Utrzymanie silnego układu odpornościowego jest kluczowe dla osób dorosłych, szczególnie w obliczu wymagań współczesnego życia oraz zmieniających się w środowisku patogenów. Terapie wspomagające odporność, takie jak szczepionki immunomodulujące, stały się istotnym narzędziem we wzmacnianiu naturalnych mechanizmów obronnych organizmu. Dostępne na rynku farmaceutycznym są szczepionki na odporność w postaci kapsułek do połknięcia, tabletek podjęzykowych oraz kropli do nosa. Produkty te zawierają kompozycję gatunków bakterii najczęściej wywołujących infekcje górnych i dolnych dróg oddechowych w postaci lizatów, czyli nieżywych komórek lub ich fragmentów.
Lizaty bakteryjne: Definicja i mechanizm działania
Bakteryjne szczepionki doustne zawierają lizaty bakterii najczęściej wywołujących zakażenia dróg oddechowych. Są lekami stymulującymi układ immunologiczny do walki z patogenami. Szczepionka na odporność to innowacyjne rozwiązanie wspomagające naturalne mechanizmy obronne organizmu. Lizaty bakteryjne są badane od lat 70. XX wieku jako alternatywa dla tradycyjnych szczepień. Są to mieszaniny kilku gatunków bakterii najczęściej odpowiedzialnych za zapalenia dróg oddechowych, m.in. gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), Streptococcus pyogenes, dwoinka zapalenia płuc (Streptococcus pneumoniae), pałeczka zapalenia płuc (Klebsiella pneumoniae), Haemophilus influenzae.
Jak lizaty bakteryjne stymulują układ odpornościowy?
Drobnoustroje, które dostają się do naszego organizmu, mają na swojej powierzchni charakterystyczne cząsteczki, tzw. antygeny, które są rozpoznawane przez różne komórki naszego układu odpornościowego (np. makrofagi i komórki dendrytyczne) za pomocą przeciwciał (immunoglobulin). Lizaty bakteryjne, jako nieżywe komórki lub ich fragmenty również zawierają te antygeny i mogą być zidentyfikowane przez układ immunologiczny. Po kontakcie z konkretnym patogenem pozostają we krwi tzw. komórki pamięci (limfocyty T i B), które znają już konkretny drobnoustrój i w razie infekcji są gotowe szybko się namnażać i go zwalczać. Szczepionki te nazywamy nieswoistymi, gdyż nie są "wycelowane" na działanie konkretnego patogenu, ale przygotowują organizm do ogólnej obrony przed różnymi drobnoustrojami i infekcjami.
Preparaty te mają stymulować odporność nieswoistą (wrodzoną) organizmu. Działają na nieswoiste mechanizmy obronne, przede wszystkim na aktywność fagocytarną i wytwarzanie czynników nieswoistych jak lizozym, czy interferon gamma. Mogą także stymulować wytwarzanie swoistych przeciwciał przeciwko antygenom bakteryjnym wchodzącym w skład preparatu. Wrodzona odporność nieswoista jest filogenetycznie starsza i prostsza, do prawidłowego działania nie wymaga wcześniejszego kontaktu z antygenem. Z drugiej strony cechuje się brakiem pamięci immunologicznej - nie poprawia się po kontakcie z antygenem.
Jak patogeny omijają układ odpornościowy
Stanowisko EMA dotyczące lizatów bakteryjnych
Zgodnie ze stanowiskiem EMA z 2019 roku, leki zawierające lizaty bakteryjne (Broncho-Vaxom, Ismigen, Luivac) dopuszczone do leczenia chorób układu oddechowego powinny być stosowane wyłącznie w celu zapobiegania nawracającym infekcjom dróg oddechowych, z wyjątkiem zapalenia płuc. Jest to następstwem przeglądu, w którym stwierdzono, że nie ma solidnych danych wykazujących, że leki te są skuteczne w leczeniu istniejących infekcji dróg oddechowych lub w zapobieganiu zapaleniu płuc, dlatego nie powinny być stosowane w tym celu. Chociaż dane są ograniczone, w przeglądzie znaleziono pewne dowody na skuteczność tych leków w zapobieganiu nawracającym infekcjom, a profil bezpieczeństwa jest ugruntowany.
Formy i przykłady szczepionek immunostymulujących
Współczesne szczepionki odpornościowe oferują różnorodne formy podawania, co zwiększa komfort stosowania i skuteczność terapii. Szczepionki odpornościowe w formie doustnej, podjęzykowej i donosowej, takie jak Broncho-Vaxom, Ismigen czy Polyvaccinum mite, skutecznie zmniejszają ryzyko infekcji dróg oddechowych. Szczepionki uodparniające bez recepty oferują pacjentom łatwy dostęp do profilaktyki infekcji.
Szczepionki doustne i podjęzykowe
Szczepionka w tabletkach oraz szczepionka doustna to wygodne alternatywy dla tradycyjnych zastrzyków. Przykładami szczepionek w tabletkach lub kapsułkach, które zapobiegają nawracającym zakażeniom dróg oddechowych u dorosłych są Broncho-Vaxom i Ismigen. Szczepionka doustna dla dzieci również jest dostępna w odpowiednich dawkach. Wskazaniem do stosowania wszystkich tych produktów jest profilaktyka nawracających zakażeń dróg oddechowych (górnych i dolnych) u dorosłych.
Broncho-Vaxom: Działanie i stosowanie
Po zastosowaniu szczepionki Broncho-Vaxom w badaniach wykazano zwiększenie liczebności krążących limfocytów T (swoistych dla danego drobnoustroju), wzrost stężenia Immunoglobuliny A (IgA) w ślinie oraz nasilenie swoistej odpowiedzi organizmu na patogeny. Przeciwciała IgA to główne immunoglobuliny surowicy krwi, dominujące też w wydzielinach na powierzchni błon śluzowych (we łzach, ślinie), odgrywające kluczową rolę w ochronie immunologicznej. Schemat dawkowania to jedna doustna kapsułka dziennie przed jedzeniem. Preparat stosuje się przez dziesięć kolejnych dni w miesiącu, przez 3 miesiące. Dostępny jest również Broncho-Vaxom dla dzieci w wieku od 6. miesięcy do 12. lat o niższej mocy, co czyni go odpowiednią szczepionką doustną dla dzieci. Szczepionki doustne, takie jak Broncho-Vaxom, wykazują wysoką skuteczność w profilaktyce infekcji dróg oddechowych, znacząco zmniejszając liczbę nawrotów zakażeń i skracając czas trwania choroby. Lizaty bakteryjne działają lokalnie na błonach śluzowych, co jest szczególnie korzystne w przypadku infekcji dróg oddechowych.
Ismigen: Porównanie z Broncho-Vaxom
Lek Ismigen pobudza limfocyty T i B, wzmacnia mechanizm zabijania komórek bakteryjnych przez granulocyty, zwiększa odporność wrodzoną oraz nabytą poprzez pobudzenie wydzielania przeciwciał IgA skierowanych przeciwko konkretnym patogenom. Po zastosowaniu produktu udokumentowano zmniejszoną liczbę nawrotów zakażeń układu oddechowego, krótszy okres utrzymywania się gorączki oraz rzadsze stosowanie antybiotyków. Zażywa się jedną tabletkę dziennie przed jedzeniem, rozpuszczając pod językiem. Należy przyjmować preparat przez dziesięć kolejnych dni w miesiącu, przez okres 3 miesięcy. Można stosować również u dzieci w wieku od 3. lat. Wybór między Ismigen czy Broncho-Vaxom zależy od indywidualnych preferencji pacjenta oraz wskazań lekarza, gdyż oba preparaty wykazują podobną skuteczność w profilaktyce infekcji dróg oddechowych.
Szczepionka donosowa (Polyvaccinum mite)
W Polsce zarejestrowana jest również szczepionka na odporność w postaci kropli do nosa o nazwie Polyvaccinum mite. Wskazaniem do jej stosowania jest profilaktyka nawracających zakażeń górnych dróg oddechowych u osób dorosłych, a także u dzieci w wieku od 6. miesięcy i młodzieży. Szczepionka do nosa dla dzieci działa immunostymulująco wzmagając ogólne procesy obronne organizmu przed zakażeniami. Równocześnie wywołuje odporność na konkretne bakterie, których antygeny zawarte są w produkcie. Szczepionkę należy stosować dwa razy w roku, w odstępie półrocznym, przez okres co najmniej dwóch lat. Trzeba aplikować codziennie przez 6 tygodni określoną ilość kropli wyznaczoną w ulotce dla różnych grup wiekowych. Ta forma podawania jest szczególnie wygodna dla młodszych pacjentów, którzy mogą mieć trudności z połykaniem tabletek. Szczepionka do nosa dla dzieci, taka jak Polyvaccinum mite, jest ogólnie bezpieczna i dobrze tolerowana. Może wystąpić przejściowe podrażnienie błony śluzowej nosa lub lekkie kichanie po aplikacji. Przed rozpoczęciem terapii warto skonsultować się z lekarzem, szczególnie u dzieci z alergią lub przewlekłymi chorobami górnych dróg oddechowych.
Lizaty bakteryjne w profilaktyce zakażeń dróg moczowych (Uro-Vaxom)
Oprócz nawracających zakażeń dróg oddechowych możemy doświadczać również częstych infekcji dróg moczowych. Dlatego do szczepionek na odporność można zaliczyć produkt w postaci kapsułek twardych do stosowania doustnego, wskazany w zapobieganiu nawracających zakażeń dolnego odcinka układu moczowego (oraz w leczeniu wspomagającym ostrych zakażeń) o nazwie Uro-Vaxom. Zawiera on lizat bakterii Escherichia coli, patogenu, który jest najczęstszą przyczyną tego schorzenia. Produkt jest przeznaczony dla osób dorosłych oraz dzieci w wieku od 4. lat. Ta szczepionka doustna stanowi uzupełnienie terapii immunostymulujących dostępnych na rynku farmaceutycznym.
Kontekst szczepień ochronnych: Łączenie, odstępy i przeciwwskazania
Wynalezienie szczepionek było jednym z kluczowych momentów w historii medycyny i ratunkiem dla wielu milionów ludzi. Dzięki szczepieniom udało się wyeliminować zupełnie lub znacznie zmniejszyć zagrożenie związane z poważnymi chorobami zakaźnymi, takimi jak np. ospa prawdziwa, gruźlica, błonica, krztusiec, tężec, odra. Szczepionka na odporność podawana podskórnie lub domięśniowo to skuteczna profilaktyka, zazwyczaj skierowana na określony patogen, wywołujący konkretną chorobę (tzw. szczepionki swoiste). Szczepionki nieswoiste to wieloskładnikowe preparaty biologiczne o działaniu immunostymulującym zawierające zabite bakterie lub ich lizat. Zwykle zawierają bakterie najczęściej występujące w różnego rodzaju zakażeniach lub stanach zapalnych (np. Staphylococcus aureus, S. epidermidis, Streptococcus pyogenes, S. viridans, E. coli, Klebsiella pneumoniae, Haemophilus influenzae, Corynebacterium pseudodiphtheriae). Te leki mają pobudzić ogólne mechanizmy obronne organizmu, a także nauczyć układ odpornościowy ich rozpoznawania i zwalczania, a tym samym zmniejszyć częstość zakażeń i złagodzić objawy.
Zasady łączenia i odstępów między szczepieniami
Poszczególne preparaty szczepionkowe możemy podawać na jednej wizycie (np. szczepienia obowiązkowe + zalecane tego samego dnia) lub je rozdzielić. Odstępy między szczepionkami inaktywowanymi, czyli takimi które zawierają drobnoustroje inaktywowane za pomocą temperatury, związków chemicznych lub promieniowania mogą być dowolne. Oznacza to, że można je podawać dzień po dniu, tydzień po tygodniu czy z jakimkolwiek innym odstępem, a także na jednej i tej samej wizycie. Jeśli jednak zdecydujemy się je rozdzielić, to aby uniknąć nakładania się ewentualnych niepożądanych odczynów poszczepiennych, po każdym szczepieniu warto obserwować dziecko minimum 3-4 doby.
Odstępy między szczepionkami „żywymi”, czyli tymi, które zawierają całe, pozbawione zjadliwości drobnoustroje, powinny wynosić minimum 4 tygodnie. Jeśli chcemy zaszczepić szczepionką inaktywowaną PO żywej, niekiedy również warto dać sobie pewien czas obserwacji (po MMR gorączka czy wysypka pojawić się mogą między 5-12 dniem od szczepienia) - około dwa tygodnie, aby uniknąć nakładania się odczynów po szczepieniu. Można podać szczepionki żywe + zabite, zabite + zabite, żywe + żywe NA JEDNEJ WIZYCIE. Można także podać szczepionki żywe w odstępie 4 tygodni, a pomiędzy te dwie dawki żywych preparatów „wcisnąć” jeszcze szczepionkę zabitą. Przykładem jest szczepienie na odrę-świnkę-różyczkę, po dwóch tygodniach podanie szczepionki przeciw meningokokom, a po kolejnych dwóch szczepionki przeciwko ospie wietrznej.
Broncho-Vaxom a ospa wietrzna: Kwestia przeciwwskazań
Producenci szczepionek nieswoistych w Charakterystyce Produktu Leczniczego jako przeciwwskazania do ich stosowania wymieniają: ostre choroby zakaźne, czynną gruźlicę, wrodzone i nabyte zaburzenia odporności, leczenie immunosupresyjne, choroby autoimmunologiczne, cukrzycę, niewydolność nerek i niewydolność serca. Nie wymieniają szczepień ochronnych. Nie ma przeciwwskazań do stosowania leku Broncho-Vaxom w przypadku ospy wietrznej. Ważne jest jednak, aby monitorować ewentualne reakcje nadwrażliwości, ponieważ lek może je powodować. Brak także jakichkolwiek udokumentowanych interakcji, w tym z klasycznymi szczepionkami swoistymi. Podobnie wytwórcy szczepionek swoistych nie wymieniają jako przeciwwskazań do szczepienia stosowania nieswoistych preparatów immunostymulujących. Podejmując decyzję o szczepieniu, lekarz powinien kierować się wywiadem i aktualnym stanem zdrowia pacjenta. Za rzeczywiste bezwzględne przeciwwskazania do szczepień uznaje się jedynie ciężkie reakcje alergiczne (np. wstrząs anafilaktyczny) po podaniu poprzedniej dawki szczepionki lub po jakimkolwiek jej składniku.