Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) cieszą się rosnącą popularnością w całym kraju, kontynuując tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie. Zarówno w mniejszych, jak i większych miejscowościach, w akcjach, ćwiczeniach oraz zawodach uczestniczą zarówno młodzież, jak i dorośli. Rosnąca popularność ochotników zaowocowała w 2021 roku specjalną ustawą, która przewiduje dla nich dodatek emerytalny.
Droga do OSP: Od Strażaka do Dowódcy
Aby wstąpić w szeregi Ochotniczej Straży Pożarnej, należy spełnić kilka podstawowych warunków. Kandydat musi być osobą pełnoletnią, zameldowaną na terenie Polski. Po spełnieniu tych wymogów konieczne jest odbycie szkolenia BHP oraz przejście badań lekarskich. Następnie przyszli strażacy-ochotnicy przechodzą podstawowe szkolenie, zakończone egzaminem teoretycznym i praktycznym, który obejmuje m.in. przejście przez komorę dymową. Po zdaniu wszystkich egzaminów można śmiało wstąpić w szeregi OSP, co wiąże się z otrzymaniem munduru i gotowością do udziału w działaniach ratowniczych.
Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza (MDP)
Osoby, które marzą o wstąpieniu do OSP, ale nie ukończyły 18 lat, mogą dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej. Jest to sekcja zarządzana również przez OSP, której członkowie biorą udział w zawodach i uroczystościach organizowanych przez strażaków OSP. Aby dołączyć do MDP, niezbędna jest zgoda rodziców, wyrażona na wypełnionym wniosku. Udział w MDP to pierwszy krok do bezproblemowego wstąpienia do jednostki OSP po osiągnięciu pełnoletności.
Hierarchia Stopni w OSP
W OSP istnieje określona hierarchia stopni, związana z doświadczeniem i ukończonymi szkoleniami:
- Strażak: Pierwszy stopień, przysługuje osobie czynnie uczestniczącej w życiu jednostki i spełniającej podstawowe wymagania (wiek, umiejętności, wiedza).
- Starszy Strażak: Wymaga ukończenia kursu strażaków ratowników OSP oraz czynnego udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
- Dowódca Roty: Osoba z większym doświadczeniem, przyczyniająca się do rozwoju jednostki.
- Pomocnik Dowódcy Sekcji: Niezbędne są kursy strażaków ratowników, ratownictwa technicznego oraz kurs KPP.
- Dowódca Sekcji: Dodatkowo wymaga ukończenia kursu dowódców OSP.
- Pomocnik Dowódcy Plutonu: Aby osiągnąć ten stopień, należy ukończyć kurs dowódców oraz naczelników OSP.
- Dowódca Plutonu: Najwyższy stopień w tej hierarchii.
Nadawanie dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki, która wyznacza takie osoby w swoim statucie, zgodnie z informacjami ZOSP RP.
Dowodzenie w OSP: Poziomy i Uprawnienia
Szkolenie dowódców OSP Drawsko Pomorskie
Istotą dowodzenia siłami i środkami ratowniczymi jest twórcze podejmowanie decyzji, opartych na przesłankach naukowych i przewidywanie ich oddziaływania. Skuteczne dowodzenie wymaga odpowiednich kwalifikacji, wielu lat praktyki oraz cech osobowościowych, takich jak zdolność do szybkiej analizy sytuacji, opanowanie i umiejętność logicznego myślenia. Dowódca musi posiadać kompletną wiedzę o specyfice i ilości posiadanego sprzętu oraz egzekwować tę wiedzę od podległych mu strażaków.
Poziomy Dowodzenia Według Rozporządzenia o KSRG
Rozporządzenie w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG) określa poziomy dowodzenia:
- Kierowanie interwencyjne lub taktyczne: (§ 23 rozporządzenia).
Na interwencyjnym poziomie dowodzenia, dowódca zastępu dowodzi, o ile nie ma dowódcy sekcji (§ 24 ust. 1 rozporządzenia). Jeśli dowódca zastępu jest oficerem lub aspirantem, teoretycznie może dowodzić na szczeblu taktycznym, jeśli jest wyznaczony przez Komendanta Powiatowego (§ 25 pkt 3 rozporządzenia).
Wielkość sił przy kierowaniu interwencyjnym ograniczona jest do jednej kompanii (§ 23 pkt 1), natomiast przy kierowaniu taktycznym do batalionu (§ 23 pkt 2).
Kierujący Działaniem Ratowniczym (KDR) w OSP
Nie ma różnicy w uprawnieniach Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR) w zależności od stopnia (podoficer, aspirant, oficer), co reguluje m.in. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lipca 1992 r. w sprawie zakresu i trybu korzystania z praw przez kierującego działaniem ratowniczym, rozporządzenie o KSRG oraz ustawa o ochronie ppoż., które nie wyróżniają podziału na korpusy.
Kolejność przejmowania kierowania interwencyjnego przez ratowników z jednostek ochrony przeciwpożarowej, posiadających kwalifikacje do kierowania działaniem ratowniczym, właściwych ze względu na obszar chroniony, jest następująca (§ 24. 1 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 września 2021 r.):
- członek ochotniczej straży pożarnej;
- komendant gminny ochrony przeciwpożarowej, jeśli jest członkiem ochotniczej straży pożarnej;
- strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej;
- dowódca zastępu Państwowej Straży Pożarnej;
- dowódca sekcji Państwowej Straży Pożarnej;
- zastępca dowódcy zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- dowódca zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- zastępca dowódcy jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej;
- dowódca jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej.
Teoretycznie możliwości kierowania działaniami interwencyjnymi są na stanowiskach dowódcy zastępu, dowódcy sekcji, zastępcy dowódcy zmiany i dowódcy zmiany takie same, ale w praktyce dowódca zastępu zazwyczaj dowodzi swoim zastępem, a nie całymi działaniami. W Państwowej Straży Pożarnej (PSP) ważniejsze jest stanowisko, a nie stopień. Dowodzi ten, kto jest wyznaczony w rozkazie dziennym, a w rozkazie powinien być wyznaczony ten, kto w ocenie dowódcy JRG ma wyższe kompetencje.
Gotowość Bojowa i Odpowiedzialność Dowódcy
Utrzymanie załogi w stałej gotowości operacyjnej (bojowej) jest jednym z warunków powodzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Gotowość bojowa oznacza pełną mobilność załogi do podjęcia działań, odpowiednie wyszkolenie oraz wyposażenie osobiste strażaków. Zależy ona także od utrzymania sprzętu we właściwym stanie technicznym.
Obowiązki Dowódcy
Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność za stałą gotowość bojową podległej mu załogi, w tym za utrzymanie stanu technicznego samochodów i sprzętu. Jego odpowiedzialność obejmuje zarówno działania ratownicze, jak i ćwiczenia.
Aspekty Odpowiedzialności
- Odpowiedzialność karna: Może wystąpić w sytuacjach, gdy kierujący akcją nie zachowuje warunków i zasad jej prowadzenia. Obejmuje lekkomyślność (przewidywanie czynu zabronionego, lecz bezpodstawne przekonanie o uniknięciu go) i niedbalstwo (nieprzewidywanie czynu, choć powinno się go przewidzieć).
- Odpowiedzialność cywilna: Może wystąpić niezależnie od odpowiedzialności karnej, w sytuacjach napotykanych podczas akcji ratowniczej.
Odpowiedzialność może ponieść zarówno dowódca wydający niewłaściwą decyzję, jak i strażak niewłaściwie wykonujący polecenie, będąc świadomym łamania prawa. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność w przypadku bezpodstawnego narażenia podwładnego na utratę zdrowia lub życia, wskutek złej oceny sytuacji lub podjęcia niewłaściwej decyzji. Odpowiada również za podległe mu mienie w postaci samochodów i sprzętu pożarniczego.
Należy rozgraniczyć odpowiedzialność określoną prawem karnym lub cywilnym od odpowiedzialności wynikającej z przydzielonych zadań i obowiązków w ramach regulaminów funkcjonowania jednostki straży pożarnej.
Zasady Skutecznego Dowodzenia dla KDR
Poniższe zasady są kluczowe dla każdego dowódcy, zwłaszcza młodego, i pomagają w efektywnym zarządzaniu działaniami ratowniczymi:
- Dobrze rozpoznaj zdarzenie i znaj swoje miejsce: Wykorzystaj czas oczekiwania na rozpoznanie sytuacji (360 stopni, wywiad od świadków) i podjęcie decyzji o właściwym kierunku działań. Dowódca powinien obserwować i kierować, a nie wykonywać czynności operacyjnych.
- Nie wydawaj ogólnikowych predyspozycji: Jasno i precyzyjnie wyznaczaj zadania podwładnym, unikając nieprecyzyjnych sformułowań.
- Pracuj nad swoimi umiejętnościami interpersonalnymi: Skuteczna komunikacja pomaga rozwiązywać problemy w zarodku.
- Kontroluj przepływ informacji: Selekcjonuj informacje, przetwarzaj istotne, ucinaj mylne. Miej przy sobie osoby dobrze poinformowane.
- Pamiętaj, że o wszystkim nie możesz decydować: Umiejętność właściwego uszeregowania obowiązków to klucz do sukcesu.
- Nie zajmuj się drobiazgami: Skup się na kontrolowaniu przedsięwzięć kluczowych dla sytuacji.
- Wyeliminuj niepoważnych: Daj osobom trywializującym sytuację zadania, które wyeliminują ich ze struktury organizacyjnej lub poza teren działania. Zabezpiecz miejsce zdarzenia przed osobami postronnymi.
- Pamiętaj o odpoczynku: Zmęczenie KDR prowadzi do błędnych decyzji. Nie obawiaj się przekazania dowództwa.
- Zadbaj o właściwą łączność: Pomyślność akcji zależy od współpracy i koordynacji. Używaj zrozumiałej komunikacji, również gestami.
- Utrzymuj koncentrację: Myśl kilka kroków naprzód, szczególnie w końcowej fazie działań.
- Wróć do normalnych działań, gdy tylko będzie to możliwe: Unikaj zbędnego pośpiechu po opanowaniu sytuacji.
- Informuj swojego przełożonego: Zyskasz wsparcie i dostęp do potrzebnych środków. Korzystaj z pomocy dyspozytora.
- Wykorzystuj doświadczenie innych: Korzystaj z dostępu do służb specjalistycznych i wiedzy współpracowników.
- Pamiętaj, że prokurator przyjrzy się Twojej działalności: Świadomość tego faktoru pomaga w podejmowaniu przemyślanych decyzji.
- Nie zwalniaj innych z odpowiedzialności: Pozwól współpracownikom decydować i odpowiadać za podjęte decyzje.
- Zorientuj się, jakie masz możliwości uzyskania pomocy: Przygotuj listę możliwych sposobów uzyskania pomocy lub środków.
- Współdziałaj ze środkami masowego przekazu: Wyznacz osobę odpowiedzialną za kontakty z mediami, aby uniknąć sensacji.
- Pamiętaj, że po opanowaniu sytuacji nastąpi rozładowanie stresu: Zapewnij środki pomocy osobom dotkniętym stresem, włączając w to pomoc lekarską.
- Nie bagatelizuj doniesień swoich podwładnych: Objawy osłabienia, nudności itp. mogą sugerować przegrzanie organizmu.
- Pamiętaj, że uratowani/zabezpieczeni wymagają opieki: Wyznacz osobę, która będzie obserwowała poszkodowanych i udzieli im wsparcia psychologicznego.
- Debriefing: Przeprowadź krytyczną analizę akcji ratowniczej. Wykorzystaj nowe doświadczenie do wypracowania lepszych rozwiązań.
- Bądź liderem, a nie szefem: Inicjuj ćwiczenia z ratownikami, wymieniajcie się doświadczeniem i zgrywajcie jako zespół. Wykorzystaj potencjał każdego członka załogi.