Ekwiwalent za Szkolenia i Działania Strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych: Aspekty Prawne i Podatkowe

portalcenter.cl

Wprowadzenie do Ekwiwalentu dla Strażaków OSP

Ekwiwalent pieniężny dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) to świadczenie o charakterze równoważnika wartości, mające na celu rekompensatę za poświęcony czas i wysiłek w służbie publicznej. Zgodnie z etymologią, słowo „ekwiwalent” (łac. aequivalens, -ntis od aeqvivalere ‘mieć taką samą wartość’) oznacza rzecz przedstawiającą tę samą wartość, lecz w innej postaci, np. ekwiwalent pieniężny. Jest to forma wynagrodzenia dla osób pełniących funkcje o wysokim stopniu użyteczności publicznej, stanowiąca rekompensatę za wykorzystywanie czasu wolnego w interesie dobra powszechnego. Ekwiwalent ten ma charakter bardziej zbliżony do świadczeń określanych w przepisach prawa pod nazwą „diet” związanych z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich, radnych, posłów, senatorów.

W aktualnym stanie prawnym obligatoryjne jest ustalenie i wypłacanie ekwiwalentu przez gminę za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu. Przepisy ustawowe zobowiązują rady gmin do ustalania wysokości ekwiwalentu dla strażaków ratowników OSP nie rzadziej niż raz na 2 lata. Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników w ostatnich ponad trzydziestu latach przeszło istotną ewolucję, rozszerzając się zarówno podmiotowo, jak i przedmiotowo.

Kwestie Podatkowe Ekwiwalentu

Zgodnie z wyjaśnieniami Ministerstwa Finansów i Gospodarki, wolne od podatku PIT są przychody członków Ochotniczych Straży Pożarnych uzyskane z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, ćwiczeniach i działaniach ratowniczych. Wynika to z art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT), który jasno wskazuje, że wolne od podatku dochodowego od osób fizycznych są przychody członków OSP uzyskane z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, ćwiczeniach, działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych i akcjach związanych z likwidowaniem klęsk żywiołowych. Wiceminister finansów Jarosław Neneman podkreślił, że wskazany katalog przychodów objętych zwolnieniem jest katalogiem zamkniętym i pokrywa się ze zdarzeniami wskazanymi w art. 15 ust. 1 ustawy o OSP.

Odmiennie należy traktować ekwiwalent, który został przyznany przez radę gminy na podstawie art. 15a ustawy o OSP, czyli za realizację innych zadań. Pomimo że ustawa o OSP dopuszcza możliwość przyznania ekwiwalentu pieniężnego za wykonywanie takich zadań, okoliczność ta nie stanowi uzasadnionej podstawy do objęcia uzyskanych na tej podstawie środków zwolnieniem podatkowym. Należy bowiem zauważyć, że podstawową zasadą podatku dochodowego jest zasada powszechności opodatkowania. Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego RP (wyrok z dnia 29 maja 1996 sygn. akt K. 19/95) wynika, że konsekwencją powyższego jest wyjątkowy charakter ulg, odliczeń, zwolnień itp., pojmowanych ściśle i nierozszerzająco.

Ewolucja Przepisów Prawnych Dotyczących Ekwiwalentu

Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników przeszło znaczącą ewolucję na przestrzeni ponad trzydziestu lat.

• 26 września 1991 r.: Po raz pierwszy zostało ono wprowadzone na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (DzU nr 81 poz. 351). Zgodnie z ówczesnym art. 28, członkowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną, przysługiwał ekwiwalent pieniężny. Regulacja ta obowiązywała w niemal niezmienionym kształcie aż do końca 2021 r.
• 1 stycznia 2022 r.: Wraz z wejściem w życie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, zaczęły obowiązywać nowe regulacje zawarte w art. 15 tej ustawy. Zgodnie z nimi ekwiwalent przysługuje za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu - niezależnie od ewentualnego wynagrodzenia otrzymywanego przez strażaka z innych źródeł. W ten sposób ustawodawca rozszerzył katalog aktywności.
• 8 września 2023 r.: Kolejne rozszerzenie wprowadziło możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu. Jednocześnie do ustawy dodano art. 15a, który umożliwił radom gmin przyznawanie ekwiwalentu pieniężnego za inne działania niż udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.
• 5 grudnia 2024 r.: Ostatnią istotną zmianę przyniosła nowelizacja, która zmodyfikowała treść art. 3 ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (t.j. DzU z 2025 r. poz. 244; dalej: uosp). Ta nowelizacja miała kluczowe znaczenie dla interpretacji przepisów dotyczących ekwiwalentu za "inne zadania".

Ekwiwalent za Działania Ratownicze, Szkolenia i Ćwiczenia (Art. 15 UoOSP)

Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o OSP, strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny. Ekwiwalent ten przysługuje również kandydatowi na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu oraz strażakowi ratownikowi OSP, który brał udział w zabezpieczaniu obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym - stosownie do posiadanych przez gminę środków finansowych.

Pod pojęciem „działań ratowniczych” należy rozumieć każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia (zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy o OSP w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej). Prawo dla strażaka ratownika OSP do otrzymania ekwiwalentu nie ogranicza się więc tylko do pożarów. Szeroko idąca interpretacja sformułowania „szkolenia lub ćwiczenia” (za udział w których przysługuje ekwiwalent) zalicza do nich nie tylko szkolenia ściśle pożarnicze, ale także te obejmujące ratownictwo medyczne, chemiczne, techniczne itp. Terminy te odnoszą się zarówno do nabywania wiedzy teoretycznej, jak i praktycznej.

W art. 15 ust. 1 ustawy o OSP nie wskazano wyłącznie Państwowej Straży Pożarnej czy gminy jako organizatora szkoleń pożarniczych, za udział w których należy się ekwiwalent. Mowa jest ogólnie o uczestnictwie w „szkoleniu”, co koresponduje z treścią art. 3 pkt 6 ustawy, w którym ustawodawca, określając zadania OSP, wskazał na udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych nie tylko przez PSP oraz gminę, ale również inne uprawnione podmioty. Takie szkolenie powinno wiązać się z działalnością statutową OSP, opartą na ustawie o OSP. Przykładem może być szkolenie związane z działalnością Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) organizowane przez Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP.

Ekwiwalent za „Inne Zadania” (Art. 15a UoOSP)

Zgodnie z art. 15a ustawy o OSP, rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać ekwiwalent pieniężny strażakom ratownikom OSP za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. Przyznanie prawa do ekwiwalentu na podstawie tego przepisu jest dobrowolne i w dużej mierze zależne od możliwości, w szczególności finansowych, oraz konkretnych potrzeb gminy w zakresie ochrony przeciwpożarowej.

Zdezaktualizowana linia rozstrzygnięć wojewodów

Na gruncie wcześniejszego stanu prawnego (przed 5 grudnia 2024 r.) ukształtowała się jednolita linia rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów dotyczących stosowania art. 15a uosp. Przepis ten stanowi, że rada gminy może przyznać ekwiwalent za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. W rozstrzygnięciach tych wskazywano, że „zakres pojęcia «innych zadań», o których mowa w art. 15a uosp, nie może wykraczać poza katalog zadań określony w art. 3 uosp”. Ta teza była wielokrotnie potwierdzana, co ukształtowało jednolitą linię rozstrzygnięć. Wojewodowie niejednokrotnie unieważniali uchwały rad gmin, które przewidywały przyznanie ekwiwalentu za aktywności wykraczające poza ówczesny, zamknięty katalog zadań określony w art. 3 uosp.

Nowelizacja Art. 3 UoOSP i otwarcie katalogu zadań

Kluczową zmianę przyniosła nowelizacja z 5 grudnia 2024 r., która zmodyfikowała treść art. 3 uosp. Od tej daty art. 3 uosp ma postać: „Do zadań ochotniczych straży pożarnych należy w szczególności podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska przez:

1. prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże,
2. udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych,
3. udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach,
4. udział w ochronie ludności i obronie cywilnej,
5. zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia,
6. wykonywanie pierwszej pomocy oraz kwalifikowanej pierwszej pomocy,
7. organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty,
8. zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym,
9. propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów,
10. organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej,
11. organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej,
12. upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej,
13. propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy,
14. wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej,
15. integrowanie społeczności lokalnej,
16. udział we współpracy międzynarodowej gminy.

Dodanie wyrażenia „w szczególności” oznacza, że OSP mogą wykonywać także inne zadania niż wskazane w punktach 1-15. W związku ze zmianą art. 3 uosp, wcześniejsza linia rozstrzygnięć wojewodów uległa dezaktualizacji i nie ma zastosowania w praktyce.

W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje zatem bardzo szeroką - w praktyce niemal nieograniczoną - swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 uosp. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15, lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1-15.

Przykłady „Innych Zadań”

Ustawodawca nie sprecyzował, co należy rozumieć przez „inne zadania”, o których mowa w art. 15a uosp. W praktyce wiele gmin podejmuje próby ustalenia ekwiwalentu za różnorodne aktywności.

Przykłady „innych zadań”, za które rady gmin próbowały przyznać ekwiwalent i które w obecnym stanie prawnym nie stanowią przeszkody do jego ustalenia i wypłacania, to m.in.:

• udział w zawodach sportowo-pożarniczych,
• wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych,
• wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne,
• zabezpieczanie imprez i uroczystości organizowanych przez gminę lub odbywających się na jej terenie,
• działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej,
• inne działania realizowane na rzecz gminy lub na jej terenie.

W uchwałach, które przeszły już kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za:

• organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych,
• udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego,
• działania integrujące społeczność lokalną,
• promowanie pierwszej pomocy,
• udział we współpracy międzynarodowej gminy.

W obowiązującym stanie prawnym nie istnieją już formalne przeszkody do przyznawania i wypłacania ekwiwalentu za takie działania. Rady gmin zyskały tym samym realną możliwość elastycznego kształtowania zakresu aktywności strażaków ratowników OSP, które mogą być objęte gratyfikacją pieniężną.

Wysokość i Sposób Naliczania Ekwiwalentu

Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na dwa lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Wysokość ekwiwalentu pieniężnego nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego w dniu ustalenia wysokości ekwiwalentu.

Sformułowanie ust. 2 art. 15 ustawy o OSP „nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto” wskazuje na możliwość kształtowania jego wysokości, gdzie jego górną granicą jest owa 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto. Rady gmin, na terenie których działają OSP, powinny podjąć uchwały, w których ustalą wysokość ekwiwalentu przysługującego strażakom ratownikom OSP. Mogą oczywiście przyjąć maksymalną wysokość ekwiwalentu przewidzianą w ustawie. Nie mogą jednak całkowicie pozbawić strażaków ratowników OSP prawa do tego ekwiwalentu, ponieważ ustawa przewiduje prawo dla strażaka ratownika OSP do tego ekwiwalentu, a uprawnieniem rady gminy jest jedynie ustalenie jego wysokości. Przyjęcie w uchwale rady gminy wysokości ekwiwalentu np. w wysokości 1 grosza za godzinę należy uznać za rażąco naruszające prawo.

Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 uosp - niezależnie od liczby wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Świadczenie wypłacane jest z budżetu gminy.

Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł. Oznacza to, że maksymalna stawka ekwiwalentu, zgodnie z art. 15 ust. 4 uosp, nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.

Ubieganie się o Ekwiwalent i Wypłata

Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu przysługuje strażakom ratownikom OSP (a także kandydatom na strażaków ratowników OSP), a nie samej OSP. OSP potwierdza organom gminy udział strażaka ratownika OSP w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i zakres czasowy tego udziału. Wypłata ekwiwalentu dokonywana jest na rzecz danego strażaka ratownika OSP, nawet wtedy, gdy dokonuje się tego za pośrednictwem OSP.

W przypadku niewypłacenia ekwiwalentu przez gminę lub w przypadku wypłacenia go w zaniżonej wysokości z roszczeniem wobec gminy występuje dany strażak ratownik OSP. Wierzytelność może być dochodzona na drodze postępowania sądowego (sąd powszechny, wydział cywilny). Zrzeczenie się prawa do ekwiwalentu jest prawnie dopuszczalne, ponieważ wierzytelność nie ma charakteru świadczenia należnego ze stosunku pracy.

Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych nie wskazuje w jakim terminie ma zostać wypłacony ekwiwalent. W takim wypadku przyjmuje się zasadę niezwłoczności wypłaty po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). Formą wezwania do zapłaty mogą być np. zestawienia udziału strażaków ratowników OSP w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach, które są podstawą do naliczenia i wypłaty ekwiwalentu z budżetu gminy. Termin „niezwłocznie” oznacza termin realny, mający na względzie okoliczności miejsca i czasu. Nie można go utożsamiać z terminem natychmiastowym. W typowych sytuacjach, gdy z okoliczności nic innego nie wynika, należy przyjmować, że spełnienie świadczenia oznacza spełnienie w terminie 14 dni od wezwania.

Na etapie poprzedzającym proces sądowy w imieniu strażaków ratowników OSP w charakterze ich pełnomocnika mogą występować np. przedstawiciele władz danej OSP. Na etapie procesu sądowego pełnomocnikiem procesowym strażaków ratowników OSP w sporze z gminą może być adwokat lub radca prawny.

Definicje i Podstawy Prawne

Ustawa o OSP dzieli członków OSP na dwie kategorie: strażaków OSP i strażaków ratowników OSP.

• W myśl art. 1 ust. 3 ustawy o OSP, ochotnicze straże pożarne zrzeszają członków ochotniczych straży pożarnych, zwanych dalej „strażakami OSP”. Czyli każdy członek OSP nazywany jest obecnie strażakiem OSP.
• Z kolei art. 13 ust. 1 uosp stanowi, że strażakiem ratownikiem OSP jest strażak OSP, który spełnia łącznie następujące warunki:
  1. ukończył 18 lat i nie przekroczył 65 lat;
  2. posiada aktualne ubezpieczenie, o którym mowa w art. 10 ust. 1;
  3. posiada orzeczenie lekarskie potwierdzające brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych;
  4. odbył szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy;
  5. posiada kwalifikacje wymagane do udziału w działaniach ratowniczych, w tym w szczególności ukończył szkolenie podstawowe strażaków ratowników OSP.
  Tym samym strażak OSP może nazywać się strażakiem ratownikiem OSP dopiero, gdy spełni powyższe wymagania.

Powyższa legislacja jest wynikiem szeregu ustaw i ich nowelizacji, w tym:

• Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1 z późn. zm.).
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 244 z późn. zm.).
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1251 z późn. zm.).
• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631 i 1674 z późn. zm.).
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r. poz. 1610 z późn. zm.).

tags: #ekwiwalent #za #szkolenie #strazaka #osp