje [...] ochotnicza straż pożarna, ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem tych jednostek". Przepis ten jest lex specialis w stosunku do regulacji zawartej w art. 10 ust. 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, wskazującym, że gmina zapewnia m.in. obiekty, tereny oraz ich utrzymanie.
Klasyfikacja budżetowa wydatków na remont remizy OSP
Kluczową kwestią dla jednostek samorządu terytorialnego jest prawidłowa klasyfikacja budżetowa wydatków na rzecz OSP. W przypadku remontu budynku OSP należy zastosować paragraf 4270 "Zakup usług remontowych".
Paragraf 4270 - Zakup usług remontowych
Paragraf 4270 obejmuje wydatki na zakup usług remontowych (z wyjątkiem wydatków na zakup usług świadczonych przez osoby fizyczne, objętych paragrafami: 401 do 403, 405, 406, 408 do 410, 417 i 434). W szczególności dotyczy to usług budowlano-montażowych w zakresie remontów i konserwacji pomieszczeń i budynków, a także kosztów zleconego opracowania dokumentacji oraz założeń projektowych. Z opisu tego paragrafu wynika, że jest on adekwatny do charakteru dokonywanych czynności, takich jak remonty remiz.
Rozróżnienie między paragrafami 4270 a 4300
Często pojawiają się wątpliwości, czy na remonty należy stosować paragraf 4300 "Zakup usług pozostałych". Z opisu paragrafu 4300 wynika, że obejmuje on wydatki funduszu operacyjnego, którego przeznaczenie jest niejawne, oraz wydatki na zakup usług (z wyjątkiem usług świadczonych przez osoby fizyczne oraz usług wymienionych w paragrafach: 426 do 429, 432 do 440, 461 do 463 i 470). Dotyczy to w szczególności usług drukarskich, transportowych, pralniczych, komunalnych, naukowych i innych zróżnicowanych usług. Jak wynika z wystąpienia pokontrolnego Regionalnej Izby Obrachunkowej w Warszawie z 3 stycznia 2025 r. (znak WK.510.74.2024.ŻD), zaklasyfikowanie wydatku z tytułu zapłaty wynagrodzenia za wykonanie remontu garażu OSP do paragrafu 4300 zamiast do paragrafu 4270 jest nieprawidłowością. Oznacza to, że paragraf 4300 ma zastosowanie wówczas, gdy brak innych dedykowanych podziałek.
Klasyfikacja budżetowa w kontekście innych wydatków
Warto również wskazać, że wydatek na zakup pojazdu dla OSP powinien być ujęty w dziale 754 "Bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa", w rozdziale 75412 "Ochotnicze straże pożarne" oraz w paragrafie 6060 "Wydatki na zakupy inwestycyjne jednostek budżetowych", a nie 6050 "Wydatki inwestycyjne jednostek budżetowych".
Proces udzielania dotacji i uchwały budżetowe
Gmina samodzielnie prowadzi gospodarkę finansową na podstawie uchwały budżetowej, zgodnie z art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Wskazanie OSP jako celu wydatkowania środków finansowych i określenie ich wysokości mieści się w pojęciu gminnej gospodarki finansowej.
Ochotnicza Straż Pożarna nie jest "jednostką podległą" w rozumieniu art. 248 ustawy o finansach publicznych, a zatem nie ma obowiązku sporządzać projektu planu finansowego w szczegółowości (część, dział, rozdział i paragraf) zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia 7 grudnia 2010 r. W obecnym stanie prawnym, niewskazane jest projektowanie i wykonywanie wydatków z gminy na OSP według klasyfikacji budżetowej z podziałem na działy, rozdziały i paragrafy ze względu na trudny do przewidzenia zakres działań ratowniczych.
Regionalna Izba Obrachunkowa w Warszawie uznała, że podejmowanie przez radę gminy (radę miasta) odrębnej uchwały w sprawie dotacji dla jednostki OSP (np. na dofinansowanie zakupu aparatów powietrznych) nie jest wymagane, jeśli wydatki te zostały zaplanowane w budżecie w odpowiedniej klasyfikacji budżetowej. Zgodnie z orzeczeniem Kolegium RIO w Warszawie z 6 lipca 2021 r., taka uchwała została podjęta bez podstawy prawnej, naruszając art. 7 Konstytucji i art. 32 ust. 2b ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Dotacje na rzecz OSP mogą być planowane wyłącznie w budżecie i udzielane w ramach jego wykonywania, a wydatek ten ma podstawę normatywną w art. 32 ust. 2b ustawy o ochronie przeciwpożarowej.