Niniejszy artykuł analizuje kwestie prawne związane z własnością i użytkowaniem remiz strażackich, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w Polsce. Omówione zostaną zagadnienia budowy, finansowania, zarządzania oraz potencjalnych sporów wynikających z niejasności prawnych.
Geneza budowy remiz przez OSP
Wiele remiz strażackich w Polsce, w tym ta opisana przez prezesa OSP, zostało wybudowanych w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku przez samych strażaków. Często odbywało się to dzięki ich własnym środkom i pracy, a także dzięki darowiznom gruntów od mieszkańców. Gminy w tych przypadkach często ograniczały się jedynie do prac wykończeniowych.
W przypadku Ochotniczej Straży Pożarnej w S., budynek strażnicy został wzniesiony przez strażaków z własnej inicjatywy przy pomocy mieszkańców wsi i za własne środki. Strażacy od momentu założenia OSP w S. w 1967 roku zajmowali się nieruchomością jak właściciele, dbając o stan techniczny i estetyczny budynku do dnia dzisiejszego. Gmina S. wprawdzie przekazywała materiały budowlane i dokonywała inwestycji modernizacyjnych, jednakże, jak wskazał sąd, nigdy nie wykonywała prawa własności na tym obiekcie, nie dysponując kluczami i nie korzystając z niego bez wiedzy i zgody strażaków.
Podobnie, w Suchej Górnej, budowa remizy rozpoczęła się w czynie społecznym w połowie lat 30. XX wieku. Strażacy, przy pomocy okolicznych rolników i ekonomów, którzy użyczali furmanek do przewożenia materiałów, postawili murowany budynek. Koszty budowy były niższe dzięki tej pomocy. Strażnica z wieżą obserwacyjną, wzniesiona w stylu modernistycznym, podkreślała polski charakter budynku, a na elewacji widniały napisy w języku polskim.
Status prawny remiz i własność gruntu
Kwestia własności gruntu pod remizę oraz samego budynku jest kluczowa w kontekście prawnego dysponowania tym mieniem. Zgodnie z przepisami, jeśli grunt stanowi własność gminy, to budynki na nim posadowione również zazwyczaj stanowią własność właściciela gruntu. Jednakże, jak pokazuje praktyka, istnieją sytuacje, w których OSP mogą wykazywać prawa do dysponowania budynkiem, nawet jeśli formalnie stanowi on własność gminy.
W przypadku OSP w S., mimo iż Gmina S. widnieje jako właściciel nieruchomości, sąd stwierdził, że OSP nabyła prawo własności nieruchomości przez zasiedzenie. Sąd podkreślił, że OSP w S. posiadała nieruchomość jak właściciel od momentu jej powstania i zajmowała się nią, dbając o nią i budując na niej strażnicę. Podjęcie przez OSP inwestycji budowlanej stanowiło uzewnętrzniony przejaw stanu posiadania nieruchomości i realizację uprawnień właścicielskich.
W większości gmin w Polsce remizy strażackie przekazywane są OSP przez gminę w drodze umowy użyczenia na potrzeby remizy strażackiej. Jest to sytuacja, z jaką mamy do czynienia w większości gmin w Polsce, a straże pożarne posiadające remizę na własność to rzadkie przypadki.
Finansowanie i utrzymanie remiz
Zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej, koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina. Dotyczy to również kosztów utrzymania remizy, jeśli jest ona przekazana OSP.
Istotny jest artykuł 37 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, który stanowi, że nieruchomości, środki transportu, urządzenia i sprzęt pozostający w dyspozycji ochotniczej straży pożarnej lub ich związku mogą być odpłatnie wykorzystywane do innych społecznie użytecznych celów, określonych w statucie OSP. Co więcej, środki uzyskane z takiego odpłatnego korzystania stanowią dochody własne ochotniczej straży pożarnej lub ich związku.
W przypadku, gdy gmina przekazała OSP nieruchomość na podstawie umowy użyczenia, z tej umowy może wynikać możliwość prowadzenia w budynku dodatkowej działalności, która generowałaby dochody dla OSP. Nawet jeśli remiza ma służyć jako świetlica wiejska, ale OSP jest jej dysponentem, dochody z płatnego korzystania z tego mienia stanowią dochody własne OSP.
Za kulisami: wywiady z uczestnikami powitania pojazdu MAN TGM 15.250 w OSP Telaki, Gmina Kosów Lacki
Spory prawne i postępowanie wójta
Postępowanie wójta, który nakazał opracowanie nowego regulaminu korzystania z remizy przez mieszkańców i nowego cennika za wynajem, a także zasugerował, że OSP nie mogą czerpać z niej korzyści, może budzić wątpliwości prawne. Wójt argumentuje, że remiza jest świetlicą wiejską i sugeruje, że OSP przeznacza pozyskane środki na niewiadome cele, mimo że jednostka rozlicza się corocznie.
Zgodnie z przytoczonymi przepisami, środki uzyskane z wynajmu czy innej odpłatnej działalności prowadzonej w remizie, która jest w dyspozycji OSP, stanowią dochody własne tej jednostki. Sugerowanie, że OSP nie mogą czerpać z niej korzyści, jest sprzeczne z ustawą o ochronie przeciwpożarowej.
W przypadku sporu, kluczowe jest odniesienie się do treści umowy użyczenia lub innego aktu prawnego, na mocy którego remiza została przekazana OSP. Jeśli umowa ta przewiduje możliwość prowadzenia dodatkowej działalności przez OSP, wójt nie może tego zakazać.
W kontekście prawnym, warto zwrócić uwagę na wyroki sądów, które wielokrotnie rozstrzygały spory między gminami a OSP dotyczące własności i użytkowania remiz. Przykładem jest sprawa Ochotniczej Straży Pożarnej w D., która była właścicielem nieruchomości stanowiącej zabudowaną budynkiem działkę. Gmina S. próbowała uzyskać stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości, a także dochodziła ochrony posiadania. Sąd oddalił powództwo gminy, a w późniejszym postępowaniu zakazał gminie naruszania OSP w prawie własności nieruchomości.
Prawo o stowarzyszeniach a status prawny OSP
Status prawny Ochotniczych Straży Pożarnych ewoluował na przestrzeni lat. Zgodnie z obowiązującą ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, OSP i związki OSP funkcjonują na podstawie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach. Przed nowelizacją kodeksu cywilnego w 2003 roku, OSP przed zarejestrowaniem traktowano jako tzw. ułomne osoby prawne, czyli podmioty zdolne do nabywania składników majątkowych, w tym nieruchomości.
W praktyce sądowej i notarialnej OSP były traktowane jako podmiot praw i obowiązków. Nawet jeśli jednostka nie posiadała osobowości prawnej, mogła nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. W przypadku OSP w S., sąd uznał, że spełnione zostały przesłanki nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, mimo że OSP w S. przed zarejestrowaniem w 2007 roku była stowarzyszeniem zwykłym.
Orzecznictwo sądowe w sprawach remiz
Spory dotyczące remiz strażackich często trafiają na drogę sądową, a orzecznictwo w tych sprawach jest zróżnicowane. Kluczowe jest ustalenie statusu prawnego nieruchomości, podstawy jej przekazania OSP oraz ewentualnych umów użyczenia.
W wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie (sygn. I ACa 283/12) pokazano, jak daleko mogą doprowadzić spory między organami gminy a OSP. W tym przypadku OSP w D. była właścicielem nieruchomości, na której znajdował się Dom Ludowy. Gmina S. próbowała uzyskać stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości i ochrony posiadania. OSP w D. wytoczyła również powództwo przeciwko byłemu burmistrzowi o ochronę swojej własności. Sąd oddalił apelację OSP, wskazując, że działania pozwanego jako osoby prywatnej i jako burmistrza nie są tożsame, a wyrok zakazujący gminie naruszania OSP w prawie własności nie obejmuje osoby prywatnej.
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że własność jest prawem bezwzględnym, ale nie absolutnym, i może podlegać ograniczeniom wynikającym z przepisów prawa oraz umów.
Podsumowanie stanu prawnego i możliwe rozwiązania
Kwestia własności i dysponowania remizami strażackimi przez Ochotnicze Straży Pożarne jest złożona i często prowadzi do sporów z samorządami. Kluczowe jest odniesienie się do konkretnych umów i przepisów prawnych regulujących status mienia.
W przypadku wątpliwości, OSP powinny dokładnie przeanalizować umowy zawarte z gminą oraz przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej, w szczególności art. 37. Jeśli gmina przekazała remizę do dyspozycji OSP, a umowa dopuszcza prowadzenie dodatkowej działalności, dochody z niej uzyskane stanowią własne środki OSP.
W sytuacji, gdy dochodzi do sporów z wójtem lub burmistrzem, warto rozważyć konsultację z prawnikiem specjalizującym się w prawie samorządowym i administracyjnym. W niektórych przypadkach pomocne może być również odwołanie się do orzecznictwa sądowego w podobnych sprawach.