Współczesne wyzwania, z którymi mierzą się Ochotnicze Straże Pożarne (OSP), obejmują między innymi konieczność prowadzenia działań ratowniczych w zmniejszonych stanach osobowych. Problem ten, dotykający jednostki straży pożarnych na całym świecie, jest szczególnie widoczny w godzinach pracy, czyli od 7:00 do 16:00, kiedy dostępność ochotników zdecydowanie maleje.
Kontekst Działalności Ochotniczych Straży Pożarnych
Różnorodność OSP i włączenie do KSRG
Ochotnicze straże pożarne różnią się między sobą zarówno liczebnością, jak i zakresem realizowanej działalności statutowej. Kluczowe jest, czy są one włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Obecnie obowiązujące przepisy jasno określają, kto i w jaki sposób może uczestniczyć w działaniach organizowanych przez Państwową Straż Pożarną. Jednostki włączone do KSRG działają na podstawie tych przepisów i tylko one mogą być dysponowane do działań przez PSP. Samo utworzenie stowarzyszenia OSP nie powoduje automatycznie, iż organizacja taka może brać udział w działaniach ratowniczych. Gminy mają obowiązek utrzymywania OSP zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej, ale jedynie tych włączonych do KSRG. Pozostałe jednostki należy traktować jedynie jako stowarzyszenia, a nie instytucje ratownicze. W związku z tym, każda OSP, która chce brać udział w działaniach ratowniczych, musi być włączona umową do KSRG i tylko taka jednostka może być dysponowana do akcji.
Zmniejszone Stany Osobowe w Jednostkach OSP
Mimo tradycji obsadzania licznego zarządu w OSP, w małych środowiskach wiejskich zdarzają się już minimalne, pięcioosobowe składy. Oprócz malejącego zaangażowania mieszkańców, ma na to też wpływ obawa członków stowarzyszenia przed wzięciem na siebie obowiązków na całą kadencję, szczególnie że często brakuje im rozeznania, jakie konkretnie są to obowiązki. Naczelnik jest powołany przez zarząd do dowodzenia jednostką. Jego najważniejszym zadaniem jest zorganizowanie jednostki operacyjno-technicznej (JOT) i nadzór nad jej działalnością. Wybierając osobę na funkcję naczelnika, zarząd kieruje się jego doświadczeniem i predyspozycjami. Dobry naczelnik powinien cieszyć się zaufaniem, posiadać doświadczenie, odpowiedzialność, dyspozycyjność, zdolność kierowania ludźmi, konsekwencję, postępować zgodnie z zasadami i być gotowym do podnoszenia kompetencji.
Wpływ Zmniejszonych Stanów Osobowych na Efektywność i Bezpieczeństwo Działań
Spadek Dostępności Ochotników i Skutki
W ciągu ostatnich kilku lat dostępność ochotników, zwłaszcza w godzinach pracy, zdecydowanie zmalała. Skutkuje to koniecznością wyjazdu do akcji zastępów w okrojonej obsadzie - często do trzech lub czterech strażaków. Problem ten dotyka jednostki straży pożarnych na całym świecie.
Wyniki Badań i Standardy
Najnowocześniejszy sprzęt strażacki sprawił, że strażacy mają łatwiej niż kiedyś. Niemniej jednak, liczebność zastępu ma kluczowe znaczenie. Raport NIST [2] wskazuje, że czteroosobowy zastęp wykona te same czynności średnio o ponad 5 minut szybciej niż zastęp trzyosobowy, co stanowi ponad 25% różnicy w czasie. Kolejne 6% czasu do podania wody na pożar można zaoszczędzić, gdy następny zastęp gaśniczy (Engine) ma mniej niż minutę drogi do miejsca zdarzenia. Standard NFPA 1710 wymaga obecności na miejscu zdarzenia (pożaru budynku mieszkalnego) 15-17 strażaków w ciągu 8 minut od zadysponowania. Z kolei w badaniach [3] przeprowadzonych przez International Association of Fire Fighters, skupiających się na zależności liczby wypadków z udziałem strażaków i liczebności zastępów, stwierdzono, że w 69% rejonów, w których pracowały zastępy mniejsze niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków.
Wskaźnik Wykonania Kluczowych Zadań (Critical Tasking Performance Index)
W dzisiejszych czasach, gdy pożar rozwija się bardzo szybko, niezwykle ważny jest czas ewakuacji, a podanie wody na źródło ognia ma jeszcze większe znaczenie niż kiedyś. Paul Grimwood w opracowanych przez siebie wytycznych [5] zaproponował stosowanie Critical Tasking Performance Index, czyli wskaźnika wykonania kluczowych zadań. Służy on do określenia wydajności pracy strażaków w zależności nie tylko od ich liczebności, lecz także od sprzętu, który ma do dyspozycji kierujący działaniami. Wagę każdego z tych zadań, które mogą się różnić w zależności od rejonu operacyjnego danej jednostki, określa się w procentach w zależności od stopnia ważności zadania w danej sytuacji. Dopiero na tym etapie należy ocenić, czy w określonym stanie osobowym siły i środki na miejscu zdarzenia będą mogły wykonać dane zadanie. Jak wynika z obliczeń autora dla niedużych pożarów w budynkach niskich, o niewielkiej kubaturze i normalnym obciążeniu ogniowym:
- trzyosobowy, dobrze wyszkolony i wyposażony zastęp, działający według zasad opracowanych dla trzyosobowych zastępów [5], jest w stanie wykonać jedynie 44% najważniejszych zadań.
- czteroosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 61%.
- pięcioosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 65%.
Paul Grimwood stwierdził, że aby osiągnąć 100% skuteczność, na miejscu przy tego rodzaju zdarzeniu musi być obecnych od 10 do 14 strażaków, a gdy należy przeprowadzić bardziej skomplikowaną wentylację budynku - od 14 do 16 strażaków. Warto zwrócić szczególną uwagę na to, że wpływ na wydajność pracy ma nie tylko liczba strażaków i posiadany przez nich sprzęt, lecz także ich motywacja i podejście do służby, jakość dowodzenia, to, w jakim stopniu dowódca potrafi być liderem, koordynacja na miejscu zdarzenia, umiejętność współpracy w rotach i rot między sobą, doświadczenie oraz indywidualne wyszkolenie strażaków.
Przepisy Bezpieczeństwa a Działania w Ograniczonym Składzie
Wymagany Skład a Rzeczywistość (§ 51 ust. 1 Rozporządzenia MSWiA)
Przytoczę kilka najważniejszych przepisów z rozporządzenia dotyczących bezpieczeństwa strażaków na miejscu akcji (ćwiczeń) [7], szczególnie ważnych podczas działania w trzy lub cztery osoby. Z przepisu § 51 ust. 1 wynika jasno, że w wyjeżdżającym do akcji samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników. Jednakże, co zrobić, jeśli na alarm zgłosi się dwóch, trzech czy czterech druhów? Ta sytuacja jest często problemem dla OSP.
Procedury Postępowania w Przypadku Niepełnej Obsady
3-4 druhowie
Jeżeli na alarm przybiegnie trzech lub czterech strażaków, należy jechać do akcji, ale w momencie wyjazdu zgłosić, że obsada wozu jest niepełna i poprosić o zadysponowanie dodatkowych sił i środków, jeśli ze zgłoszenia wynika, że mogą być przydatne.Przykład 1: Kolizja samochodów osobowych na drodze wojewódzkiej, brak osób poszkodowanych. Wyjeżdżając do takiego zgłoszenia, znający swój obszar chroniony dowódca zastępu może założyć, że zajdzie konieczność kierowania ruchem. Nie da się w bezpieczny sposób jednocześnie kierować ruchem i prowadzić np. sorpcję płynów eksploatacyjnych na ruchliwej drodze w trzy osoby. Dlatego należy rozważyć prowadzenie, do czasu przybycia dodatkowych sił i środków, jedynie działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa na miejscu zdarzenia.
1-2 druhowie
Sprawa komplikuje się nieco, gdy na alarm stawi się tylko jeden bądź dwóch druhów.Jeśli ze zgłoszenia wynika, że zdarzenie nie jest poważne (bo choć każde musimy traktować poważnie, trzeba jednak rozróżnić pożar domu od pożaru paru metrów kwadratowych trawy), należy zgłosić do stanowiska kierowania ten fakt i decyzję o wyjeździe w okrojonym składzie pozostawić dyspozytorowi. Warto też wstrzymać się kilka minut z wyjazdem - być może pozostali strażacy mieli problem z dotarciem do jednostki na alarm (np. droga została zablokowana przez wypadek lub po prostu były korki).Jeżeli natomiast ze zgłoszenia wynika, że zagrożone może być mienie o dużej wartości, zdrowie lub życie ludzkie bądź życie zwierząt, wówczas do akcji jechać trzeba. Oczywiście natychmiast należy powiadomić dyspozytora o wyjeździe w mocno ograniczonym składzie (informacja o liczbie druhów w zastępie jest bardzo ważna dla dyspozytora i zaleca się podawać ją zawsze) i poprosić o wysłanie na miejsce zdarzenia dodatkowych sił i środków.Przykład 2: Pożar domu jednorodzinnego na pierwszym piętrze, brak informacji o ewentualnych osobach poszkodowanych. Dwaj druhowie z jednostki OSP jako pierwsi przybywają na miejsce zdarzenia (odległość 3 km od remizy). Dowódca udaje się na rozpoznanie, podczas którego zauważa kobietę stojącą w oknie pokoju na pierwszym piętrze. Do zdarzenia dodatkowo dysponowana jest sekcja gaśnicza (GBA 2,5/16, GCBA 5/24) z oddalonej o 10 km JRG oraz zastęp gaśniczy z oddalonej o 5 km kolejnej jednostki OSP.Działanie we dwójkę czy samemu to nic niespotykanego, nie tylko w Polsce, lecz także na świecie. W wielu krajach jako pierwszy na miejscu zdarzenia znajduje się dowódca jednostki, który przyjeżdża szybkim samochodem. Dowódca przeprowadza rozpoznanie, zanim dojadą auta gaśnicze i wydaje pierwsze rozkazy drogą radiową.Trzeba umieć się odnaleźć w takiej sytuacji i prowadzić możliwie skuteczne działania. Jeśli ze zgłoszenia wynika, że może być niebezpiecznie, należy przedsięwziąć odpowiednie kroki, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo - a nawet odstąpić od wykonywania niektórych działań. Przykładem niech będzie niebezpieczny pies biegający luzem po ogrodzie, w którym pali się altana. Z ratowniczego punktu widzenia ważne jest, że kierujący działaniami jednoosobowo może zarządzić ewakuację. Z prawnego punktu widzenia OSP została powołana jako stowarzyszenie niosące pomoc osobom w okolicy.
Wymiana Strażaków i Stan Psychofizyczny (§ 51 ust. 2)
Zgodnie z § 51 ust. 2, dowódca akcji dokonuje odpowiednio częstej wymiany strażaków. Aby podmienić ludzi, dysponując zastępami trzy- lub czteroosobowymi, należy oczywiście mieć ich więcej na miejscu akcji. Jeżeli nie ma możliwości podmiany ratowników, należy, podczas przydzielania dodatkowych zadań, zwrócić szczególną uwagę na stan psychofizyczny strażaków. Należy pamiętać, że nierzadko strażacy ochotnicy jadą na akcję po kilku godzinach pracy zawodowej.
Działania Przy Potwierdzonym Zagrożeniu Życia (§ 51 ust. 3)
Zastęp 3-osobowy
W sytuacji przyjazdu na miejsce zdarzenia trzyosobowego zastępu oraz uzyskania informacji o potwierdzonym zagrożeniu dla życia, zadania wymienione w § 51 ust. 3. 1) i 2) będzie musiał wykonać kierowca. Jeśli z analizy ryzyka [8] wynika, że możliwe jest przeprowadzenie skutecznych działań wewnętrznych, to, odstępując od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne, dowódca zastępu wraz z ratownikiem będą musieli przeprowadzić natarcie na pożar, zazwyczaj połączone z przeszukaniem pomieszczeń. Do zadań kierowcy będzie należało natomiast zapewnienie wody do celów gaśniczych (jeśli to możliwe, to wykonanie zasilania z hydrantu) oraz prowadzenie rozpoznania z zewnątrz, by uzyskać informację, czy działania przynoszą efekt, czy też pożar dalej się rozprzestrzenia. Trzeba się liczyć z koniecznością wycofania strażaków i prowadzenia działań z zewnątrz (np. gaszenie pożaru bądź techniki VEIS - technika polegająca na wentylacji, wejściu do pomieszczenia, odizolowania go od pożaru np. poprzez zamknięcie drzwi oraz na jego szybkim przeszukaniu) w przypadku dalszego pogarszania się sytuacji.
Zastęp 4-osobowy
Jeśli na miejsce zdarzenia przyjadą cztery osoby, sytuacja jest o tyle komfortowa, że dowódca oraz kierowca pozostają na zewnątrz budynku, a rota złożona z dwóch ratowników wprowadzana jest do środka. Komfort polega na tym, że można zadośćuczynić zasadzie 2in-2out (każdych dwóch strażaków pracujących wewnątrz budynku asekuruje dwóch na zewnątrz). Rotę asekurującą tworzą w tym przypadku dowódca i kierowca wozu bojowego. Gdy konieczne byłoby np. ratowanie strażaka, mogą niezwłocznie wkroczyć do akcji (pod warunkiem, że mają aparaty powietrzne na plecach, kompletne ubranie specjalne itd.). Oczywiście wtedy sprzęt pozostanie bez opieki. Odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne można jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych w danym momencie zabezpieczeń. Jeżeli dana jednostka posiada cztery aparaty powietrzne (w przypadku KSRG to obowiązek, ale dwa użyte w trakcie poprzedniej akcji komplety mogą jeszcze być na stacji PGaz), to działać w odstępstwie od zasad można jedynie wówczas, gdy dowódca wozu i kierowca będą przygotowani do asekuracji ratowników pracujących wewnątrz, a gdy nie ma na to czasu, to po wprowadzeniu roty kierowca z dowódcą muszą jak najszybciej przygotować się do asekuracji ratowników wprowadzonych do wnętrza budynku.
Wnioski
Zarządzanie działaniami operacyjnymi Ochotniczych Straży Pożarnych w warunkach zmniejszonych stanów osobowych wymaga nie tylko znajomości przepisów i elastyczności, ale przede wszystkim wysokiego poziomu wyszkolenia, doświadczenia, motywacji i umiejętności dowodzenia. Kluczowe jest nieustanne dążenie do zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa strażakom, nawet w najbardziej wymagających sytuacjach, oraz ścisła współpraca z dyspozytorami w celu efektywnego dysponowania siłami i środkami. Zmniejszająca się dostępność ochotników to wyzwanie, które wymusza adaptację procedur i ciągłe doskonalenie gotowości operacyjnej.