Druhny i druhowie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) pełnią kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa kraju, często narażając własne życie i zdrowie. W uznaniu ich bezinteresownej służby, wprowadzono specjalne świadczenia finansowe, potocznie nazywane dodatkami emerytalnymi lub świadczeniem ratowniczym. Celem tego wsparcia jest zapewnienie strażakom ochotnikom bezpieczeństwa socjalnego po latach aktywnego działania.
Wprowadzenie dodatków dla OSP
Decyzje o przyznaniu dodatków emerytalnych dla druhów Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) zaczęły być wręczane pierwszym strażakom ochotnikom z północnego Mazowsza. Wiceszef MSWiA Maciej Wąsik, wręczając te decyzje, przypomniał, iż ich przyznanie umożliwia uchwalona w 2021 roku Ustawa o OSP. Podkreślił, że ustawa ta zapewnia strażakom ochotnikom bezpieczeństwo socjalne. Wiceszef MSWiA zwrócił uwagę, że OSP „to jest polski fenomen” oraz „zjawisko niespotykane w skali europejskiej”.
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej nadbryg. Andrzej Bartkowiak, odnosząc się do służby strażaków, także ochotników, wyraził wzruszenie, że po tylu latach, po 30 latach wolnej Polski, pierwsi druhowie ochotnicy otrzymują dodatek emerytalny.
Podstawy prawne i cel świadczenia ratowniczego
Świadczenie ratownicze jest przyznawane na podstawie Ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. To dożywotnie świadczenie jest formą dodatkowego wsparcia dla wieloletnich ochotników i stanowi odrębną kategorię od emerytur zawodowych strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Świadczenie ratownicze, a także koszty jego obsługi, są finansowane z budżetu państwa.
Warunki przyznania świadczenia ratowniczego
Wymagany staż i wiek
Prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który spełnia łącznie dwa podstawowe warunki:
- Czynne uczestnictwo w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych:
- przez co najmniej 25 lat w przypadku mężczyzn,
- przez co najmniej 20 lat w przypadku kobiet.
- Osiągnięcie odpowiedniego wieku:
- 65. rok życia w przypadku mężczyzn,
- 60. rok życia w przypadku kobiet.
Definicja czynnego uczestnictwa
Ustawa wskazuje, że przez czynne uczestnictwo należy rozumieć bezpośredni udział co najmniej raz w roku w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych. Ewidencję udziału strażaków OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych, obejmującą datę, numer i miejsce podjętych działań ratowniczych lub akcji ratowniczych oraz imienny wykaz ich uczestników, prowadzi właściwy komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej.
Brak wymogu ciągłości wysługi
Co istotne, przy naliczaniu okresu czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w ochotniczej straży pożarnej.
Wysokość świadczenia i waloryzacja
Początkowo świadczenie ratownicze dla strażaków OSP zostało określone na 200 zł miesięcznie. Zgodnie z przepisami ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, kwota świadczenia podlega corocznej waloryzacji od 1 marca każdego roku. Pierwsza waloryzacja miała miejsce w 2023 roku.
- Do końca lutego wysokość tego świadczenia wynosiła 273 zł.
- Od 1 marca 2024 r. osoby pobierające ten dodatek do emerytury otrzymują 258 zł.
- Od 1 marca 2026 roku wysokość świadczenia będzie wynosić 288 zł - wynika z Komunikatu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie kwoty świadczenia ratowniczego.
Świadczenie jest wypłacane miesięcznie przez Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA (nie ZUS), do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym przyznano świadczenie. Waloryzacja kwoty świadczenia ratowniczego odbywa się z urzędu i nie wymaga wydania osobnej decyzji. Według danych MSWiA, obecnie ten typ świadczenia jest pobierany przez ponad 112 tysięcy strażaków ochotników.
Proces składania wniosków i weryfikacja
Dodatek do emerytury nie jest przyznawany automatycznie, ale na wniosek osoby zainteresowanej.
Gdzie złożyć wniosek
Wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego należy złożyć do komendanta powiatowego (miejskiego) PSP, właściwego dla siedziby jednostki OSP, do której należy strażak ratownik OSP. Wzór wniosku określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lutego 2022 r. w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego (Dz.U. 2022 poz. 316).
Potwierdzenie czynnego uczestnictwa
Do wniosku należy dołączyć dokumentację potwierdzającą bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. W przypadku, gdy ewidencja udziału strażaków OSP w działaniach ratowniczych, prowadzona przez właściwą Komendę Powiatową/Miejską PSP, nie obejmuje wskazanego przez wnioskodawcę okresu, jest on zobowiązany uzyskać potwierdzenie w formie oświadczeń trzech świadków. Wymaga się, aby jeden ze świadków był osobą zaufania publicznego w okresie przez siebie poświadczanym (np. komendant gminny, wójt, burmistrz, urzędnik gminy lub osoba zatrudniona w urzędzie obsługującym organ administracji samorządowej).
Oświadczenie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli o następującej treści: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia”.
Weryfikacja i decyzja
Pisemne oświadczenia świadków, wraz z wnioskiem, są weryfikowane przez właściwego wójta/burmistrza/prezydenta miasta pod względem ich wiarygodności. Po pozytywnym zweryfikowaniu wnioskodawca składa zebrane dokumenty w Komendzie Powiatowej/Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej. Właściwy Komendant Powiatowy/Miejski PSP wydaje decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia. Postępowanie powinno zakończyć się nie później niż 60 dni od dnia złożenia wniosku. Od decyzji przysługuje odwołanie do właściwego komendanta wojewódzkiego PSP w trybie przewidzianym przez kodeks postępowania administracyjnego.
Inne udogodnienia i uprawnienia wynikające z Ustawy o OSP
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła również inne udogodnienia i uprawnienia dla druhów OSP, wzmacniające ich pozycję i zapewniające dodatkowe bezpieczeństwo:
- Legitymacje strażaka ochotnika: Umożliwiają korzystanie ze zniżek.
- Wzmocniona ochrona prawna: Reguluje kwestie odszkodowań dla strażaków ratowników OSP i ich rodzin w sytuacji uszczerbku na zdrowiu, śmierci strażaka ratownika OSP lub poniesienia szkody w mieniu w związku z udziałem w działaniach ratowniczych.
- Krzyż św. Floriana: Zasłużonym druhom OSP prezydent RP będzie mógł nadać to odznaczenie.
- Bezpieczeństwo socjalne: Ustawa zapewnia strażakom ochotnikom ogólne bezpieczeństwo socjalne.
Ważne rozróżnienie: Świadczenie dla OSP a emerytura zawodowych strażaków PSP
Należy podkreślić, że świadczenie ratownicze dla druhów Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) to odrębna forma wsparcia i nie jest tożsama z emeryturą mundurową przysługującą funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
- Druhowie OSP: Działają jako członkowie stowarzyszeń i nie tworzą zawodowych jednostek ochrony przeciwpożarowej. Nie nabywają zatem prawa do pełnej emerytury mundurowej, lecz otrzymują świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat.
- Funkcjonariusze PSP: Podlegają innym przepisom - przede wszystkim ustawie z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Państwowej Straży Pożarnej i innych formacji. Ich emerytura jest przyznawana w ramach systemu zaopatrzeniowego, a na jej wysokość wpływają lata wysługi emerytalnej oraz średnie uposażenie należne w trakcie pełnienia służby. Minimalny okres służby dla funkcjonariuszy PSP to 15 lat, a świadczenie wypłacane jest przez Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA.
Podsumowując, emerytura strażaka PSP i świadczenie dla druhów OSP różnią się charakterem: w PSP to pełne uprawnienie wynikające z przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym, a w OSP - forma dodatkowego wsparcia dla wieloletnich ochotników.