Początki protestantyzmu w Reichenbach im Eulengebirge (dzisiejszy Dzierżoniów) sięgają 1525 r. Od tego momentu aż do 1795 r. oba wyznania (katolicy i ewangelicy) zgodnie chowały swoich zmarłych na wspólnych cmentarzach, po których dzisiaj nie ma już śladu. Przy Bramie Ząbkowickiej czy przy Bramie Świdnickiej zasypiali w Panu wreszcie pogodzeni w swych religijnych swarach.
Wczesne Miejsca Pochówku Ewangelików
Kościół i Cmentarz przy Bramie Świdnickiej
Dopiero w latach 1789-98 na ruinach zamku książęcego przy Bramie Świdnickiej wybudowano kościół ewangelicki według projektu Carla Gottharda Langhansa. Kościół wraz z otaczającym go cmentarzem poświęcono 5 września 1795 r. Miejsce to użytkowano w celach grzebalnych do 1850 r. Wówczas teren zniwelowano i wzniesiono na nim szkołę parafialną.
Cmentarz przykościelny Fryderyka Sadebecka
W obliczu rosnącej liczby parafian ewangelickich konieczne stało się zapewnienie nowych miejsc pochówku. W 1803 r. przedsiębiorca i mecenas sztuki, Fryderyk Sadebeck, zakupił przylegający do kościoła teren i wybudował tam kaplicę. Cały obszar otoczono murem z żeliwną bramą. Po utworzeniu fundacji mającej utrzymywać cmentarz, przekazano go gminie.
Cmentarz Bergmannische Kirchhof
W 1843 r. wdowa po mydlarzu Bergmannie ofiarowała 3 000 talarów na założenie kolejnego cmentarza, zwanego później Bergmannische Kirchof. Niestety, z racji swojej lokalizacji nie miał on możliwości powiększenia.
Główny Cmentarz Ewangelicki przy Bramie Wrocławskiej
Początki kolejnej nekropolii to rok 1870. Małżeństwo Glatzer sprzedało wówczas gminie ewangelickiej sześć mórg swoich pól obok cmentarza żydowskiego w celu utworzenia miejsca pochówku. Tutaj, w pobliżu Bramy Wrocławskiej, 3 kwietnia 1872 r. poświęcono nowy cmentarz ewangelicki. Posiadał kostnicę, katakumby i dom grabarza. W 1874 r. otoczono go ceglanym murem.
W murze zachodnim zachowały się epitafia i płyty inskrypcyjne upamiętniające osoby zmarłe przed powstaniem cmentarza.
Rozbudowa Cmentarza
Na początku XX wieku cmentarz był niemal całkowicie zapełniony. Skłoniło to gminę do zakupienia w 1901 r. dwóch działek przylegających do pierwotnej nekropolii od południa. Powtórzono na nich sześciokwaterowy, trójalejowy układ z części północnej, dokonano kolejnych nasadzeń, a mur wzniesiono na osi istniejącego ogrodzenia.
Ostatni etap rozbudowy cmentarza miał miejsce w 1928 r. Na osi najstarszej części w kierunku wschodnim ulokowano wówczas nowy sektor, otoczony betonowo-ceglanym murem. Sektory połączono bramą.
Losy Cmentarza po II Wojnie Światowej i "Cios" Lat 70.
W 1945 r., w wyniku decyzji politycznych podejmowanych po zakończeniu II wojny światowej, Reichenbach im Eulengebirge znalazł się na terenie PRL. Do 1946 r. miejscowość nosiła nazwę Rychbach, zmienioną następnie na Dzierżoniów. Cmentarz służył sporadycznie dzierżoniowianom do 1957 r.
Obiekt ten dotknął los, którego doświadczyły wszystkie tego typu miejsca na obszarze całej Polski. Był zaśmiecany, szabrowany i niszczony.
Ostateczny cios zadano nekropolii w końcu lat 70. Ówczesny projekt przekształcenia części południowej w park oznaczał usunięcie wszystkich nagrobków wolnostojących i przeważającej części nagrobków przyściennych, rozebranie niemal całego muru wschodniego, likwidację większości komór grobowych oraz usunięcie ogrodzenia od zachodu i południa.
W 1984 r. cmentarz został objęty działaniami inwentaryzacyjnymi. Kartę cmentarza sporządził historyk sztuki Krzysztof Myśliński, który opisał stan nekropolii i wydał wskazania konserwatorskie.
Opracowano na podstawie informacji z „Teczki ewidencyjnej cmentarza” z 1984 r.
Współczesne Działania na Rzecz Zachowania Pamięci
Na co dzień dostęp do byłego miejsca pochówku ewangelików, zamieszkujących dawniej Dzierżoniów, jest utrudniony, gdyż wejście zagradza brama. Choć co jakiś czas miasto przeprowadza na cmentarzu prace polegające na usuwaniu samosiejek i zarastającej go roślinności oraz śmieci, obiekt ten wciąż niszczeje. Od roku 2018 istnieje projekt jego zagospodarowania i zmiany funkcji na parkową. Przewiduje on zachowanie istniejących nagrobków i śladów pochówków w formie lapidarium.
Los cmentarza nie jest jednak obojętny ani obecnym mieszkańcom, ani potomkom byłych mieszkańców Dzierżoniowa. W 2017 r., w ramach projektu „Kto nie szanuje zmarłych, ten nie szanuje życia” dofinansowanego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa „Wolontariat dla dziedzictwa”, młodzież z Polski i Niemiec uporządkowała nekropolię.
ZAPOMNIANY CMENTARZ Z CZASÓW II WŚ | dokumentalny
W marcu i kwietniu do Dzierżoniowa przyjadą wolontariusze z Niemiec, by pomóc w pracach porządkowych na zabytkowym cmentarzu ewangelickim. Przewidziana jest kolejna taka akcja. Tym razem w porządkowaniu cmentarza pomogą wolontariusze z niemieckiego stowarzyszenia Landsmanschaft Schlesien/Landesverband Sachsen-Schlesische Lausitz. Niemieckie stowarzyszenie tworzy grupa 40 pasjonatów, których rodziny przed II wojną światową zamieszkiwały tereny Dolnego i Górnego Śląska.
Przy współpracy z lokalnymi władzami i mieszkańcami porządkują tereny przedwojennych cmentarzy ewangelickich. Zbierają dokumentację, poszukują rodzin, których przodkowie zostali pochowani na terenach tych nekropolii. W takie działania chętnie włączają się społeczności lokalne.
Dlatego zachęcamy mieszkańców Dzierżoniowa, by w dniach 24-26 marca oraz 8-10 kwietnia przyłączyli się do wolontariuszy i pomogli w pracach porządkowych. Miasto już je rozpoczęło, wycinając w okresie zimowym samosiejki i wywożąc śmieci. Zapewni też niezbędny do wiosennych weekendowych prac sprzęt. Jeśli chcesz pomóc ocalić od zapomnienia kawałek historii miasta, wystarczy wysłać SMS pod numer 696269666, by zgłosić swój udział i przyjść. Prace będą prowadzone 25 marca w godz. 14.00-17.00 i 26 marca w godz. 9.00-12.00 oraz 13.00-17.00. Podobnie 8 i 9 kwietnia.
Historia Współpracy
Nawiązanie współpracy z niemieckim stowarzyszeniem byłych mieszkańców Śląska miało miejsce za sprawą Eugeniusza Fuchsa, który do Dzierżoniowa przybył w 1954 r. Z tej samej wsi pochodzi także Hanna Szurczak, której marzenie o zachowaniu pięknego, ale popadającego w niepamięć cmentarza ewangelickiego, stało u podstaw szerokich działań społecznych. Tak narodził się dział dziennikarski „Ratując pamięć” na istniejącej już wcześniej stronie internetowej „Wiejskie cmentarze ewangelickie województwa łódzkiego”.
Za cel postawiono sobie poszukiwanie ludzi, którzy pracują społecznie na rzecz ratowania niszczejących nekropolii, głównie ewangelickich. Z czasem na stronie pojawiły się również wspomnienia o tych, którzy na tych cmentarzach spoczywają.
Dzięki takim poszukiwaniom udało się trafić na ślad Eugeniusza Fuchsa, który zainteresował Hannę Szurczak kolejną nekropolią. Do spotkania z zastępczynią burmistrza Dorotą Pieszczuch doszło 24 października 2021 r. w Szklarskiej Porębie, gdzie przedstawiciele stowarzyszenia właśnie kończyli kolejny etap swoich prac na cmentarzu ewangelickim.
Opracowano na podstawie informacji z „Teczki ewidencyjnej cmentarza” z 1984 r. oraz danych dostarczonych przez Bolesława Zublewicza (red.) „Na Ziemi Dzierżoniowskiej“ , Wrocław 1962, str. 37 i Marcina Perlińskiego (2025). Faktycznym autorem powyższego kalendarium jest najprawdopodobniej Pan Henryk Zymon Dębicki.
tags: #dzierzoniow #kosciol #ewangelicki #pozar #w #latach