W okresie dwudziestolecia międzywojennego polskie służby mundurowe, w tym Straż Graniczna, przeszły ewolucję w zakresie umundurowania i oznakowania. Jednym z charakterystycznych elementów tego okresu był emblemat haftowany bajorkiem, symbolizujący przynależność do formacji i podkreślający jej wojskowy charakter. Bajorek, czyli rodzaj nici metalizowanej, nadawał oznakowaniom prestiżowy i ceremonialny wygląd, co było szczególnie ważne dla nowo powstałego państwa polskiego.
Ewolucja umundurowania Straży Granicznej w II RP
Początki i wpływ Straży Celnej
W okresie przejściowym, tuż po odzyskaniu niepodległości, Straż Graniczna (SG) początkowo zachowała umundurowanie Straży Celnej. Były to mundury w kolorze ciemnozielonym, uzupełnione miękkimi rogatywkami z orłem państwowym wz. 1919. Sukcesywnie jednak wprowadzano nowe elementy, przygotowane jeszcze dla Straży Celnej, które miały ujednolicić wygląd formacji.
Nowe umundurowanie składało się z mundurów w kolorze khaki, kroju wojskowego, oraz okrągłych czapek angielskich. Czapki te były miękkie, wykonane z sukna, z ciemnozielonym otokiem i orłem Straży Celnej wz. 28.
Wprowadzenie emblematów i stopni służbowych
Dla wyraźnego zaznaczenia przynależności do Straży Granicznej, wprowadzono specjalny emblemat. Przedstawiał on godło państwowe na ażurowej tarczy herbowej, otoczone promieniście ułożonymi gałązkami palmowymi. Emblemat ten był noszony na ciemnozielonych patkach kołnierzy, zwanych również „łapkami”, które miały jaśniejszą lamówkę na krawędzi.
Ujednolicono również oznaki stopni służbowych. Były one umieszczane na patkach rękawów, a gwiazdki w SG były czteropromienne, co odróżniało je od pięciopromiennych gwiazdek używanych w Wojsku Polskim.
Zmiany w umundurowaniu po 1930 roku
W 1930 roku wprowadzono nieznaczne modyfikacje w umundurowaniu. Okrągłe czapki z miękkimi denkami zastąpiono nowymi czapkami garnizonowymi z usztywnionymi denkami. Oficerowie młodsi (aspirant, podkomisarz, komisarz) nosili na nich galon ze srebrnej taśmy, natomiast oficerowie starsi (nadkomisarz, inspektor, nadinspektor) - galon podwójny. Zachowano orła wz. 28 na tarczy i wprowadzono oznaki stopni na otoki. Do ubioru służbowego i wyjściowego obowiązywały długie buty z cholewami. W zimie noszono długie, dwurzędowe płaszcze z grubego sukna w kolorze khaki, zapinane na sześć guzików, z dwiema kieszeniami i naszytymi na patkach rękawów stopniami służbowymi. Na klapach kołnierza umieszczono dwubarwną (jasna i ciemna zieleń) wypustkę, podkreślającą odrębność formacji.
Mundury szeregowych Flotylli Straży Granicznej były zbliżone krojem do mundurów Marynarki Wojennej RP, różniąc się kolorem khaki (latem białe) oraz ciemnozielonym otokiem na czapkach ze srebrnym napisem: „STRAŻ GRANICZNA”.
Wprowadzenie nowego munduru wojskowego i haftu bajorkiem (1933-1934)
Pod koniec 1933 roku Straż Graniczna wprowadziła nowy mundur kroju wojskowego. Oznaki stopni służbowych, dotychczas noszone na patkach rękawów, przeniesiono na naramienniki. Oznaki stopni oparto na tych obowiązujących w Wojsku Polskim, jednocześnie zmieniając oznaki stopni szeregowych na czapkach.
Na patkach kołnierza wprowadzono wężyk haftowany bajorkiem oraz mniejszą korpusówkę. Na czapki garnizonowe wprowadzono orła typu wojskowego wz. 19. Zimą 1934 roku do użytku weszły sukienne czapki zimowe, na których przewidziano noszenie niższych orłów wojskowych, a w 1939 roku - czapki polowe. Płaszcze zimowe pozostały w kolorze khaki, lecz stały się jednorzędowe, z dwiema kieszeniami i stopniami służbowymi na naramiennikach. Na klapach kołnierza nadal znajdowała się dwubarwna wypustka.
Szeregowi Straży Granicznej nosili na lewym rękawie munduru oznaki za lata służby w postaci kątów (szeroki kąt po dziewięciu latach, węższy - po trzech). Symbolikę oficerów starszych, wyróżnianych podwójnym galonem na czapce, powtórzono również przy organizacji sądów honorowych. Sądy honorowe dla oficerów młodszych działały przy Komendach Okręgów SG, a dla starszych - przy Komendzie Straży Granicznej.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” w II RP
Ustanowienie i kryteria przyznawania
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” został ustanowiony przez Główny Związek Straży Pożarnych RP w 1926 roku. Odznaczenie to było przyznawane strażakom za wyróżniającą się działalność, energiczne i planowe kierownictwo, a także bohaterstwo i odwagę podczas akcji gaśniczych i ratowniczych. Mógł być nadawany wielokrotnie tej samej osobie, bez względu na stopień.
Wygląd i symbolika
Medal miał kształt krążka o średnicy 3 cm i krawędzi o szerokości 1 mm, wykonanego z metalu w kolorze złotym, srebrnym lub brązowym, w zależności od rangi. Na awersie medalu widniała płaskorzeźba kobiety symbolizującej boginię ogniska domowego - Hestię. Bogini stała na liściu laurowym, opierając się o tarczę z pochodnią, a w drugiej ręce trzymała liść wawrzynu z napisem odznaki „Za Zasługi dla Pożarnictwa”. Na rewersie medalu umieszczono orła jagiellońskiego opierającego się na skrzyżowanych toporkach, a u góry widniał napis „Zw.”.
Zmiana i zawieszenie
W 1926 roku Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” zastąpił Srebrny Medal „Za Długoletnią, Nieskazitelną Służbę”. Przyznawanie tych odznaczeń zostało zawieszone wraz z wybuchem II wojny światowej w 1939 roku. Co ciekawe, Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” jest przyznawany do dzisiaj, choć na zmienionych podstawach prawnych, regulowanych obecnie uchwałą Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP z 2018 roku.
Charakter militarno-policyjny Straży Granicznej
Struktura i kadry
Straż Graniczna (SG) została utworzona na mocy rozporządzenia Prezydenta RP z 22 marca 1928 roku jako formacja powołana do ochrony granic państwa, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony celnej. Była to jednolita, umundurowana, uzbrojona i zorganizowana na zasadach wojskowych formacja, składająca się z oficerów i szeregowych SG.
Na czele formacji stał komendant, mianowany przez Prezydenta RP na wniosek Ministra Skarbu, w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych i Premierem. Komendant SG posiadał prawa dowódcy wojskowego wobec podległych mu funkcjonariuszy. Oficerów przyjmowano spośród oficerów rezerwy Wojska Polskiego, a szeregowych pierwotnie spośród szeregowych i podoficerów rezerwy, a później tylko podoficerów rezerwy WP. Komenda Straży Granicznej (od maja 1938 r. Komenda Główna SG) w Warszawie odpowiadała za zarządzanie jednostkami terenowymi, kierowanie organizacją służby granicznej oraz utrzymanie wojskowego charakteru formacji. W jej skład wchodziły jednostki takie jak Małopolski Inspektorat Okręgowy Nr 5 (później Zachodnio-Małopolski IO Nr 5 w Krakowie i Wschodnio-Małopolski IO Nr 6 we Lwowie), oraz Flotylla Straży Granicznej, strzegąca granicy morskiej z portem w Helu.
Kadry SG składały się z osób z doświadczeniem wojskowym - „ostrzelanych frontowców” - oficerów i podoficerów rezerwy Wojska Polskiego. Dowództwo formacji obejmowali oficerowie służby czynnej. Minister Spraw Wojskowych mógł przydzielać do SG żołnierzy służby czynnej, z możliwością ich odwołania do armii w każdej chwili. W razie mobilizacji Straż Graniczna stawała się z mocy prawa częścią Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej.
Maskowanie wojskowego charakteru
Mimo faktycznego militarnego charakteru, SG oficjalnie podlegała Ministrowi Skarbu, co miało stworzyć pozory instytucji cywilnej. Kamuflaż ten wynikał z obawy przed reakcją Niemiec, które mogłyby uznać obsadzenie polskiej granicy formacją wojskową za akt nieprzyjazny. Mimo to, Minister Spraw Wojskowych posiadał szczególne uprawnienia wobec Straży Granicznej, jako że formacja ta uczestniczyła w obronie państwa.
Struktura dowodzenia i uzbrojenie
Struktura Straży Granicznej opierała się na sprawdzonym modelu wojskowym, odpowiadając „w przybliżeniu” skadrowanej dywizji piechoty. Komenda SG pełniła funkcję odpowiadającą sztabowi dywizji piechoty, Inspektorat Okręgowy (Komenda Okręgu) był odpowiednikiem dowództwa pułku, Inspektorat Graniczny (Komenda Obwodu) - dowództwu batalionu, a Komisariat Straży Granicznej (podstawowa jednostka mobilizacyjna z 3-5 placówkami) - kompanii piechoty. Życie służbowe i prywatne funkcjonariuszy SG regulowały przepisy instrukcji Sił Zbrojnych RP.
W marcu/kwietniu 1939 roku, w obliczu narastającego zagrożenia wojennego, zarządzono wzmocnienie SG na całej długości granicy z Niemcami poprzez formowanie plutonów wzmocnienia. Każdy komisariat SG miał zostać wzmocniony jednym plutonem (1 oficer rezerwy i 60 szeregowców), rekrutującym się z rezerwistów Wojska Polskiego. Pobór prowadzono pod pozorem trzymiesięcznego przeszkolenia, a powołani otrzymywali mundury polowe WP.
Uzbrojenie Straży Granicznej zostało ujednolicone: szeregowi otrzymali karabinek z bagnetem kbk wz. 98, a oficerowie - pistolety Ceska Zbrojovka wz. 28 (9 mm). Plutony wzmocnienia dysponowały karabinami maszynowymi (do 3 rkm), karabinkami wz. 98 i granatami ręcznymi. Przed wybuchem wojny, Straż Graniczna wraz z plutonami wzmocnienia posiadała łącznie 15 332 karabinków, 491 ręcznych karabinów maszynowych, kilkadziesiąt ciężkich karabinów maszynowych, 2 064 pistolety i 8 armat przeciwpancernych 37 mm wz. 85, a także 37 260 granatów ręcznych.
Straż Graniczna – historia ochrony polskich granic
Nowoczesny emblemat haftowany bajorkiem - tradycja w Siłach Powietrznych
Dzisiejsze Siły Powietrzne RP również wykorzystują orły haftowane bajorkiem jako elementy umundurowania galowego. Taki orzełek, przeznaczony do czapki garnizonowej, jest wykonany tradycyjną techniką haftu bajorkiem na czarnej tkaninie mundurowej. Złoty bajorek podkreśla korony, dzioby i pazury, nadając całości prestiżowy i ceremonialny wygląd. Emblemat ten, o wysokości 7 cm i szerokości 5,5 cm, jest symbolem dumy, przynależności i tradycji wojsk lotniczych. Jest to aktualnie obowiązujący wzór, zgodny z regulaminem Sił Powietrznych, przeznaczony zarówno dla służb mundurowych, jak i rekonstruktorów czy kolekcjonerów.