Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa kraju, zapewniając szybką i skuteczną pomoc w sytuacjach zagrożenia. Aby mogły efektywnie działać, niezbędne jest odpowiednie finansowanie i doposażenie. Poniższa artykuł przedstawia szeroki wachlarz dostępnych źródeł wsparcia, programów dotacyjnych oraz praktycznych aspektów ich pozyskiwania.
Pilotażowy Program ZOSP RP
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) uruchamia pilotażowy program, którego celem jest ułatwienie jednostkom OSP zakupu wyposażenia. Poniższy formularz służy do zebrania deklaracji zapotrzebowania i sprawdzenia zainteresowania produktami objętymi dotacją 20%. Zebrane dane pozwolą lepiej zaplanować pilotaż oraz zabezpieczyć odpowiednie ilości sprzętu u dostawców. Każdy zakup bezpośrednio wspiera działalność statutową Związku i zwiększa pulę środków na dopłaty do wyposażenia dla OSP. Pełne zasady programu oraz nowy system zakupów zostaną opublikowane na stronie ZOSP RP przed uruchomieniem pilotażu.
Rządowy Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026
Nowy rządowy Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026 stanowi znaczące wsparcie finansowe dla gmin i samorządów, mające na celu wzmocnienie lokalnych systemów bezpieczeństwa i przygotowanie społeczności na reagowanie w sytuacjach kryzysowych. Program, o wartości ponad 16 miliardów złotych rocznie, skupia się na wzmacnianiu zdolności państwa i samorządów do reagowania na sytuacje kryzysowe.
Mechanizm Finansowania i Aplikacji
Środki z programu trafiają bezpośrednio do jednostek samorządu terytorialnego w formie dotacji celowej z budżetu państwa. Aby uzyskać dofinansowanie, samorząd powinien przygotować wniosek zawierający szczegółowy opis planowanych zadań oraz zakres planowanego wyposażenia. Pomoc w procesie pozyskiwania środków oferowana jest jednostkom samorządowym, OSP i instytucjom publicznym, obejmując doradztwo w doborze odpowiedniego sprzętu oraz przygotowanie zamówień zgodnych z wymogami dotacyjnymi.
Przykładem skutecznego wykorzystania środków jest Gmina Wińsko, która otrzymała 103 000 zł dofinansowania na doposażenie bazy magazynowej w sprzęt niezbędny do działań ratowniczych, w tym agregaty prądotwórcze, osuszacze, nagrzewnice, plandeki i zapory przeciwpowodziowe.
Na co można przeznaczyć środki z dotacji?
Program finansuje zakup specyficznego sprzętu i realizację określonych działań, zgodnie z nowymi podpunktami ustawy. Dofinansowanie nie obejmuje zakupu odzieży bojowej, rękawic czy butów specjalnych, chyba że są one częścią szerszego, dopuszczonego do finansowania zadania. Możliwe zastosowania środków obejmują:
- Koszty związane z organizacją działań prewencyjnych i edukacyjnych:
- Koszty związane z sędziowaniem zawodów sportowych strażackich.
- Koszty działań prewencji społecznej organizowanych przez OSP dla mieszkańców.
- Koszty akcji informacyjnych prowadzonych przez OSP w placówkach oświatowych, w tym opracowanie materiałów promocyjnych (ulotki, animacje, prezentacje) oraz materiałów edukacyjnych (kolorowanki, komiksy, plakaty, naklejki, plansze, elementy odblaskowe, opaski, smycze).
- Organizacja zajęć edukacyjno-prewencyjnych w zakresie ochrony przeciwpożarowej dla dzieci i młodzieży, szkół, przedszkoli oraz innych grup społecznych, w tym zakup materiałów edukacyjnych w formie upominków, broszur, ulotek, plansz poglądowych, filmów szkoleniowych, prezentacji, książek itp.
- Zakup sprzętu multimedialnego i specjalistycznego:
- Zakup sprzętu multimedialnego, takiego jak komputer, rzutnik multimedialny, ekran.
- Zakup sprzętu logistycznego, np. namioty, łóżka, nagrzewnice.
- Wymiana środków opatrunkowych będących na wyposażeniu toreb medycznych, np. hydrożele, zestawy opatrunkowe, sprzęt do tlenoterapii.
- Zakup sprzętu niezbędnego do usuwania skutków zdarzeń:
- Pilarki i piły spalinowe są niezbędne przy usuwaniu skutków wichur, nawałnic i zdarzeń drogowych.
- Przecinarki do betonu i stali, wykorzystywane przez służby ratunkowe i OSP podczas akcji związanych z wypadkami drogowymi lub usuwaniem skutków katastrof budowlanych.
- Agregaty prądotwórcze, wykorzystywane podczas przerw w dostawie energii do zasilania awaryjnego budynków publicznych, punktów ewakuacji lub baz służb ratowniczych.
- Pompy ciśnieniowe, służące do szybkiego usuwania wody po zalaniach, podtopieniach i intensywnych opadach.
- Dostęp do platform szkoleniowych:
- Zakup dostępu do platformy szkoleniowej w zakresie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP).
Warunki Uczestnictwa w Programie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej 2025-2026
Program jest otwarty dla wszystkich jednostek OSP, niezależnie od tego, czy należą do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), czy działają poza jego strukturami.
Wątpliwości dotyczące realizacji zadań publicznych:
- Wkład własny: W sytuacji, gdy otrzymane dofinansowanie jest niższe niż wnioskowana kwota, wkład własny powinien zostać zachowany na poziomie minimum 2% wnioskowanej kwoty dofinansowania. Na przykład, jeśli OSP wnioskowało o 20 000 zł, a otrzymało 5 000 zł dotacji, wkład własny w wysokości 2% jest liczony od kwoty 20 000 zł, co daje 400 zł.
- Zmiana asortymentu: Jeśli przyznane dofinansowanie wraz z wkładem własnym nie wystarcza na zakup całego asortymentu wskazanego w pierwotnej ofercie, należy dokonać zakupu sprzętu z listy zawartej w ofercie. W sytuacji, gdy przyznane środki nie wystarczą nawet na zakup kluczowego elementu (np. agregatu prądotwórczego), konieczne jest złożenie do Funduszu Sprawiedliwości (FSUSR) wniosku o zgodę na zakup innego asortymentu.
- Dokonywanie zakupów przed otrzymaniem umowy: Umowy są wysyłane sukcesywnie. Płatność za zakup musi być dokonana przelewem z konta bankowego OSP wskazanego w umowie, w wysokości otrzymanego dofinansowania plus wkład własny.
Inne Źródła Finansowania dla OSP
Ochotnicze straże pożarne mogą finansować swoją działalność ze źródeł identycznych jak każde inne stowarzyszenie, są jednak nieco silniej umocowane w prawodawstwie. Ich działalność z zakresu ochrony przeciwpożarowej i szeroko rozumianego ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa.
Finansowanie z Samorządu Gminnego
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Sposób finansowania uzależniony jest od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP.
Katalog kosztów faktycznie może być poszerzony o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, tj. w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (...)”. Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. zadań własnych w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W celu przekazania dotacji dla OSP Gmina nie jest zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
Środki z Budżetu Państwa (przez PSP)
Środki z budżetu Państwa przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej (PSP). To do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków również nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów). Kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP będą mieli komendanci powiatowi PSP.
Wpływy z Instytucji Ubezpieczeniowych
Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych to środki, o których mowa w art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych. Stosowane jest podobne ograniczenie w wydatkowaniu środków w poszczególnych latach jak w przypadku środków z budżetu państwa.
Dotacje z Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW)
Finansowanie programów pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, a rokrocznie te zasady mogą się zmieniać. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Składając wniosek do WFOŚiGW, warto przygotować się również na składanie dokumentów aplikacyjnych elektronicznie.
Co istotne, zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody) są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym, w której funkcjonuje dana OSP zabiegająca o dofinansowanie. Samorząd gminny będzie musiał przecież uczestniczyć nie tylko w montażu finansowym zakupu samochodu, ale także jego utrzymaniu.
Konkursy Fundacji i Funduszy Kapitałowych
Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne.
Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR)
Rokrocznie fundusz ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Dotujący podaje również wykaz sprzętu możliwego do zakupu. Wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych.
Fundacja Orlen - Orlen dla Strażaków
Wnioskowanie w konkursie Fundacji Orlen odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Projekty finansowane przez fundację odpowiadają potrzebom określonych jednostek OSP, mają sprecyzowany i konkretny cel, rzeczowe oraz spójne uzasadnienie, a także realne koszty realizacji. Projekt powinien opierać się na zakupach wskazanego w regulaminie sprzętu i wyposażenia strażackiego. Średnio w ramach dotacji wsparcie wynosi kilka tysięcy złotych. Warto dodać, że Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego programu.
Nieodpłatne Przekazywanie Sprzętu i Pojazdów
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne pojazdy i sprzęt nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP, zwłaszcza że jesteśmy w okresie relatywnie dobrego wyposażenia służb mundurowych.
Wsparcie dla OSP spoza KSRG
Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej spoza Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) mogą uzyskać dotacje MSWiA w ramach programu „Przygotowanie jednostek ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczo‑gaśniczych”. W budżecie na 2025 r. zarezerwowano na ten cel 34 mln zł, w tym środki na zakup sprzętu, materiałów, wyposażenia i remont strażnic. Środki te można wykorzystać na zakup certyfikowanej odzieży specjalnej, środków ochrony indywidualnej, sprzętu ratowniczego i logistycznego. OSP spoza KSRG mogą skorzystać z dotacji MSWiA na zakup sprzętu ratowniczo‑gaśniczego i odzieży specjalnej. Przykładowo, firma Subor realizuje zamówienia zgodnie z wymogami jakościowymi - fabrycznie nowe produkty, spełniające standardy KG PSP, co jest kluczowym warunkiem w aplikacjach dotacyjnych. Produkty z oferty Subor objęte wytycznymi programu - od ubrań specjalnych Proton i Syriusz, przez rękawice i hełmy, aż po sprzęt ratowniczy - można nabyć z dotacją.
Wsparcie z Programów Polityki Spójności UE
Wiceminister funduszy Jacek Karnowski wskazał, że wsparcie rozwoju potencjału służb publicznych, w tym rozwój systemów ratownictwa i doposażenie służb ratowniczych, przewidziane jest w programach polityki spójności w perspektywie finansowej 2021-2027. W programach regionalnych obecnie dostępnych jest ponad 182 mln zł m.in. na zadania Ochotniczych Straży Pożarnych. „Ideą tych programów jest rozwiązywanie problemów, które wykraczają poza granice państw i wymagają podjęcia wspólnych działań”. Planowane są nabory w programach regionalnych w 2025 r., obejmujące cele szczegółowe, w których jako beneficjent została wymieniona OSP.
Przykłady Współpracy i Pozyskania Sprzętu
Wiele jednostek OSP aktywnie pozyskuje środki na doposażenie. Przykłady z lat poprzednich pokazują różnorodność źródeł finansowania i rodzajów pozyskiwanego sprzętu:
- Ochotnicza Straż Pożarna w Woli Wadowskiej otrzymała dofinansowanie z WFOŚiGW w Rzeszowie i Gminy Wadowice Górne na zakup syreny alarmowej, obuwia specjalnego skórzanego, kominiarki strażackiej, rękawic specjalnych, prądownicy wodno-pianowej TURBOMATIC z nakładką oraz narzędzia wielofunkcyjnego Hooligan.
- W 2020 roku, ze środków z Funduszu Pracy i Urzędu Gminy Wadowice Górne, zakupiono koszulki strażackie, odzież MDP, buty koszarowe oraz sorbent mineralny.
- Dzięki dotacji z KSRG oraz Gminy Wadowice Górne, w 2020 roku udało się zakupić motopompę szlamową WT 40X wraz z wężami i smokami.
- Fundacja Służby Ratunkowe RP wsparła jednostkę sprzętem niezbędnym do walki z epidemią.
- Firma KWAZAR przekazała opryskiwacz plecakowy NEPTUNE Super 15 l, który służy do usuwania plam na drogach.
- Projektowanie 3D & Drukowanie 3D Three Arrows Michał Kuroś dostarczył przyłbice ochronne, zwiększając bezpieczeństwo strażaków.
- Jednostka pozyskała maseczki (higieniczne, włókniane, bawełniane) oraz płyn do dezynfekcji rąk dzięki życzliwości różnych firm.
- W styczniu 2020 r. zakupiono kamizelki koszarowe, kamizelki odblaskowe, bosak sufitowy oraz gaśnicę proszkową 2 kg ABC.
Warto podkreślić znaczenie wsparcia ze strony firm, które przekazują jednostkom OSP niezbędny sprzęt, np.:
- ZAKŁAD PRODUKCJI SPRZĘTU OSTRZEGAWCZEGO DLA ROBÓT DROGOWYCH WEKTOR Sp. z o.o. przekazał lampy wcześnie ostrzegające diodowe.
- Firma Navitel Poland przekazała nawigację samochodową, ułatwiającą szybszy dojazd i lokalizację zdarzenia.
- Firma DROG-ZNAK z Warszawy przekazała znak A-34 do oznaczania i zabezpieczania miejsc wypadków drogowych.