W ostatnich latach Grecja, w tym popularne wyspy turystyczne takie jak Rodos, Korfu, Eubea, a także obszary kontynentalne w okolicach Aten i na Peloponezie, mierzy się z nasilonymi pożarami. Sytuacja ta wielokrotnie prowadziła do konieczności ewakuacji dziesiątek tysięcy turystów, rodząc pytania o prawa podróżnych, którzy wykupili wycieczki do zagrożonych regionów.
Prawa podróżnych w świetle Ustawy o imprezach turystycznych
Kwestie rezygnacji z wyjazdu i zwrotu kosztów w obliczu katastrof naturalnych, takich jak pożary, reguluje przede wszystkim Ustawa o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Kluczowe znaczenie ma tu art. 47 ust. 4 tej ustawy.
Bezkosztowe odstąpienie od umowy: "nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności"
Zgodnie z art. 47 ust. 4 zd. 1 ustawy, podróżny może odstąpić od umowy o udział w imprezie turystycznej przed jej rozpoczęciem, bez ponoszenia opłaty za odstąpienie, w przypadku wystąpienia nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności (NNO). Muszą one występować w miejscu docelowym lub jego najbliższym sąsiedztwie i mieć znaczący wpływ na realizację imprezy turystycznej lub przewóz podróżnych do miejsca docelowego.
- Czym są NNO? To sytuacje pozostające poza kontrolą strony powołującej się na nie, których skutków nie można było uniknąć, nawet gdyby podjęto wszelkie rozsądne działania. Pożary w miejscu odbywania imprezy turystycznej mogą być uznane za NNO.
- "Znaczący wpływ": Ustawodawca nie wymaga, aby okoliczności te całkowicie uniemożliwiały wyjazd lub korzystanie z usług turystycznych. Wystarczy, że mają one znaczący wpływ na przebieg imprezy turystycznej.
Zwrot kosztów a odszkodowanie za zmarnowany urlop
Adwokat Dariusz Staniszewski wyjaśnia, że podróżni, którzy zrezygnują z wycieczki w obawie przed pożarami w Grecji, mogą żądać zwrotu kosztów poniesionych na realizację wyjazdu. W takiej sytuacji biuro ma 14 dni na zwrot wszystkich pieniędzy. Jednak kwestia dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za zmarnowany urlop jest ograniczona. Ustawa daje bowiem możliwości wyłączenia odpowiedzialności biura w przypadku katastrof spowodowanych nieuniknionymi i nadzwyczajnymi okolicznościami.
Prezes Polskiej Izby Turystyki (PIT) Paweł Niewiadomski dodaje, że podróżni, którzy musieli wrócić wcześniej z wakacji w związku z pożarami, zazwyczaj nie mogą domagać się odszkodowania lub zadośćuczynienia, ponieważ pożary są traktowane jako nieuniknione i nadzwyczajne okoliczności, które wyłączają odpowiedzialność odszkodowawczą organizatora.
Stanowiska ekspertów i biur podróży
Opinia Polskiej Izby Turystyki (PIT)
Prezes Paweł Niewiadomski, odnosząc się do sytuacji na Rodos, zaznaczył, że zagrożenie pożarowe na północy wyspy było minimalne lub nieistniejące. Podkreślił, że klienci mogą domagać się zwrotu kosztów, jeżeli ich wyjazd dotyczy południowo-wschodniej części wyspy, czyli tej faktycznie dotkniętej pożarami. Kluczowe jest, aby nadzwyczajne okoliczności występowały w miejscu docelowym lub jego bezpośrednim sąsiedztwie i miały znaczący wpływ na realizację imprezy.
Ocena radców prawnych
Dr Piotr Cybula, radca prawny, potwierdza, że pożary mogą stanowić NNO, jeśli mają "znaczący wpływ" na możliwość realizacji usług turystycznych. Wskazuje, że każdą sprawę należy oceniać indywidualnie. Radca prawny Bartosz Kempa zwraca uwagę, że choć przepis o NNO jest jeden, działa on inaczej w zależności od tego, czy powołuje się na niego klient, czy biuro podróży. Biuro ma łatwiej, wystarczy powiadomienie, podczas gdy podróżny musi wykazać "znaczący wpływ".
Prawomocny wyrok sądowy jako precedens
W marcu 2023 roku zakończyła się sprawa, w której sąd uznał, że przesłanki z art. 47 ust. 4 zostały spełnione. Dotyczyła ona rezygnacji klientów z wyjazdu do Grecji w 2021 roku z powodu pożarów, które w ich ocenie zakłóciłyby urlop. Sąd ocenił, że w momencie składania oświadczenia o odstąpieniu od umowy sytuacja pożarowa w Grecji (obejmująca m.in. Eubeę, Peloponez i Attykę) była na tyle niebezpieczna, że uzasadniała konkluzję o wystąpieniu nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności. Wyrok ten jest prawomocny i może służyć jako użyteczna argumentacja w podobnych przypadkach.
Sąd podkreślił, że w istotę imprezy turystycznej wpisuje się wypoczynek, a nie ciągła troska o własne zdrowie i życie, obawa o ryzyko pożaru, konieczność ewakuacji czy warunki powrotu do domu. Dynamicznie zmieniająca się sytuacja pożarowa w wielu miejscach Grecji, w tym objęcie pożarami Eubei i Aten, spalenie setek budynków, lasów, przerwy w dostawie prądu i wody, ograniczenia ruchu i ewakuacje, miały znaczący wpływ na możliwość realizacji zaplanowanej usługi turystycznej.
Grecja: groźne pożary na przedmieściach Aten
Obowiązki organizatorów i działania podróżnych
Obowiązki biura podróży w sytuacji awaryjnej
W przypadku ewakuacji turystów, biuro podróży ma obowiązek zapewnić opiekę klientom i ponieść koszty ich zakwaterowania do trzech nocy w standardzie zapisanym w umowie. Organizatorzy są zobowiązani do udzielenia niezwłocznej pomocy podróżnym w trudnej sytuacji oraz do zorganizowania odpowiednich warunków zastępczych bez dodatkowych kosztów, jeśli zachodzi taka potrzeba. Mają również zapewnić bezpieczny powrót do domu na takich samych warunkach jak przyjazd na wakacje.
Polskie Ministerstwo Sportu i Turystyki bacznie monitoruje sytuację i utrzymuje bezpośredni kontakt z polskimi turystami w Grecji.
Działania biur podróży w obliczu zagrożenia
Wiele biur podróży, takich jak TUI, Grecos Holiday, Itaka czy Rainbow, w obliczu zagrożenia pożarowego na Rodos i innych wyspach, podjęło decyzje o anulowaniu przylotów do niektórych hoteli, oferując klientom opcję zmiany rezerwacji, bezkosztowego anulowania lub zwrotu środków.
Jeżeli biuro podróży zmienia warunki umowy (np. oferuje inny hotel z powodu zamknięcia lub zagrożenia pożarem), klienci mogą przyjąć te zmiany i zażądać obniżenia ceny (jeśli prowadzą do obniżenia jakości), albo bezkosztowo odstąpić od umowy, bez konieczności udowadniania nieuniknionych i nadzwyczajnych okoliczności.
Jak odstąpić od umowy?
Podróżnemu pozostaje często złożenie do organizatora turystyki oświadczenia o odstąpieniu od umowy, powołując się na art. 47 ust. 4 ustawy. Pismo takie powinno być jak najlepiej uzasadnione, bowiem organizatorzy turystyki mogą próbować kwestionować zaistnienie okoliczności. Im lepiej pismo będzie uzasadnione, tym większa będzie szansa na pozytywne rozpatrzenie. Organizator turystyki zwraca podróżnym w terminie 14 dni wszystkie dokonane wpłaty.
Odszkodowanie za skrócony pobyt
Osoby, które przedwcześnie zakończyły swoje wakacje z powodu siły wyższej, mogą ubiegać się o odpowiednią rekompensatę. Zwrot dotyczy tych turystów, których wyjazd został skrócony, i mogą oni ubiegać się o obniżenie całościowej ceny za imprezę turystyczną proporcjonalnie do niezrealizowanej części.
Ważne aspekty i porady
Pakiety turystyczne a pojedyncze usługi
Należy pamiętać, że art. 47 ust. 4 ustawy o imprezach turystycznych ma zastosowanie do tzw. imprez turystycznych, czyli pakietów usług turystycznych składających się co najmniej z dwóch usług (jeśli czas trwania jest dłuższy niż 24 godziny). Klienci, którzy zakupili pojedyncze usługi (np. oddzielnie lot i nocleg) lub tzw. wakacje z dojazdem własnym, nie podlegają takiej samej ochronie prawnej. Radca prawny Bartosz Kempa apeluje, aby "zdroworozsądkowo podchodzić do wszystkich komunikatów, które mówią, że nie przysługują żadne odszkodowania lub zadośćuczynienia za poczucie zmarnowanego urlopu", podkreślając, że wciąż przysługuje żądanie obniżki cen za skrócony urlop.
Rola Ministerstwa Spraw Zagranicznych
Zaleca się sprawdzanie strony Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie pojawiają się aktualne informacje i ostrzeżenia dla podróżnych. Ostrzeżenie przed podróżami do danego regionu, wydane przez MSZ, jest ważnym dowodem w sprawie odstąpienia od umowy.
System Odyseusz i dane kontaktowe
Przed wyjazdem konieczne jest zarejestrowanie się w systemie Odyseusz, a także zapisanie danych kontaktowych do najbliższej polskiej placówki zagranicznej. W razie problemów w podróży, za bezpieczeństwo podczas wyjazdów grupowych odpowiada organizator wycieczki. Jeśli nie wywiązuje się ze swoich obowiązków, można skontaktować się z odpowiednią placówką.
Vouchery zamiast zwrotu gotówki
Niektóre biura podróży mogą oferować vouchery jako formę rozliczenia. Wybór bezgotówkowej formy rozliczenia jest prawem, a nie obowiązkiem. Próby wymuszania przyjęcia voucherów są nielegalne.