Dziecko po szczepieniu na ospę: Co wiedzieć i jak postępować

Szczepienie na ospę jest jedynym bezpiecznym sposobem zapobiegania tej chorobie, wywoływanej przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV) z rodziny Herpes. Jest to jedna z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, rozprzestrzeniająca się niezwykle łatwo drogą kropelkową, poprzez bezpośredni kontakt z chorym lub z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzielinami z dróg oddechowych. Wirus rozprzestrzenia się już na 2 dni przed pojawieniem się wysypki, a okres zakaźności trwa do 6 dni po, aż do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.

Czym jest ospa wietrzna i dlaczego warto szczepić?

Ospa wietrzna to ostra choroba zakaźna, która w większości przypadków ma łagodny przebieg, szczególnie u dzieci. Niemniej jednak, u dorosłych jest on znacznie poważniejszy, a powikłania, choć rzadkie, mogą być bardzo poważne i trwałe. Do głównych objawów choroby należą: swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i błonach śluzowych, gorączka, złe samopoczucie, bóle głowy i mięśni oraz powiększenie węzłów chłonnych.

Ryzyko groźnych powikłań po ospie

Powikłania związane z ospą wietrzną u dzieci, choć rzadkie, mogą być bardzo poważne. Wśród nich są:

• Bakteryjne zakażenia skóry, które mogą powodować powstawanie szpecących blizn, a w poważniejszych przypadkach prowadzić do ropowicy, róży, a nawet sepsy.
• Powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie móżdżku, mózgu czy opon mózgowo-rdzeniowych.
• Zapalenie płuc oraz inne rzadsze, lecz poważne stany, jak zapalenie mięśnia sercowego, nerek, nerwu wzrokowego czy stawów.
• Ostra małopłytkowość.

Należy również pamiętać, że po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w postaci utajonej, a w przypadku reaktywacji może doprowadzić do powstania półpaśca. Szczepienie na ospę znacznie zmniejsza ryzyko rozwoju półpaśca w przyszłości w porównaniu do osób, które nie były szczepione i przechorowały ospę. Ponadto, zakażenie ospą wietrzną jest szczególnie niebezpieczne dla kobiet w ciąży, gdzie może prowadzić do poronienia, przedwczesnego porodu lub uszkodzeń narządowych u dziecka (tzw. wrodzona ospa wietrzna).

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej: Schemat i skuteczność

Szczepienie na ospę jest w Polsce szczepieniem zalecanym, choć nie obowiązkowym, i jest dostępne jako pojedynczy lek lub razem z innymi szczepionkami. Do rodzica należy więc decyzja, czy szczepić dziecko, ale warto mieć świadomość korzyści. Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa. Na rynku aptecznym dostępne są dwa preparaty (Varilrix, Varivax), które charakteryzuje taki sam poziom bezpieczeństwa i skuteczności.

Kiedy najlepiej się zaszczepić?

Szczepienie przeprowadza się w dwóch dawkach. Pierwsza z nich najlepiej, aby była podana po 12. miesiącu życia, choć preparaty zarejestrowane są od 9. miesiąca życia. Druga dawka powinna być podana po upłynięciu przynajmniej 6 tygodni od pierwszej, a optymalnie po 3 miesiącach. Obie dawki są potrzebne, aby skuteczność szczepienia była jak największa. Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka, przekracza 95% po podaniu dwóch dawek (80-85% po jednej dawce) i zapewnia długotrwałą ochronę przed zachorowaniem.

Dla kogo jest zalecane szczepienie?

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom oraz dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni. Jest ono szczególnie ważne w określonych grupach ryzyka, do których należą:

• dzieci do 12. roku życia z ciężkimi zaburzeniami odporności (np. ostra białaczka limfoblastyczna w okresie remisji, zakażone wirusem HIV, przed chemioterapią lub leczeniem immunosupresyjnym);
• dzieci do 12. roku życia z otoczenia osób z niedoborami odporności;
• dzieci do 12. roku życia przebywające w żłobkach, klubikach dziecięcych oraz różnego rodzaju zakładach opiekuńczo-wychowawczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych;
• kobiety, które nie chorowały na ospę wietrzną, a planują ciążę;
• osoby dorosłe, które nie chorowały na ospę wietrzną w dzieciństwie, ponieważ u nich przebieg choroby jest znacznie poważniejszy.

O konieczności szczepienia ze względu na wskazania środowiskowe decyduje lekarz.

Możliwe odczyny poszczepienne i jak sobie z nimi radzić

Szczepienie na ospę jest zwykle dobrze tolerowane, a niepożądane odczyny poszczepienne u zdrowych osób występują rzadko. Do najczęstszych działań niepożądanych po zastosowaniu szczepionki zapobiegającej ospie u dzieci należą:

• Objawy miejscowe: zaczerwienienie, delikatny obrzęk czy tkliwość w miejscu wstrzyknięcia.
• Objawy ogólnoustrojowe: najczęściej gorączka (temperatura ciała ≥ 38ºC), rzadziej trudny do ukojenia płacz, mniejszy apetyt lub nadmierna senność.

Wzrost temperatury ciała często obserwuje się po podaniu różnych szczepionek. Obniżanie gorączki jest szczególnie ważne u dzieci do 5. roku życia, ponieważ gorączka może prowadzić u nich do wystąpienia drgawek gorączkowych. W celu obniżenia gorączki u dziecka po szczepieniu można użyć paracetamolu (np. Apap, Pedicetamol, Paracetamol Hasco, Panadol). Należy unikać podawania niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen, gdyż zwiększa on ryzyko nadkażeń.

Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej, charakteryzująca się niewielką liczbą wykwitów (poniżej 50), niską gorączką i szybkim wyzdrowieniem. Możliwość przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na osoby blisko kontaktujące się z zaszczepionym dzieckiem jest wyłącznie teoretyczna i niezwykle rzadka (opisano tylko 3 takie przypadki na 16 milionów dawek), nawet w przypadku wystąpienia wysypki pęcherzykowej u zaszczepionego. Niemniej jednak, jeżeli u osoby zaszczepionej po szczepieniu pojawiłyby się pęcherzykowe wykwity ospowe, należy zapobiegawczo zachować ostrożność i ograniczyć jej kontakt z osobami z obniżoną odpornością.

Ospa po szczepieniu: Mity i rzeczywistość

Mimo iż szczepionka na ospę wietrzną jest bardzo skuteczna, czasami może wystąpić ospa mimo szczepienia. Taka sytuacja dotyczy około 3-5% zaszczepionych osób. Jednak ospa po szczepieniu przebiega znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych. Objawy są mniej nasilone, gorączka jest niższa, a wysypka zawiera mniej elementów - zwykle poniżej 50 pęcherzyków. Dodatkowo choroba trwa krócej i rzadziej powoduje powikłania. Nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, korzyści z profilaktyki są nadal bardzo duże, a ryzyko ciężkich powikłań jest wówczas minimalne.

Pojęcie "ospy poronnej" lub "choroby z przełamania odporności" definiuje zachorowanie, które wystąpiło ponad 42 dni po szczepieniu i zwykle przebiega łagodnie. Osutka może mieć nietypową morfologię, np. charakter plamisto-grudkowy, bez wystąpienia pęcherzyków. Przechorowanie każdej postaci ospy wietrznej, w tym postaci bezobjawowej i poronnej, zapewnia naturalną odporność.

Warto również rozwiać często powtarzany zarzut, że szczepienie chroni tylko na 10 lat. Dostępne badania japońskie i amerykańskie wykazały utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu. Brak jest wzrostu liczby zachorowań i ciężkiego przebiegu choroby w miarę upływu lat od szczepienia, co świadczy o długotrwałej odporności.

Profilaktyka poekspozycyjna i „ochrona kokonowa”

Jeśli dziecko miało kontakt z osobą chorą na ospę, a nie było wcześniej szczepione lub nie przechorowało ospy, istnieje możliwość zastosowania profilaktyki poekspozycyjnej. Szczepienie na ospę w ciągu 3 dni (maksymalnie do 5 dni) od kontaktu z osobą chorą znacznie zmniejsza ryzyko rozwinięcia się choroby i związanych z nią powikłań. Dla osób, które z różnych przyczyn nie mogą być szczepione (np. niemowlęta poniżej 9. miesiąca życia, kobiety w ciąży, osoby z niedoborami odporności), alternatywą jest podanie immunoglobuliny, czyli gotowych przeciwciał, w ciągu do 96 godzin po ekspozycji.

Bardzo ważna jest również "ochrona kokonowa". Polega ona na zaszczepieniu wszystkich osób z otoczenia niemowlęcia (zwłaszcza poniżej 9. miesiąca życia, które nie może być jeszcze szczepione) lub kobiety w ciąży. Jeśli wszyscy wokół będą zaszczepieni, ryzyko zarażenia osoby nieuodpornionej znacznie maleje. Z tego powodu niektóre przedszkola wymagają szczepień od podopiecznych.

Przeciwwskazania do szczepienia

Istnieją grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane. Należą do nich:

• kobiety w ciąży;
• osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi;
• pacjenci leczeni salicylanami (ryzyko zespołu Reye'a);
• pacjenci z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego;
• osoby z ciężkimi zaburzeniami odporności;
• osoby przyjmujące radioterapię w odstępie krótszym niż pół roku;
• osoby, u których występowały ciężkie reakcje alergiczne na składniki szczepionki.

W każdym przypadku to lekarz podejmuje indywidualną decyzję o możliwości zaszczepienia na ospę. Należy pamiętać, że ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia na ospę u dziecka, gdyż zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze.

Leczenie ospy wietrznej (jeśli wystąpi)

Jeśli mimo szczepienia (lub w przypadku osób niezaszczepionych) wystąpi ospa wietrzna, leczenie ma charakter objawowy, gdyż nie ma leków bezpośrednio skierowanych w wirusa ospy. Najważniejszy jest odpoczynek (najlepiej leżenie w łóżku) i odpowiednie nawodnienie organizmu. Nawet w przypadku łagodnego przebiegu warto być pod kontrolą lekarza.

Postępowanie w przypadku objawów:

• Gorączka: Podawać paracetamol, unikać ibuprofenu, ponieważ zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych, w tym zapalenia powięzi.
• Zmiany skórne: Nie ma potrzeby smarowania wszystkich wykwitów. Można stosować preparaty odkażające z oktenidyną lub wodny roztwór fioletu gencjanowego, które nieco przyspieszają ich przysychanie. Preparaty z tlenkiem cynku (np. Pudroderm, Sudocrem, Bepanthen) mogą łagodzić swędzenie. Warto przyciąć paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc.
• Higiena: Codzienne mycie (szybki prysznic, nie długa kąpiel) zmniejsza ryzyko nadkażeń i świąd. Skórę należy delikatnie osuszać, przykładając ręcznik, a nie pocierając.
• Świąd: Oprócz dbałości o skórę i chłodnych pryszniców, w celu zmniejszenia świądu można stosować leki antyhistaminowe (np. hydroksyzynę - na receptę, lub dimetynden).
• Leczenie przeciwwirusowe: Acyklowir jest zarezerwowany dla chorych z grup ryzyka (dzieci powyżej 12. r.ż., dorośli, pacjenci z niedoborami odporności) oraz tych, u których ospa ma powikłany przebieg. Nie udowodniono korzyści z leczenia acyklowirem ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie.

Niebezpieczeństwo „ospa party” i izolacja chorego

"Ospa party" to niebezpieczny trend polegający na celowym zakażaniu zdrowych dzieci wirusem ospy wietrznej poprzez kontakt z chorym rówieśnikiem. Jest to zachowanie stanowczo odradzane przez środowisko medyczne. Rodzice, przekonani o łagodnym przebiegu i naturalnej odporności, narażają swoje dzieci na ryzyko poważnych powikłań, w tym zapalenia płuc, mózgu, a nawet śmierci. Zdecydowanie bezpieczniejszą alternatywą jest szczepionka na ospę wietrzną, która zapewnia ochronę bez niepotrzebnego ryzyka.

Bardzo ważna jest izolacja chorego dziecka. Dziecko z ospą powinno odpoczywać i unikać dodatkowych infekcji, na które ospa zwiększa podatność. Ponadto, chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. Należy unikać wychodzenia z chorym na ospę dzieckiem, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi, aby nie narażać osób z upośledzoną odpornością, kobiet w ciąży, czy niemowląt.

Szczepienia refundowane

W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest refundowane przez NFZ w niektórych grupach osób:

• dzieci do ukończenia 12. roku życia obarczone dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (np. z niedoborem odporności, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażone HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym i chemioterapią).
• dzieci uczęszczające do żłobka lub klubików dziecięcych (wymagane jest zaświadczenie z placówki).

tags: #dziecko #po #szczepieniu #na #ospe