Historia ochrony przeciwpożarowej w Polsce jest długa i nierozerwalnie związana z powstawaniem organizacji strażackich na terenie Królestwa Polskiego w drugiej połowie XIX wieku. Już w średniowieczu na ziemiach polskich zaczęto organizować pierwsze grupy ratujące przed ogniem, głównie w większych miastach. Nie tworzono wtedy organizacji wyłącznie do tego celu, ale obowiązek pełnienia funkcji ratowniczych na wypadek pożaru nakładano na samorządy miejskie, organizacje rzemieślnicze i kupieckie. Pierwsze przepisy dotyczące pożarnictwa ukazały się w 1347 roku w Krakowie w postaci uchwał rad miejskich, zwanych "porządkami ogniowymi". W miastach nad bezpieczeństwem czuwali trębacze, którzy w razie pożaru zobowiązani byli powiadamiać mieszkańców o zbliżającym się niebezpieczeństwie.
W XVIII wieku nastąpiła zdecydowana ingerencja władzy centralnej w dziedzinie walki z pożarami. W roku 1760 marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński ogłosił dla Warszawy przepisy przeciwpożarowe. W roku 1764 burmistrz Warszawy Michał Sakres wydał przepisy dotyczące podatku ogniowego oraz zasad prowadzenia akcji gaśniczych, wprowadzając gromadzenie narzędzi ratowniczych i powołując stróżów nocnych do czuwania nad bezpieczeństwem ogniowym. Zwierzchnikiem ochrony przeciwpożarowej w mieście był intendent ogniowy, a sikawkami dowodził specjalny szpryc-majster.
Początki zorganizowanego pożarnictwa w okresie zaborów
Intensywny rozwój organizacji strażackich na ziemiach polskich datuje się od połowy XIX wieku. Rozwijały się one jednak nierównomiernie, co wynikało z warunków politycznych, w jakich żyło społeczeństwo polskie w trzech zaborach. Straże pożarne były placówkami służby publicznej, a kultywowane przez nie tradycje przesiąknięte były duchem patriotycznym, co stanowiło siłę moralną polskiego strażactwa.
Sytuacja w poszczególnych zaborach
- Zabór rosyjski: Najtrudniejszy byt miały polskie straże w zaborze rosyjskim. Dzieje rozwoju pożarnictwa w Królestwie Polskim i pod zaborem rosyjskim obrazuje historia Towarzystwa św. Floriana, a następnie po Ogólnokrajowym Zjeździe Straży Ogniowych w Warszawie w 1916 roku Związku Floriańskiego. Był to wówczas wielki polski ruch społeczno-obywatelski w zakresie organizacji przeciwpożarowej i samopomocy, moderowany przez takich działaczy jak Bolesław Chomicz i Józef Tuliszkowski. Propagatorem ruchu był wydawany od 1912 roku „Przegląd Pożarniczy”, redagowany przez B. Chomicza. Celem była ochrona społeczeństwa przed pożarami i innymi klęskami, a dewizą słowa: „Bogu na chwałę ludziom ku pomocy”. W tym zaborze 25 listopada 1864 roku powstała w Kaliszu pierwsza ochotnicza straż ogniowa, której inicjatorem i fundatorem był Karol Pusch.
- Zabór austriacki (Galicja): W Galicji polskie straże uzyskały największą suwerenność. Prekursorem ochrony było powstałe 22 lutego 1860 roku Krajowe Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia, Gradu i na Życie im. św. Floriana. Pod jego nadzorem powstało wiele miejskich i wiejskich organizacji strażackich, począwszy od 1864 roku, kiedy to została założona w Krakowie pierwsza na tym terenie ochotnicza straż pożarna. Z tej inicjatywy zrodził się po kilku latach Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, którego zjazd organizacyjny odbył się 31 października - 1 listopada 1875 roku we Lwowie. W 1867 roku ukazała się ustawa o stowarzyszeniach, która określała szczegółowe zasady tworzenia ochotniczych straży ogniowych. W dniu 5 marca 1879 roku rząd austriacki rozporządzeniem Wydziału Krajowego wprowadził obowiązkowe straże także w galicyjskich wioskach.
- Zabór pruski: W zaborze pruskim straże były najlepiej zorganizowane, choć pod niemiecką komendą. Począwszy od 1863 roku powstawały tzw. Prowincjonalne Związki Towarzystw Strażackich i Ratunkowych. Organizowane były w oparciu o niemiecki system wartości i etos narodowy. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie założona 12 lipca 1801 roku w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III.
Rola społeczna i patriotyczna straży pożarnych
Strażacy prowadzili zakonspirowane wychowanie patriotyczne oraz przygotowania polityczno-wojskowe do walki o niepodległość, co było główną przyczyną ograniczania ich aktywności przez władze zaborcze. Strażacy organizowali amatorskie zespoły teatralne, chóry i orkiestry, urządzali obchody rocznic narodowych. Straże odegrały dużą rolę w rozwoju życia społeczno-kulturalnego, przede wszystkim w małych miasteczkach i na wsiach. Remizy straży pożarnych często stawały się miejscami spotkań okolicznościowych mieszkańców. W okresie zaborów strażacy dbali o zachowanie języka ojczystego, kultywowali obyczaje polskie, kształtowali świadomość polityczną i narodową społeczeństwa. Straż pożarna była dobrą szkołą życia politycznego, ponieważ skupiała wokół siebie lokalne środowisko, z którego wyrastali późniejsi działacze spółdzielczy, oświatowi, a nierzadko nawet znani politycy. Wokół straży skupiali się ludzie najbardziej wartościowi, a strażacy cieszyli się autorytetem i sympatią społeczeństwa. W szeregach strażackich młodzież była wychowywana w duchu patriotycznym i niepodległościowym. W listopadowe dni 1918 roku strażacy wzięli aktywny udział w walce o niepodległość, wstępując do Polskiej Organizacji Wojskowej i tworząc Straż Obywatelską, czuwając nad bezpieczeństwem miast i wsi.
Powstanie i rozwój OSP w niepodległej Polsce
Z chwilą odzyskania niepodległości, na fali ogromnego entuzjazmu społecznego, doszło do żywego rozwoju ruchu strażackiego. Pojawił się problem zjednoczenia organizacji strażackich, które z racji powstania oddzielnie w trzech różnych zaborach, cechowały się rozbiciem organizacyjnym. Na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego funkcjonował Związek Floriański powstały jeszcze w 1915 roku, na terenie zaboru austriackiego działały Cieszyński Związek Straży Pożarnych i Pomorski Związek Straży Pożarnych. Straże zrzeszone w wymienionych związkach różniły się między sobą pod względem organizacyjnym, szkoleniowym, wyposażeniem i umundurowaniem, działając na podstawie różnego ustawodawstwa wydanego przez władze zaborcze.
Ostatecznie we wrześniu 1921 roku udało się doprowadzić do pierwszego ogólnopaństwowego zjazdu delegatów straży pożarnych. Na zjeździe tym uchwalono statut Głównego Związku Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Ochotnicze straże pożarne jako jedne z pierwszych organizacji w niepodległej Polsce zdołały skutecznie zlikwidować różnice dzielnicowe i stworzyć jednolity związek straży dla całego kraju. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły następujące związki wojewódzkie lub związki o charakterze ponadwojewódzkim: Floriański, Małopolski, Wielkopolski, Pomorski, Cieszyński, Krakowski, Wileński, Lubelski, Nowogródzki, Łódzki, Białostocki i Kielecki.
W 1949 roku związek ten został przez ówczesne władze rozwiązany. Zmiany nastąpiły dopiero po ożywieniu publicznym w roku 1956, kiedy to zmalały represje aparatu państwowego. Zamknięciem tego procesu było powołanie 28 grudnia 1956 roku Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, uznanego za stowarzyszenie wyższej użyteczności publicznej. Wraz z rokiem 1989 rozpoczął się proces transformacji systemowej w Polsce, który spowodował także wyraźne ożywienie w szeregach ochotniczych straży pożarnych, które znowu stały się wielkim ruchem społecznym. Na IX Krajowym Zjeździe Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, który obradował w dniach 4-5 kwietnia 1992 roku, podjęto decyzję o zmianie nazwy na Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej.
Współczesne funkcjonowanie i wyzwania OSP
Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej. Ich majątek i fundusze powstają ze składek członkowskich, dotacji, darowizn, spadków, dochodów z majątku i innych imprez, ofiarności publicznej oraz z wpływów z działalności gospodarczej. Ochotnicza straż pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Terenem działania straży jest miejscowość będąca jej siedzibą oraz miejscowości położone w gminie.
OSP nie tylko prowadzą działalność ratowniczo-gaśniczą, ale także szeroko rozumianą działalność kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, świetlice środowiskowe, izby tradycji. Przy OSP funkcjonują także liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią ośrodki szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska.
Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym 4341 włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także w działaniach specjalistycznych. Okres transformacji ustrojowej ujawnił jednak wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”. Dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić.
"OSP" (1972) /CAŁY FILM/
Święty Florian - Patron Strażaków
Patronem Ochotniczej Straży Pożarnej jest Święty Florian. Św. Florian - Patron Strażaków - był żołnierzem i męczennikiem, który poniósł śmierć za wiarę w Chrystusa, prawdopodobnie 4 maja 304 roku. Kult Św. Floriana, jako obrońcy od ognia, w Polsce rozszerzył się na większą skalę dopiero w XVI wieku. W 1184 roku Kraków otrzymał relikwię Świętego Floriana. Ludzie wierzyli, że Święty Florian opiekował się kościołem i ochronił go od ognia podczas pożaru w 1528 roku. Święty Florian jest patronem ludzi, którzy w trosce o życie bliźniego, ludzkie mienie i środowisko walczą z kataklizmem, żywiołem, zagrożeniem i nieszczęściami. Strażaków często nazywa się rycerzami Świętego Floriana lub Florionami. Swoje święto obchodzą 4 maja w dzień męczeńskiej śmierci patrona. W tym dniu odprawiane są msze intencyjne, poświęcane strażnice, wręczane sztandary i odznaczenia. Figurki Świętego Floriana można spotkać przed remizami strażackimi, na placach przy świątyniach.
