System ratowniczy funkcjonuje efektywnie przede wszystkim dzięki trafnym i szybkim decyzjom. Proces dysponowania sił i środków nie jest zatem jedynie dodatkiem do akcji, lecz jej fundamentalnym elementem, który decyduje o skuteczności i bezpieczeństwie prowadzonych działań.
Ramy Prawne i Ich Interpretacja w Dysponowaniu Jednostek OSP
Prawne zasady dysponowania jednostek ratowniczych, choć wydają się proste, w praktyce generują wiele niejasności. Kluczowe regulacje w tym zakresie to Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej oraz Rozporządzenie o Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG). Zgodnie z Ustawą o PSP, do zadań komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej należy organizowanie na obszarze powiatu krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego oraz dysponowanie i kierowanie siłami i środkami KSRG poprzez swoje stanowisko kierowania.
Istotnym problemem jest fakt, że przepisy te nie dają prawnych możliwości dysponowania jednostek nie włączonych do KSRG, z wyjątkiem tych, które mają podpisane porozumienia. Wskazuje to na lukę prawną, która od lat jest przedmiotem dyskusji w środowisku strażackim. Twórcy przepisów skupili się głównie na KSRG, który przez prawie 30 lat nie został stworzony na zakładanym poziomie, co dodatkowo komplikuje sytuację w praktyce.
Zarządzenie Komendanta Głównego z 1 Marca 2023 r. i Jednostki Spoza KSRG
Wiele pytań budziło również zarządzenie Komendanta Głównego z dnia 1 marca 2023 r., szczególnie w kontekście dysponowania jednostek spoza KSRG. W środowisku panuje przekonanie, że zasady tworzone przez każdą Komendę Wojewódzką/Powiatową w oparciu o ramowe wytyczne nie zawsze są spójne z obowiązującymi przepisami, co prowadzi do "pomieszania z poplątaniem".
Dodatkowe zamieszanie wprowadza Rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej biorących udział w działaniu ratowniczym. Akt ten, zdaniem wielu, jest jednym z najgorzej napisanych w polskiej formacji, ponieważ mówi o przekazywaniu informacji o zdarzeniach, a nie o precyzyjnym dysponowaniu. Zgodnie z nim, kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił i środków podmiotów KSRG.
Wyzwania i Niespójności w Praktyce Dysponowania
Praktyka dysponowania jednostek OSP przez Państwową Straż Pożarną często odbiega od teorii i zamierzeń. Pojawia się fundamentalne pytanie o różnicę między "dysponowaniem" a "powiadamianiem" jednostek. Dysponowanie, w teorii, wiąże się ze wzajemną odpowiedzialnością zgodnie z umową o KSRG, podczas gdy powiadamianie tej wzajemnej odpowiedzialności nie gwarantuje. Brak konkretnych i jednoznacznych norm prawnych prowadzi do sytuacji, w których Stanowiska Kierowania (SK) PSP podejmują decyzje nie zawsze optymalne z punktu widzenia efektywności akcji ratowniczej.
Przykłady niespójności obejmują dysponowanie odległych jednostek KSRG zamiast bliższych jednostek OSP spoza systemu, nawet jeśli te drugie dotarłyby na miejsce zdarzenia znacznie szybciej. W takich sytuacjach, OSP, choć niebędące częścią KSRG, często działają jako pierwsze, zapewniając cenne informacje o terenie, sąsiadach z odpowiednim sprzętem czy lokalnych uwarunkowaniach, których nikt nie zna lepiej. W teorii, umowę i nadzór nad podmiotem stawia się ponad kwalifikacjami, co jest widoczne w przypadku KPP, gdzie podmiot współpracujący z PRM jest uprawniony, a nie każdy ratownik będący jego składową. Podobnie, OSP spoza KSRG, jeśli nie jest wpisana do rejestru podmiotów współpracujących z PRM, nie może realizować KPP, nawet posiadając osoby z uprawnieniami.
Co więcej, pojawiają się głosy o braku inspekcji dla jednostek OSP spoza KSRG, co może prowadzić do sytuacji, gdzie jednostki te wyjeżdżają bez aktualnych badań członków, a w ich składzie bywają osoby bez podstawowego kursu. Taki stan rzeczy budzi obawy o bezpieczeństwo i profesjonalizm działań, choć "góra" często nie widzi w tym problemu. Warto podkreślić, że "obowiązkowo" powinna jechać jednostka KSRG i najbliższa jednostka miejscowa, co stanowiłoby bardziej efektywne rozwiązanie niż dysponowanie jednostek PSP oddalonych o kilkanaście czy kilkadziesiąt kilometrów jako pierwszych.
Rola i Znaczenie OSP w Lokalnym Systemie Bezpieczeństwa
Ochotnicze Straże Pożarne, jako niezależne stowarzyszenia, powstały z misją niesienia pomocy swojej społeczności lokalnej. Ich rola jest nieoceniona, zwłaszcza w małych miejscowościach. Nikt nie zna lepiej lokalnego terenu niż druhowie z miejscowej OSP, którzy mogą służyć informacjami o drogach dojazdowych, dostępnym sprzęcie (np. sąsiedzie z ładowarką) czy kluczowych osobach (sołtys). Ich szybkie dotarcie na miejsce zdarzenia, nawet jeśli są to jednostki spoza KSRG, często bywa kluczowe dla powodzenia akcji. Stara zasada "110% - lepiej wysłać więcej niż za mało" wciąż pozostaje aktualna.
Rozwój OSP, zwłaszcza w latach 90., przyczynił się do znaczącego wzmocnienia systemu ratowniczego. Przykładem jest komendant, który w rejonie dużej aglomeracji zorganizował trzy kompanie OSP w KSRG, a dziś w powiecie działa niemal 40 jednostek, z których większość ma potencjał małej Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG). Choć na co dzień system mógłby sobie poradzić bez tych jednostek, ich znaczenie wzrasta podczas anomalii pogodowych (zalań, wichur, powodzi) czy długotrwałych akcji, gdzie są nieocenionym wsparciem. Brak pamięci o OSP na co dzień może skutkować problemami z mobilizacją sił podczas takich kryzysów. Kluczowe są zrozumienie i empatia wobec tych jednostek.
Finansowanie OSP i Niezależność
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się przede wszystkim na środkach samorządów gminnych, wspieranych publicznymi funduszami z budżetu państwa i samorządów województw. Dodatkowo OSP korzystały ze środków przekazywanych przez towarzystwa ubezpieczeniowe za pośrednictwem Związku Ochotniczych Straży Pożarnych (ZOSP RP) wyłącznie na cele związane z ochroną przeciwpożarową.
W 2017 roku pojawiły się propozycje zmian w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, które przewidywały, że środki firm ubezpieczeniowych przeznaczone na cele ochrony przeciwpożarowej będą dzielone wyłącznie przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej. Dotychczasowy system, w którym połowa środków trafiała do PSP, a połowa do ZOSP RP na rzecz OSP, był bardzo mocno uzasadniony udziałem OSP w około 50% działań ratowniczo-gaśniczych. Proponowane zmiany spotkały się ze stanowczym sprzeciwem senatorów i Konwentu Powiatów Województwa Łódzkiego, którzy wskazywali na naruszenie zasady pomocniczości i fundamentalnych praw obywatelskich do zrzeszania się. Ruch strażacki, z jego przesłaniem "Bogu na chwałę, ludziom na pożytek", jest patriotyczny i aktywny w budowaniu wspólnoty, dlatego utrzymanie niezależności OSP i wpływu na podział środków uznano za kluczowe dla efektywnego funkcjonowania ochrony przeciwpożarowej.
Dzień z życia strażaka OSP Krawce - film dla dzieci
Droga do Optymalizacji Systemu Dysponowania
Dążenie do optymalizacji systemu dysponowania jednostek OSP wymaga zrozumienia złożoności problemu i chęci do wprowadzenia zmian legislacyjnych. Jedną z propozycji usprawnienia jest dodanie do Ustawy o PSP zapisu umożliwiającego komendantowi powiatowemu (miejskiemu) dysponowanie oraz kierowanie siłami i środkami pozostałych jednostek ochrony przeciwpożarowej na obszarze powiatu, które dobrowolnie, w drodze umowy cywilnoprawnej, zgodziły się współdziałać w akcjach ratowniczych. Taki zapis, wraz z uporządkowaniem niefortunnego rozporządzenia o współdziałaniu, mógłby znacząco uporządkować obecne "pomieszanie z poplątaniem".
Przykładem pozytywnych zmian jest włączenie Ochotniczej Straży Pożarnej w Podborzu do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Decyzja Komendanta Głównego PSP, obowiązująca od 1 maja 2026 roku do 31 grudnia 2030 roku, potwierdza gotowość operacyjną jednostki i otwiera druhom możliwość szerszego udziału w działaniach ratowniczych. Jest to potwierdzenie przygotowania, wyszkolenia i zaangażowania druhów, co przekłada się na prestiż i możliwość efektywniejszego wspierania systemu bezpieczeństwa mieszkańców regionu.
Temat dysponowania jednostek nie jest zero-jedynkowy i wymaga wyczucia. Obligatoryjne dysponowanie jednostek KSRG w połączeniu z najbliższą jednostką miejscową OSP, niezależnie od przynależności do KSRG, wydaje się rozwiązaniem najbardziej racjonalnym, które uwzględnia zarówno ramy prawne, jak i lokalne uwarunkowania oraz empatię wobec służby ochotniczej.
Bibliografia Aktów Prawnych
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej
- Ustawa z dnia 22 listopada 2013 r. o systemie powiadamiania ratunkowego
- Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym