W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że ich misją jest walka z pożarami i usuwanie skutków klęsk żywiołowych, to pod wieloma formalnymi względami znacząco się różnią. Jednym z kluczowych elementów struktury OSP, zwłaszcza w ramach Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT), jest rola dowódcy plutonu. Artykuł ten przybliża specyfikę tej funkcji, wymagane kwalifikacje, ścieżkę kariery oraz zakres odpowiedzialności.
Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) w OSP
Przy jednostkach Ochotniczej Straży Pożarnej działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), które są odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Ich głównymi celami i zadaniami jest współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych dotyczących powstawania pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Rola i Zadania Dowódcy w OSP
Niezależnie od stopnia, dowodzenie siłami i środkami ratowniczymi opiera się na twórczym podejmowaniu decyzji, bazujących na przesłankach naukowych i przewidywaniu ich oddziaływania. Umiejętność skutecznego dowodzenia wymaga wielu lat praktyki, odpowiednich kwalifikacji oraz pewnych cech osobowościowych, takich jak zdolność do szybkiej analizy zaistniałej sytuacji, opanowanie i umiejętność logicznego myślenia.
Wszystkie elementy procesu decyzyjnego są ściśle powiązane i wymagają uwzględnienia możliwości taktycznych danego zastępu lub sekcji. Koniecznym warunkiem jest zatem kompletna wiedza dowódcy o specyfice i ilości posiadanego sprzętu, a także egzekwowanie tej wiedzy od podległych mu strażaków.
Utrzymanie Gotowości Bojowej
Utrzymanie załogi w stałej gotowości operacyjnej (bojowej) jest jednym z warunków powodzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Gotowość bojowa oznacza pełną mobilność załogi do podjęcia działań, odpowiednie wyszkolenie oraz wyposażenie osobiste strażaków. Zależy ona także od utrzymania sprzętu we właściwym stanie technicznym. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność za stałą gotowość bojową podległej mu załogi, a jego obowiązki w tym zakresie obejmują między innymi odpowiednie utrzymanie stanu technicznego samochodów i sprzętu oraz zgłaszanie naczelnikowi OSP upływu terminu ważności dokumentów dopuszczających sprzęt do użytkowania. Dodatkowo, do zadań dowódcy załogi należy sporządzenie ustalonej dokumentacji z udziału załogi w akcji czy ćwiczeniach.
Odpowiedzialność Dowódcy Plutonu
Dowódca w OSP, w tym dowódca plutonu, ponosi złożoną odpowiedzialność, która może mieć charakter karny, cywilny lub wynikać z regulaminów wewnętrznych jednostki.
- Odpowiedzialność karna: Może wystąpić, gdy kierujący akcją nie zachowuje warunków i zasad jej prowadzenia. Dotyczy to zjawisk lekkomyślności (przewidywanie czynu zabronionego, lecz bezpodstawne przypuszczenie uniknięcia go) i niedbalstwa (nieprzewidzenie możliwości, którą należało przewidzieć).
- Odpowiedzialność cywilna: Może wystąpić niezależnie od odpowiedzialności karnej, w sytuacjach związanych ze skutkami wywołanymi prowadzeniem akcji ratowniczo-gaśniczej.
W wyniku błędów odpowiedzialność może ponieść w równym stopniu dowódca wydający niewłaściwą decyzję, jak i strażak niewłaściwie wykonujący polecenie lub rozkaz, będąc świadomym, że łamie prawo. Jednakże, odpowiedzialność dowódcy za swoich podwładnych istnieje w każdej sytuacji, kiedy dochodzi do wykonania polecenia lub rozkazu, zarówno podczas akcji, jak i ćwiczeń.
Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność w przypadku bezpodstawnego narażenia podwładnego na utratę zdrowia lub życia, wskutek złej oceny sytuacji lub podjęcia niewłaściwej decyzji. Ponosi również odpowiedzialność za podległe mu mienie, w postaci samochodów i sprzętu pożarniczego. Należy jednak rozgraniczyć odpowiedzialność określoną prawem karnym lub cywilnym od odpowiedzialności wynikającej z przydzielonych zadań i obowiązków w ramach regulaminów funkcjonowania jednostki organizacyjnej straży pożarnej.
Ścieżka Kariery i System Stopni w OSP
Jak zostać strażakiem OSP?
Aby wstąpić w szeregi OSP, należy być osobą pełnoletnią i mieć zameldowanie na terenie Polski. Niezbędne jest odbycie szkolenia BHP, przejście badań lekarskich oraz ukończenie podstawowego szkolenia dla strażaków-ochotników. Po nim czeka egzamin teoretyczny i praktyczny, w tym przejście przez komorę dymową. Spełnienie tych warunków otwiera drogę do służby i udziału w działaniach ratowniczych. Osoby poniżej 18 roku życia mogą dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP) za zgodą rodziców, co stanowi pierwszy krok do późniejszego wstąpienia do OSP.
System stopni w OSP
W przeciwieństwie do PSP, gdzie stopnie są ściśle regulowane prawnie, kwestia nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki i jest określana w jej statucie lub wewnętrznych regulaminach. Pozwala to na elastyczne podejście, choć budzi dyskusje na temat obiektywnych kryteriów. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat. Poniżej przedstawiono typową ścieżkę kariery w OSP, uwzględniającą wymagane szkolenia dla poszczególnych stopni:
Zaliczenie Komory Dymowej WOSZ Kraków
-
Stopień - „Strażak”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
-
Stopień - „Starszy Strażak”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO) oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
-
Stopień - „Dowódca Roty”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
-
Stopień - „Pomocnik Dowódcy Sekcji”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP (Kwalifikowana Pierwsza Pomoc) lub ukończyła szkolenie podstawowe strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
-
Stopień - „Dowódca Sekcji”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
-
Stopień - „Pomocnik Dowódcy Plutonu”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP, kurs naczelników OSP oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
-
Stopień - „Dowódca Plutonu”
Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), kurs ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP, kurs naczelników OSP, kurs Komendantów Gminnych, lub ukończyła Kurs uzupełniający dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Ważne jest również uwzględnienie osób z wyszkoleniem w PSP, które, zgodnie z systemem szkolenia, dają uprawnienia podobne do szkoleń w OSP.
Zasady Umundurowania i Dystynkcji
W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez Regulamin umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej. Istnieje również praktyka noszenia dystynkcji "bojowych" na mundurach bojowych i "organizacyjnych" na galowych, co jest często uważane za praktyczniejsze, zwłaszcza przy wspólnych działaniach z innymi jednostkami, choć formalnie może nie być zgodne z regulaminem.
Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów ZOSP RP. Przykładowo, do ubioru wyjściowego, galowego, paradnego zakłada się białą koszulę o gładkiej fakturze tkaniny, krawat powinien mieć jednolity czarny kolor, a skarpetki i obuwie również w jednolitym czarnym kolorze.
OSP a PSP: Różnice w Stopniach Służbowych
Zacznijmy od odpowiedzi na pytanie, czy stopnie służb mundurowych OSP są identyczne jak w PSP. Są to dwie różne formacje, podlegające innym statutom, a co za tym idzie, odmienne są także stopnie i sposób ich przyznawania.
W przypadku PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z tym rozporządzeniem stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko. Nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe, najczęściej z okazji Dnia Strażaka. Najwyższe stopnie (nadbrygadiera i generała brygadiera) nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Stopnie w PSP są dożywotnie, a ich odebranie następuje w ściśle określonych przypadkach, np. utraty obywatelstwa polskiego.
Jak już wcześniej wspomniano, nadawanie stopni w OSP nie jest ściśle uregulowane prawnie, natomiast wygląd dystynkcji jest już określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek. OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, jednak funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia i stanowi samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP w zakresie nadawania stopni.
