Charakter Świadczeń Emerytalnych w Służbach Mundurowych
Emerytura strażaka to świadczenie, które podlega specyficznym przepisom, różniącym się od tych obowiązujących w przypadku większości zawodów. Inne zasady dotyczą funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP), a inne ochotników Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Kluczowym aspektem jest osobisty charakter świadczeń emerytalnych, co oznacza, że z reguły nie podlegają one dziedziczeniu w tradycyjnym sensie.
Emerytury dla Funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP)
Zagadnienia związane z emeryturą funkcjonariuszy służb mundurowych, w tym strażaków Państwowej Straży Pożarnej, reguluje ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (t.j. DzU z 2019 r. poz. 288, z późn. zm.).
Zgodnie z art. 12 cytowanej ustawy, emerytura tzw. policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia ma na koncie 15 lat służby w wymienionych wyżej formacjach, z wyjątkiem osoby, która ma ustalone prawo do emerytury określonej w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obliczonej z uwzględnieniem okresów służby i okresów z nią równorzędnych. Z przedstawionych przepisów jednoznacznie wynika, że emerytura funkcjonariusza PSP ma charakter osobisty.
Prawa do emerytury lub renty policyjnej, jako świadczenia o charakterze osobistym i jednocześnie „prawa niezbywalnego”, nie można przenieść na żadną inną osobę. Po śmierci funkcjonariusza (emeryta lub rencisty policyjnego) jego świadczenie nie może być więc dziedziczone. Ustawa emerytalna z 18 lutego 1994 r. wyodrębnia pojęcia: „emerytura policyjna” oraz „policyjna renta inwalidzka”, przyznawane funkcjonariuszom. Natomiast dla członków rodziny przewidziana jest „policyjna renta rodzinna”.
Świadczenie Ratownicze dla Strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Druhowie Ochotniczych Straży Pożarnych nie podlegają tym samym zasadom co funkcjonariusze PSP i nie nabywają prawa do emerytury mundurowej. Dla wieloletnich ochotników przewidziane są inne formy wsparcia, takie jak świadczenie ratownicze, regulowane m.in. ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1946).
Świadczenie ratownicze jest formą docenienia wieloletniej służby ochotników w OSP. Przysługuje ono strażakom ratownikom OSP, którzy przez co najmniej 25 lat (mężczyźni) lub 20 lat (kobiety) czynnie uczestniczyli w akcjach ratowniczych. Wiek uprawniający do świadczenia to 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet. W dacie wejścia w życie ustawy wysokość świadczenia ratowniczego została ustalona na 200 zł.
Wniosek o świadczenie należy złożyć do komendanta powiatowego lub miejskiego PSP właściwego dla jednostki OSP. Do wniosku trzeba dołączyć oświadczenia trzech świadków, którzy potwierdzą udział w akcjach ratowniczych, przy czym co najmniej jednym ze świadków musi być osoba, która pełniła funkcje publiczne lub była zatrudniona w urzędzie obsługującym organ administracji samorządowej w okresie, który ma potwierdzić bezpośredni udział wnioskodawcy w działaniach ratowniczych. Właściwy wójt (burmistrz, prezydent miasta) sporządza opinię dotyczącą wiarygodności pisemnych oświadczeń świadków. Oświadczenia podlegają zatwierdzeniu przez właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) PSP. Wzór wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lutego 2022 r. w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego.
Świadczenie ratownicze jest osobistym uprawnieniem strażaka OSP i nie podlega dziedziczeniu. Jest ono dodatkiem do emerytury z ZUS, a przy jego wypłacie nie stosuje się zasad zawieszania lub zmniejszania świadczenia w razie osiągania dodatkowego przychodu.
Osobisty Charakter Emerytury i Wyjątki
W polskim systemie emerytalnym obowiązujące przepisy są w tej sprawie jasne: emerytura w Polsce ma charakter osobisty, co oznacza, że przysługuje wyłącznie konkretnej osobie uprawnionej do jej pobierania. Po śmierci świadczeniobiorcy wypłata emerytury wygasa i rodzina nie może dalej korzystać z tego świadczenia tak, jakby było ono elementem spadku. W praktyce oznacza to, że dzieci czy inni bliscy nie dziedziczą emerytury po zmarłym rodzicu. System przewiduje oczywiście inne formy wsparcia dla rodziny, jak chociażby renta rodzinna, ale nie jest to tożsame z prostym przejęciem emerytury po zmarłej osobie.
Właśnie dlatego pojawienie się projektu ustawy, który przewidywałby możliwość dziedziczenia wybranego rodzaju emerytury, budzi tak duże zainteresowanie. Na razie nie chodzi o powszechne wprowadzenie dziedziczenia emerytur dla wszystkich Polaków. Jeśli nowe regulacje zostałyby zatwierdzone, miałyby dotyczyć bardzo ograniczonej grupy osób. Projekt ten, przygotowany przez Ministerstwo Sportu i Turystyki, przewiduje możliwość przejęcia świadczenia po zmarłym rodzicu przez jego dzieci, ale dotyczyłoby to wyłącznie tzw. emerytur olimpijskich. Byłby to szczególny wyjątek w polskim systemie publicznym, który nie obejmowałby ogólnej zasady dziedziczenia świadczeń emerytalnych, w tym tych przysługujących strażakom.
Formy Wsparcia dla Rodzin Zmarłych lub Zaginionych Strażaków
Choć emerytura strażaka ma charakter osobisty i nie jest dziedziczona, polski system przewiduje inne formy wsparcia dla rodzin funkcjonariuszy służb mundurowych po ich śmierci lub zaginięciu.
Policyjna Renta Rodzinna
Po śmierci emeryta lub rencisty policyjnego rodzinie przysługuje policyjna renta rodzinna. Na tej podstawie o prawo do policyjnej renty rodzinnej może ubiegać się np. wdowa po zmarłym emerycie lub renciście policyjnym. Uprawnienie to obejmuje również dzieci, które nie ukończyły 18. roku życia, a w razie uczęszczania do szkoły 24. roku życia albo 25. roku życia, jeśli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz niezdolne do samodzielnej egzystencji przed osiągnięciem ww. wieku, a także rodziców.
Wniosek o policyjną rentę rodzinną kompletuje komórka kadrowa właściwa ze względu na miejsce pełnienia służby lub miejsce zamieszkania funkcjonariusza. Policyjna renta rodzinna ulega zawieszeniu lub zmniejszeniu w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Kwoty maksymalnych zmniejszeń dla renty rodzinnej określone są w art. 104 ust. 8 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Osoby uprawnione do policyjnej renty rodzinnej, zamieszkałe na stałe w jednym z państw Unii Europejskiej, Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, Wielkiej Brytanii lub w państwie, z którym Polskę łączy umowa międzynarodowa o zabezpieczeniu społecznym, mają zagwarantowane prawo do wypłaty przysługujących im świadczeń w Polsce na własne konto bankowe lub do rąk osoby upoważnionej, a także do ich transferu na rachunek bankowy w kraju miejsca zamieszkania.
Świadczenie Pieniężne dla Członków Rodziny Funkcjonariuszy Zmarłych w Związku ze Służbą
Nową formę wsparcia wprowadziła ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia (Dz. U. poz. 658). Świadczenie to przysługuje członkom rodziny (np. dzieciom lub rodzicom), jeśli spełniają określone warunki, np. wiekowe (nie ukończyły 18. roku życia, a w razie uczęszczania do szkoły 24. roku życia albo 25. roku życia, jeśli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz niezdolne do samodzielnej egzystencji przed osiągnięciem ww. wieku).
Aby uzyskać prawo do świadczenia od dnia 21 kwietnia 2023 r., po funkcjonariuszu/ratowniku, którego śmierć albo zaginięcie nastąpiła/ło przed dniem wejścia w życie ustawy, tj. przed dniem 21 kwietnia 2023 r., wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego należy złożyć nie później niż do dnia 21 kwietnia 2024 r. W przypadku spełniania warunków, świadczenie będzie przyznane od 21 kwietnia 2023 r. wraz z wyrównaniem.
Wniosek można złożyć w komórce kadrowej jednostki, w której zmarły lub zaginiony funkcjonariusz pełnił służbę, w komórce kadrowej właściwej ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy albo w Zakładzie Emerytalno-Rentowym MSWiA (ZER MSWiA). Jeśli o świadczenie pieniężne ubiega się kilku członków rodziny, mogą oni złożyć jeden wniosek (ZER SW_PS-1/2023), z tym że w lit. C należy wymienić wszystkie osoby ubiegające się o to świadczenie. Każda z tych osób (oprócz wnioskodawcy) powinna wypełnić załącznik do wniosku (ZER SW_PS-1a/2023). Małżonek oraz dzieci mają prawo wyłącznie do jednego świadczenia - wyższego lub wybranego, natomiast rodzic może pobierać oba świadczenia (np. świadczenie pieniężne i własną emeryturę).
Pod pojęciem dokumentu potwierdzającego zaistnienie prawa do świadczenia należy rozumieć np. orzeczenie o niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji (dotyczy dziecka lub rodzica) lub zaświadczenie o kontynuowaniu nauki przez dziecko, które ukończyło 18 rok życia. Przy wypłacie świadczenia pieniężnego nie stosuje się zasad zawieszania lub zmniejszania w razie osiągania dodatkowego przychodu.
Świadczenia Niezrealizowane
Należy rozróżnić dziedziczenie świadczenia od pojęcia "świadczeń niezrealizowanych". Wskazywany art. 136 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych reguluje sytuację prawną osób bliskich zainteresowanego, który zmarł po wniesieniu wniosku o świadczenie lub gdy świadczenie było już należne, ale nie zostało wypłacone. Przepis ten w sposób odmienny od prawa spadkowego reguluje uprawnienia członków rodziny do niezrealizowanych świadczeń po zmarłym uprawnionym do emerytury lub renty. Niezbędnym warunkiem ewentualnego domagania się przez wskazanych członków rodziny wypłaty świadczenia należnego po zmarłym jest spełnienie warunków określonych w tym przepisie.
Utrata Prawa do Emerytury przez Funkcjonariusza
Prawo do otrzymywania świadczeń emerytalnych przez samego funkcjonariusza może ustać w następujących przypadkach. Według przepisów, prawo to może zostać utracone w wyniku skazania prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne lub przestępstwo skarbowe umyślne, popełnione w związku z wykonywaniem czynności służbowych i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, lub za określone przestępstwa. W przypadku utraty prawa do emerytury mundurowej z powodu skazania, emeryt lub rencista nabywa prawo do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, jeżeli spełnia warunki określone w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Kluczowe Akty Prawne
- Ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2023 r. poz. 1280, z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1946, z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia (Dz. U. poz. 658)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lutego 2022 r. w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego (Dz. U. z 2022 r. poz. 302)
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 grudnia 2018 r. w sprawie trybu postępowania i właściwości organu w zakresie zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Celno-Skarbowej oraz ich rodzin (Dz. U. poz. 2373, z późn. zm.)
tags: #dziedziczenie #emerytury #strazackie