W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy choćby podstawowe różnice między PSP a OSP. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.
Dystynkcje strażackie to nieodłączny element każdego munduru strażaka, zarówno w Państwowej Straży Pożarnej, jak i Ochotniczej Straży Pożarnej. Pełnią funkcję identyfikacyjną, określając stopień, funkcję oraz przynależność do jednostki. Stanowią także symbol prestiżu i odpowiedzialności, które wiążą się z pełnieniem strażackiej służby.
Państwowa Straż Pożarna (PSP)
Charakterystyka i Zadania PSP
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do podstawowych zadań PSP należy rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych w czasie pożaru i w sytuacjach kryzysowych spowodowanych innymi klęskami żywiołowymi. Dodatkowo podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji miejscowych zagrożeń. PSP ma także misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury organizacyjnej, a także w innych jednostkach ochrony pożarowej oraz w powszechnym systemie ochrony ludności. Prowadzi również prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. W kwestiach współpracy z innymi służbami PSP ma obowiązek współdziałać z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi RP ma podpisane umowy międzynarodowe, a także współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (źródło: Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r.).
Nadawanie Stopni Służbowych w PSP
W przypadku PSP kwestia tego, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowana prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z tym rozporządzeniem stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej.
- Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Natomiast strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie „w stanie spoczynku”. Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Hierarchia Stopni Służbowych w PSP
Aktualnie w Państwowej Straży Pożarnej wyróżniamy 19 stopni służbowych podzielonych na cztery korpusy. Dystynkcje PSP na mundurze wskazują stopnie strażackie, które są zgodne z hierarchią organizacyjną służby. Każdy stopień jest oznaczany za pomocą dystynkcji umieszczonych na pagonach, kołnierzach lub rękawach munduru.
- Starszy strażak: Jest to najwyższy stopień korpusu szeregowych w Państwowej Straży Pożarnej i jest odpowiednikiem stopnia starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy ogniomistrz: To najniższy stopień podoficerski Państwowej Straży Pożarnej i jest odpowiednikiem stopnia kaprala w Siłach Zbrojnych RP. Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznamy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Młodszy aspirant: To najniższy stopień w korpusie aspirantów w Państwowej Straży Pożarnej, a jego odpowiednikiem w wojsku jest stopień młodszego chorążego. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy kapitan: Jest to pierwszy stopień oficerski w Państwowej Straży Pożarnej i odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na stopień młodszego kapitana mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a do otrzymania stopnia kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa w ramach skierowania do Szkoły Głównej Służby Pożarniczej.
- Brygadier: Pełni funkcję dowódcy brygady i w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier: To pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier: To najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Umundurowanie i Dystynkcje w PSP
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały na terenie Polski pod koniec XIX w., a pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. oraz Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. Dystynkcje PSP na mundurze są precyzyjnie określone w regulaminach służbowych. Na mundurze galowym dystynkcje występują w formie naszywek, pagonów lub haftowanych oznaczeń na kołnierzach.
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP)
Charakterystyka i Zadania OSP
OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Funkcjonuje ona jednak na zasadach stowarzyszenia i mimo tego, że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat.
Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Nadawanie Stopni i Hierarchia w OSP
Jeśli chodzi o kwestię tego, kto nadaje stopnie w OSP, sprawa nie jest już tak oczywista. Jako że regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP, brakuje konkretnego prawa regulującego kwestie nadawania stopni. Jak informuje ZOSP RP, „Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP.” Hierarchia stopni w Ochotniczej Straży Pożarnej różni się od PSP, a stopnie pełnią funkcję honorową oraz organizacyjną. Poniżej przedstawiono przykładowe stopnie i kryteria ich nadawania.
- Stopień - „Strażak” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat.
- Stopień - „Starszy Strażak” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat,
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO),
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Dowódca roty” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat,
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego,
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Pomocnik Dowódcy Sekcji” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat,
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP lub ukończyła Szkolenie podstawowe strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej,
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Dowódca Sekcji” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat,
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP,
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Pomocnik Dowódcy Plutonu” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat,
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP - jednolity lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP, kurs naczelników OSP,
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopień - „Dowódca Plutonu” - otrzymuje osoba, która:
- czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju,
- ukończyła 18 lat,
- ukończyła kurs strażaków ratowników OSP lub (szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców, kurs naczelników, kurs Komendantów Gminnych, lub ukończyła Kurs uzupełniający dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej,
- bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- Stopnie Członków Zarządu oraz Członków Komisji Rewizyjnej nadawane są według zajmowanej funkcji.
Umundurowanie i Dystynkcje w OSP
Wygląd dystynkcji w OSP jest określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek. W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna, niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej. Dystynkcje w OSP są najczęściej haftowane lub wykonane w formie naszywek, które można umieszczać na mundurach galowych lub specjalistycznych.
Zasady Noszenia Mundurów w OSP
Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów ZOSP RP. Użytkując umundurowanie, należy przestrzegać następujących zasad:
- Do ubioru wyjściowego, galowego, paradnego zakłada się koszulę białą (o gładkiej fakturze tkaniny).
- Krawat powinien mieć jednolity czarny kolor (o gładkiej fakturze tkaniny).
- Skarpetki i obuwie powinny być w jednolitym czarnym kolorze (bez wzorków i ozdób).
- Sznur galowy zawiesza się na prawym ramieniu, przypinając go do guzika przyszytego w tym celu pod pagonem przy wszyciu pagonu w rękaw, natomiast warkocz sznura przypina się do pierwszego górnego guzika kurtki mundurowej.
- Sznur galowy do koszuli letniej przypina się do guzika przyszytego pod jej prawym pagonem, a warkocz z pomponem przypina się do guzika prawej kieszeni.
- Przy koszulach letnich jedną dystynkcję dopina się do lewej kieszeni koszuli.
Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić przy umundurowaniu:
- symbole żałoby według zasad powszechnie przyjętych w praktykowanym przez nich obrządku religijnym,
- elementy strojów regionalnych z zachowaniem postanowień § 3 z rozdz. 4,
- okulary przeciwsłoneczne.
Noszenie Orderów, Odznaczeń i Medali w OSP
Członkowie OSP i funkcyjni ZOSP RP noszą ordery, odznaczenia, medale według następujących zasad:
- Ordery i odznaczenia nosi się na wstążkach na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w kolejności wynikającej z ich znaczenia i godności, a mianowicie: ordery, odznaczenia, medale.
- Złoty Znak Związku OSP RP nosi się na wstędze, którą zakłada się pod kołnierz koszuli tak, aby znak zawieszony był poniżej węzła krawata.
- Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda, przy czym wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. Górna krawędź wstążek wszystkich orderów i odznaczeń powinna tworzyć równą linię poziomą.
- Ordery i odznaczenia nosi się na kurtkach munduru rozmieszczone symetrycznie na wysokości 5,5 cm powyżej klapy górnej kieszeni w następujący sposób:
- jeden order, odznaczenie lub medal - nad środkiem kieszeni,
- 2-4 orderów, odznaczeń, medali w jednym rzędzie bez przerw między wstążkami, przy czym przy ilości trzech i więcej wstążek - wstążkę pierwszego orderu, odznaczenia, medalu, podkłada się na wstążkę następnego odznaczenia, do odpowiedniej szerokości niezbędnej do zachowania symetrii względem klapy kurtki,
- 5-8 orderów, odznaczeń, medali - w jednym rzędzie tak, aby zajęły szerokość czterech wstążek umieszczonych obok siebie, przy czym wstążkę drugiego i kolejnych orderów, odznaczeń, medali podkłada się częściowo pod wstążkę poprzedniego orderu, odznaczenia, medalu,
- większą ilość orderów, odznaczeń, medali - w dwóch lub więcej rzędach tak, aby w pierwszym rzędzie nie było mniej niż pięć i więcej niż osiem, a w ostatnim rzędzie nie mniej niż cztery ordery, odznaczenia, medale rozmieszczone na szerokości czterech wstążek,
- rzędy orderów, odznaczeń, medali umieszcza się w ten sposób, aby górny rząd krył wstążki dolnego rzędu w całości, a odznaczenia, medale dolnego rzędu do połowy,
- w razie nadania tego samego orderu, odznaczenia lub medalu po raz kolejny, nosi się najwyższą jego klasę.
Noszenie Baretek w OSP
W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali, nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia. Wysokość baretki równa się 8 mm. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego. Podkładka powinna być o 2 mm szersza i wyższa od baretki. Dopuszcza się również baretki o jednolitej szerokości 35 mm.
- Baretki nosi się na lewej stronie piersi z prawa na lewo w kolejności przewidzianej dla orderów, odznaczeń, medali (pkt.3.1), przy czym:
- wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej. Średnica rozetki wynosi 6-8 mm,
- wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego, zależnie od stopnia odznaczenia. Szerokość galonika wynosi 5 mm,
- w razie nadania tych samych orderów i odznaczeń po raz kolejny - nosi się odpowiednią ilość baretek tych orderów i odznaczeń.
- Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem galowym i bez sznura galowego) na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki umieszczone obok siebie bez przerw między nimi. Dolny rząd baretek powinien być umieszczony bezpośrednio nad klapą górnej kieszeni kurtki, przy czym:
- pojedynczą baretkę umieszcza się symetrycznie nad środkiem kieszeni,
- powyżej trzech baretek - w dwóch lub więcej rzędach bezpośrednio jeden pod drugim, w każdym rzędzie po trzy baretki, w rzędzie dolnym mniej niż trzy baretki nosi się w ten sposób, aby znajdowały się one pod środkiem bezpośredniego rzędu górnego. Gdy klapa kurtki zakrywa całkowicie pierwszą baretkę najwyższego orderu lub odznaczenia górnego rzędu, wówczas nosi się w tym rzędzie tylko dwie baretki umieszczone w taki sposób, aby były one widoczne.
- Niedozwolone jest noszenie baretek sporządzonych z innych materiałów niż wstążki orderów i odznaczeń.
- Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem i bez sznura galowego) odznaczenia i odznaki organizacji pożarniczych i pokrewnych. Ordery i odznaczenia państw obcych oraz ich baretki nosi się po orderach i odznaczeniach polskich. Odznaki państw obcych nosi się w sposób ustalony dla odznak polskich.
Noszenie Odznak w OSP
Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP mogą nosić przy ubiorach wyjściowych odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne. Przypina się je bezpośrednio do kurtki munduru bez podkładek. Nie nosi się odznak przy koszulach letnich, bluzach itp.
- Niżej wymienione odznaki nosi się na kurtkach mundurowych w następujący sposób:
- odznakę „Wzorowy Strażak” - na środku między guzikiem klapy, a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki,
- odznakę „Za wysługę lat” - na klapie prawej, górnej kieszeni kurtki na wysokości guzika, na środku lewej połowy klapy,
- na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie kurtki i jedną odznakę na lewej stronie.
Podsumowanie
OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy ich wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli. Dystynkcje strażackie to coś więcej niż tylko oznaczenie stopnia - to symbol tradycji, profesjonalizmu i hierarchii. Naszywki na mundur dla OSP i PSP, w tym dystynkcje, pełnią kluczową rolę w oznaczeniu przynależności i funkcji.
tags: #dystynkcje #na #pagony #strazackie