Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) to stale rozwijające się służby mundurowe, które swoim wyszkoleniem i posiadanym sprzętem niejednokrotnie dorównują, a czasem przewyższają jednostki Państwowej Straży Pożarnej. Popularność jednostek ochotników doprowadziła do specjalnej ustawy w 2021 roku, która przewiduje dla nich dodatek emerytalny. Wymogi stawiane strażakom, szczególnie tym z jednostek operacyjno-technicznych, są porównywalne do wymogów stawianych zawodowcom. Rola dowódcy sekcji, zarówno w kontekście dorosłych strażaków, jak i młodzieżowych drużyn pożarniczych (MDP), jest kluczowa dla efektywności i bezpieczeństwa działań.
Droga do Zostania Strażakiem i Dowódcą OSP
Aby uzyskać jakikolwiek stopień w jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej, najpierw należy do niej wstąpić. Wymaga to spełnienia kilku podstawowych warunków:
- Ukończenie 18 lat.
- Zameldowanie na terenie Polski.
- Odbycie szkolenia BHP i przejście badań lekarskich.
- Ukończenie podstawowego szkolenia dla strażaków-ochotników, zakończonego egzaminem teoretycznym i praktycznym, w tym przejściem przez komorę dymową.
Po spełnieniu tych warunków można wstąpić w szeregi OSP, otrzymać mundur i być gotowym do udziału w działaniach ratowniczych. W kolejnych latach można pogłębiać wiedzę i umiejętności poprzez specjalistyczne szkolenia, np. z zakresu ratownictwa medycznego czy technicznego.
Hierarchia Stopni w OSP
System stopni w OSP jest ściśle określony i zależy od aktywności, doświadczenia oraz ukończonych kursów. Nadawanie dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki, która wyznacza takie osoby w swoim statucie.
- Strażak: Osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Starszy Strażak: Wymaga aktywnego udziału w życiu jednostki, ukończenia 18 lat, ukończenia kursu strażaków ratowników OSP (jednolitego lub szeregowych + kurs ODO) oraz udziału w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Dowódca Roty: Osoba z większym doświadczeniem, która dodatkowo ukończyła kurs ratownictwa technicznego i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Pomocnik Dowódcy Sekcji: Niezbędne jest ukończenie kursów: strażaków ratowników, ratownictwa technicznego, kursu KPP (Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy) lub Szkolenia podstawowego strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej oraz udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Dowódca Sekcji: Aby osiągnąć ten stopień, należy dodatkowo ukończyć kurs dowódców OSP.
- Pomocnik Dowódcy Plutonu: Wymaga ukończenia kursów dowódców oraz naczelników OSP.
- Dowódca Plutonu: Najwyższy stopień operacyjny, wymaga ukończenia kursów dowódców, naczelników, Komendantów Gminnych lub Kursu uzupełniającego dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej oraz aktywnego udziału w działaniach.
Stopnie Członków Zarządu oraz Członków Komisji Rewizyjnej nadawane są według zajmowanej funkcji.
Obowiązki Dowódcy Sekcji w Dorosłej OSP
Dowódca sekcji to stopień, który uzyskujemy po spełnieniu szeregu wymagań. Jego rola wykracza poza sam udział w akcjach ratowniczych. Celem szkolenia prowadzonego przez jednostki Państwowej Straży Pożarnej jest przygotowanie strażaków do dowodzenia zastępem i sekcją z umiejętnością dokonywania oceny sytuacji i podejmowania decyzji w różnych sytuacjach ratowniczych, oraz nauczenie organizowania i prowadzenia szkolenia doskonalącego i instruktażowego w OSP.
Zarządzanie Działaniami Ratowniczymi
Kierowanie akcją ratowniczą jest głównym elementem, do którego dowódca się przygotowuje. Po przybyciu na miejsce zdarzenia dowódca musi ocenić sytuację, rozpocząć rozpoznanie wstępne i przekazać informacje dyspozytorowi. Informacja ta powinna być rzetelnym, obiektywnym i wyczerpująco jasnym obrazem sytuacji, umożliwiającym jej ocenę. Dowódca powinien również zorganizować łączność na terenie akcji oraz przeanalizować, jaki sprzęt będzie potrzebny do działań. Ważne jest, aby dowódca stwierdził, czy siły i środki są wystarczające.
Dowódca sekcji przez cały okres trwania akcji musi zapewniać strażakom bezpieczną i komfortową pracę, nie narażając ich na dodatkowe stresy. Musi uważnie przyglądać się całej sytuacji i, jeśli zamierzone działania nie przynoszą efektu, zmienić plan taktyczny. Akcja powinna być przeprowadzona jak najszybciej, przy małym wysiłku strażaków. Należy pamiętać, że podczas działań porozumiewanie się z dyspozytorem należy wyłącznie do zadań dowódcy.
Odpowiedzialność Dowódcy
Dowódca sekcji bierze całkowitą odpowiedzialność podczas wyjazdu bojowego za strażaków oraz sprzęt. Dlatego bezwzględnie powinien wiedzieć, kto spełnia wymagania, aby móc brać udział w akcji, oraz czy narzędzia nie są uszkodzone i można z nich korzystać w sposób bezpieczny. Doglądanie umocowania narzędzi oraz ich stanu również należą do obowiązków dowódcy. Po każdej zakończonej akcji powinien sprawdzić, czy czegoś nie brakuje lub nie uległo uszkodzeniu. To szeroki zakres działań i obowiązków, jakie należą do dowódcy sekcji/zastępu.
Sukcesy i niepowodzenia działań jednostek straży pożarnych w dużej mierze zależą od zasobu wiadomości, umiejętności i nawyków, jakimi muszą wykazać się dowódcy sekcji. Istotą dowodzenia siłami i środkami ratowniczymi jest twórcze podejmowanie decyzji opartych na przesłankach naukowych oraz przewidywanie oddziaływania tych decyzji na siebie, tak aby kolejna była logicznym następstwem decyzji poprzednich. Umiejętność skutecznego dowodzenia wymaga poza odpowiednimi kwalifikacjami, wielu lat praktyki oraz pewnych cech osobowościowych, takich jak zdolność do szybkiej analizy sytuacji, opanowanie i umiejętność logicznego myślenia. Wszystkie elementy procesu decyzyjnego są ze sobą ściśle powiązane i wymagają uwzględnienia możliwości taktycznych danego zastępu lub sekcji przy podjęciu jakichkolwiek działań. Koniecznym warunkiem jest kompletna wiedza dowódcy o specyfice i ilości posiadanego sprzętu. Równie istotne jest, aby dowódca jednostki taktycznej egzekwował tę wiedzę od podległych mu strażaków.
Utrzymanie Gotowości Bojowej
Utrzymanie załogi w stałej gotowości operacyjnej (bojowej) jest jednym z warunków powodzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Gotowość bojowa oznacza pełną mobilność załogi do podjęcia działań, odpowiednie wyszkolenie oraz wyposażenie osobiste strażaków. Zależy ona także od utrzymania sprzętu we właściwym stanie technicznym. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność za stałą gotowość bojową podległej mu załogi.
Odpowiedzialność Prawna Dowódcy
Odpowiedzialność karna może wystąpić, gdy kierujący akcją nie zachowuje warunków i zasad jej prowadzenia. Rozważając zagadnienie odpowiedzialności, należy wspomnieć o zjawiskach lekkomyślności (przewidywanie możliwości popełnienia czynu zabronionego, lecz bezpodstawne przypuszczenie, że się tego uniknie) i niedbalstwa (nieprzewidywanie możliwości, choć powinno się ją przewidzieć). Odpowiedzialność cywilna kierującego akcją ratowniczą może wystąpić niezależnie od istnienia odpowiedzialności karnej, np. w sytuacjach związanych z prowadzeniem akcji ratowniczej.
Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność w przypadku bezpodstawnego narażenia podwładnego na utratę zdrowia lub życia wskutek złej oceny sytuacji lub podjęcia niewłaściwej decyzji. Odpowiedzialność dowódca ponosi również za podległe mu mienie w postaci samochodów i sprzętu pożarniczego. Należy rozgraniczyć pojęcie odpowiedzialności określonej obowiązującym prawem karnym lub cywilnym od odpowiedzialności wynikłej z przydzielonych zadań i obowiązków w ramach regulaminów określających funkcjonowanie jednostki organizacyjnej straży pożarnej.
Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza (MDP) - Przyszłość OSP
Jeśli młodszym osobom marzy się wstąpienie w szeregi OSP, lecz nie mają ukończonych 18 lat, mogą dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP). Jest to gałąź zarządzana również przez OSP.
Definicja i Cel MDP
Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza to grupa młodych osób, która działa u boku danej jednostki OSP. Taką drużynę może założyć zarząd OSP. Do MDP może dołączyć każda osoba (chłopiec, dziewczynka), która nie ukończyła jeszcze 18 lat i marzy o działaniu w Straży Pożarnej. Dolna granica wieku jest wyznaczana przez statut danej OSP. Aby móc rozpocząć przygodę jako członek MDP, wystarczy dostarczyć zgodę rodzica na wypełnionym wniosku do jednostki. Po przyjęciu odbywa się uroczyste ślubowanie, które jest bardzo ważnym momentem, ponieważ wtedy młodzi członkowie otrzymują legitymację członkowską.
Głównym celem powoływania MDP jest zapewnienie wymiany pokoleniowej i ciągłości funkcjonowania OSP, co jest najważniejszym wspólnym celem leżącym w interesie długofalowym każdej OSP.
Zadania i Rozwój Członków MDP
Członkowie Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej mają określone zadania. Nie tylko bacznie przyglądają się codziennej pracy strażaków, ale także biorą udział w wielu różnych czynnościach:
- Zapoznawanie się ze sprzętem strażackim.
- Poszerzanie wiedzy z ochrony przeciwpożarowej i aktywne działanie na rzecz lokalnej społeczności.
- Udział w zawodach sportowo-pożarniczych, manewrach, szkoleniach oraz różnego rodzaju pokazach i wydarzeniach lokalnych.
- Uczenie się współpracy w grupie i pomaganie innym.
- Działanie jako wolontariat i wykonywanie prac na rzecz swojej jednostki OSP.
- Reprezentowanie jednostki OSP podczas różnych ważnych uroczystości.
Przynależność do MDP to nauka przez zabawę i działanie. Członkowie rozwijają swoje umiejętności, budują pewność siebie i uczą się działania pod presją czasu. Dla młodzieży ważnym aspektem jest możliwość nawiązywania nowych kontaktów, poznawania nowych osób i doświadczania czegoś zazwyczaj dla nich nowego. Dla wielu młodych ludzi strażnica to fajne miejsce do spotkań - ciekawe i darmowe. W tym miejscu młodzież może (a wręcz powinna) nauczyć się używać gaśnic, prawidłowo oceniać i zachowywać się w sytuacjach kryzysowych, a także prawidłowo przekazywać informacje służbom.
Rola Dowódcy Sekcji Młodzików i Opiekuna MDP
W wielu Młodzieżowych Drużynach Pożarniczych młodzież jest podzielona na sekcje i są wybrani dowódcy spośród nich. Młodzież jest też podzielona zadaniowo według swoich zainteresowań. Choć odpowiedzialność prawna spoczywa na dorosłym opiekunie, to młodzieżowi dowódcy sekcji odgrywają kluczową rolę w nauce organizacji, dyscypliny i odpowiedzialności, które są fundamentem przyszłej służby w OSP.
Rola opiekuna MDP jest niezmiernie ważna. To on odpowiada za przygotowanie młodzieży, organizację spotkań, planowanie działań i budowanie pozytywnych relacji. Opiekun powinien być osobą wrażliwą na potrzeby młodzieży, promującą partnerstwo i dającą młodzieży przestrzeń fizyczną i mentalną do działania. Młodzież lubi mieć wpływ i decydować o zajęciach, dlatego warto ich prowadzić i podpowiadać, co powinniśmy robić. Kluczem jest dawanie młodzieży przestrzeni, aby mogła rozwijać swoje zdolności przywódcze i uczyć się odpowiedzialności.
Formowanie i Zarządzanie MDP w Praktyce
Powołanie i funkcjonowanie młodzieżowej drużyny pożarniczej jest możliwe dzięki odpowiednim zapisom w statucie OSP. Jeśli dotychczas nie było MDP, warto zadbać, aby decyzja o jej powołaniu była podjęta uchwałą walnego zebrania członków OSP. Należy również opracować regulamin MDP oraz wypracować własną ścieżkę pracy z młodzieżą, dostosowaną do lokalnego otoczenia i możliwości sprzętowych/szkoleniowych.
Z młodzieżą warto usiąść i spisać tzw. kontrakt, czyli zasady komunikacji, terminy i częstotliwość zbiórek, reguły panujące w grupie. To miejsce na spisanie wzajemnych potrzeb i oczekiwań, aby relacje były dobre.
Nabór i Rekrutacja
Naturalnym i najczęstszym miejscem prowadzenia naborów jest szkoła. Dobrze przygotowana oferta powinna być jasna i czytelna. Warto podkreślić, że w OSP można poznać nowe ciekawe osoby, aktywnie spędzić czas, np. grając w tenisa stołowego, oraz nauczyć się ratować innych ludzi. Należy pamiętać, że nie każdy w wieku 10-16 lat jest od razu ukierunkowany na ryzykowanie zdrowiem i życiem. Młode osoby mogą chcieć przyjść, by po prostu się bawić i robić coś ciekawego, co z pozoru nie jest typowo strażackie. Warto włączyć rodziców w proces tworzenia MDP jak najwcześniej. Po przeprowadzeniu naboru, nawet jeśli przyjdą tylko 3 osoby, należy spokojnie zacząć zajęcia. Zaproszenie rodziców na spotkanie, aby przedstawić opiekuna i ogólny plan działania, jest kluczowe. Rodzice mogą wówczas podpisać zgody na udział dziecka w zajęciach.
Młodzi adepci pożarnictwa są najlepszymi sprzymierzeńcami w budowaniu drużyny. Jeśli są zadowoleni z tego, co robią w OSP, powiedzą o tym rówieśnikom. Warto unikać nadmiernie hierarchicznego i służbowego podejścia, preferując podejście partnerskie, gdzie młodzież ma duży wpływ na to, co będzie robić drużyna.
Wyzwania i Rozwiązania
Problemem w naborze do MDP, szczególnie uczniów klas 7-8, jest obciążenie materiałem edukacyjnym. Nie należy się wówczas zniechęcać, tylko zapraszać młodsze roczniki. Często OSP działa w środowiskach, gdzie trudno konkurować z klubami sportowymi czy zajęciami lingwistycznymi. Ważne jest, aby dbać nie o budowanie konkurencji i rywalizacji, a o wspólne działania, takie jak łączone zbiórki, pikniki, turnieje czy podchody.
Nadmiar prac gospodarczych i porządkowych może zniechęcać młodzież. Należy pamiętać, że te obowiązki są ważne, ale warto angażować wszystkich - starszych i młodszych - we wspólne działania. Brak równego traktowania, zbyt rygorystyczne podejście, brak planu działania, chaos na zbiórkach i ich nieregularność, natłok obowiązków poza strażą - to wszystko są czynniki zniechęcające.
Nie każdy członek OSP musi brać udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych. Istnieją osoby, które nie widzą się w tej formie działalności, i warto pracować z nimi, dając im przestrzeń do działania w innych obszarach, np. wspierając jednostkę na zbiórkach czy w pracach organizacyjnych. Kluczem jest dawanie młodzieży przestrzeni fizycznej i mentalnej w działalności MDP.
Finansowanie i Ubiór MDP
Koszt umundurowania koszarowego wynosi 100-150 zł na osobę, koszula wyjściowa MDP, krawat, czapka i spodnie to koszt około 300 zł na osobę, a koszulki Członka MDP około 50 zł na osobę. Nie każdą OSP stać na taki wydatek, dlatego warto omówić ten temat z młodzieżą, rodzicami lub lokalnymi przedsiębiorstwami. W niektórych województwach dostępne są różne środki finansowe na cele związane z działalnością młodzieżowych drużyn pożarniczych, np. z Urzędów Marszałkowskich czy Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Ślubowanie i Uroczystości
Czas na podstawy musztry i ślubowanie MDP. Ten bardzo uroczysty moment powinien być zaplanowany z dużym wyprzedzeniem. Doskonale sprawdzi się zarówno na gminnym dniu strażaka, jak i jako oddzielna uroczystość. Warto przygotować okazjonalne dyplomy. Po uroczystości warto znaleźć czas na wspólny poczęstunek (bezalkoholowy) i zaangażować rodziców w jego organizację.
Odznaczenia i Konkursy
Za wzorową i aktywną działalność drużyna młodzieżowa może otrzymać odznaki. Po dwóch latach od złożonego ślubowania członek MDP może dostać brązową odznakę, srebrną po kolejnych dwóch latach i złotą również po kolejnych dwóch latach. Odznaki są przyznawane przez Prezydium Zarządu Oddziału Gminnego lub równorzędnego, na wniosek OSP.
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych corocznie organizuje ogólnopolski konkurs „Najlepsi z Najlepszych” na Wzorową Młodzieżową Drużynę Pożarniczą i jej opiekuna. Warto inspirować się laureatami i nawiązywać z nimi kontakty.
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze mogą posiadać proporce, których wzór jest przedstawiony w regulaminie sztandarów OSP. Proporzec może być nadany na wniosek rady drużyny przez właściwy Zarząd OSP.
Znaczenie MDP dla Rozwoju Młodzieży
Działania Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych wpływają bardzo korzystnie na przyszłą karierę młodych ludzi i ich rozwój osobisty:
- Uczą się odpowiedzialności i dyscypliny: Przestrzeganie zasad, regulaminu i wykonywanie poleceń kształtuje odpowiedzialność.
- Rozwijają umiejętności interpersonalne: Uczą się współpracy, komunikacji i rozwiązywania problemów w grupie.
- Mogą w przyszłości wstąpić do służb: MDP jest świetną bazą do rozwoju przyszłej kariery w służbach mundurowych (OSP, PSP, Wojsko, Policja) czy służbach ratowniczych.
- Zdobywają wiedzę techniczną: Mają możliwość zapoznania się z nowoczesnym sprzętem ratowniczym, technikami gaszenia pożarów i podstawami ratownictwa medycznego.
- Zdobywają zdolności przywódcze: Współpraca z młodszymi kolegami i nadzorowanie działań to świetna szkoła lidera.
- Nawiązują nowe kontakty: Aktywność w MDP daje możliwość poznawania wielu nowych osób.
Wszystko, co zdobywa się w MDP, nigdy nie zostanie odebrane. Co więcej, można z tej wiedzy korzystać w przyszłości, w swojej karierze zawodowej. Budując dobry zespół, należy uczyć młodych ludzi samodzielności i wspierać ich na każdym kroku. Młodzież lubi realizować projekty, ale należy uważać, by nie przeciążać ich ilością pracy i zadań.