Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią kluczowy element systemu ochrony przeciwpożarowej w Polsce, będąc najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w kraju. Ich działalność, oparta na zasadach stowarzyszeń, ma długą historię, sięgającą pierwszej połowy XIX wieku, i ewoluowała wraz z biegiem czasu, dostosowując się do zmieniających się potrzeb społeczeństwa i wymogów prawnych.
Historia i Rozwój Ochotniczych Straży Pożarnych
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie.
Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą; większość straży działała na podstawie obowiązujących tylko ją przepisów, zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe. Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Uczestnicy OSP wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 roku, wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, które odbywały się na placu przed strażacką remizą po patriotycznych nabożeństwach w kościele w Turku. W listopadzie 1906 roku, na wiadomość, iż rosyjskie wojsko ma zamiar aresztować miejscowego księdza Grabowskiego, strażacy zgromadzili się w mundurach przed plebanią. Wojsko rosyjskie zaczęło strzelać do zgromadzonych, w wyniku czego zginęło dwóch mieszkańców Turku, w tym jeden strażak, a 15 osób zostało rannych.
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły następujące związki wojewódzkie lub związki o charakterze ponadwojewódzkim: Floriański (koordynował straże z terenu trzech województw - warszawskiego, wołyńskiego i poleskiego), Małopolski, Wielkopolski, Pomorski, Cieszyński, Krakowski, Wileński, Lubelski, Nowogródzki, Łódzki, Białostocki i Kielecki. W 1949 roku związek ten został przez ówczesne władze rozwiązany, po czym reaktywowany w 1956 roku. W 1992 roku okres transformacji ustrojowej ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”.
Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce i w najbliższym czasie zapewne się to nie zmieni. Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić. Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym 4341 włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).
Misja i Zakres Działalności OSP
Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach z późniejszymi zmianami, oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej z późniejszymi zmianami. Patronem ochotniczej straży pożarnej jest św. Florian, a strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę jego śmierci.
Główne cele i zadania OSP obejmują przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną (PSP) w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. W ramach OSP funkcjonują także liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które w naturalny sposób są ośrodkami szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach.
Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także: ratownictwa technicznego, powodziowego, chemicznego i ekologicznego, medycznego, wysokościowego, wodnego oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.
Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) w OSP
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając tam samodzielnie.
Warunkiem dopuszczenia do działania w strukturach JOT jest wiek 18-65 lat, aktualne badania lekarskie oraz ukończenie przeszkolenia pożarniczego odpowiedniego do zajmowanej funkcji. JOT kieruje jednoosobowo naczelnik OSP, wspierany przez dowódców niższego szczebla, takich jak zastępca naczelnika, dowódca plutonu i dowódca sekcji. W trakcie akcji ratowniczych naczelnik dowodzi działaniami JOT przy pomocy dowódców zastępów (załóg).
Kategoryzacja Jednostek JOT
Jednostki JOT są dzielone na kategorie, co pozwala na ich klasyfikację według standardów oceniających ich możliwości w działaniach ratowniczych i zabezpieczających. Kategoryzacja uwzględnia czas dysponowania i gotowość do podjęcia działań:
- Kategoria II: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
- Kategoria III: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
- Kategoria IV: JOT w OSP lokalnego działania, zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 10 minut.
Należy zaznaczyć, że działania zabezpieczające to czynności, które nie są bezpośrednio związane z likwidacją skutków zdarzenia, ale mają na celu jego uprzedzenie lub pośrednie ograniczenie skutków.
Porównanie OSP i PSP: Różnice i Wspólne Cele
W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy choćby podstawowe różnice między Państwową a Ochotniczą Strażą Pożarną. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.
Stopnie Służbowe
W przypadku PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z tym rozporządzeniem stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie, natomiast strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni dodając określenie “w stanie spoczynku”. Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Jeśli chodzi kwestię tego, kto nadaje stopnie w OSP, sprawa nie jest już tak oczywista. OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, jednak funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia i mimo tego, że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP. To wyjaśnia brak konkretnego prawa regulującego kwestie nadawania stopni w OSP, a jak informuje ZOSP RP: “Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP.”
Stopień strażaka w OSP otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat. Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Umundurowanie
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały na terenie Polski pod koniec XIX wieku. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało nie tylko potrzebę hierarchii, ale także oficjalnego umundurowania, a pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 roku dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Oczywiście mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku.
W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna, niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
Łączność Radiowa i Oznakowanie Pojazdów
W straży pożarnej najczęstszym sposobem kontaktowania się między sobą jest korespondencja radiowa, dzięki której ratownicy mają ciągły kontakt z dowódcą akcji, dowódca ze stanowiskiem kierowania itp. Sieć radiowa to zespół trzech lub więcej stacji radiowych (radiotelefonów) pracujących według wspólnych danych radiowych. Każda komenda PSP (główna, wojewódzka, miejska/powiatowa) ma swój wyznaczony kanał radiowy (np. B021T dla KM PSP Wrocław), na którym pracują wszystkie zastępy prowadzące działania na terenie miasta i powiatu podległego pod daną komendę. Swoje wewnętrzne kanały mają także poszczególne Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze.
Państwowa Straż Pożarna dla potrzeb realizacji łączności radiowej UKF wykorzystuje częstotliwości z pasma pierwszego zakresu 160MHz, będącego w dyspozycji resortu spraw wewnętrznych. Pasmo to zostało podzielone na kanały radiowe z odstępem między nimi 12,5kHz. Kryptonim to umowny znak rozpoznawczy maskujący przynależność służbową korespondenta - tzw. adres radiotelefoniczny.
Wraz z rozwojem techniki pożarniczej na szczeblu dowodzenia i kierowania działaniami ratowniczo-gaśniczymi pojawiły się problemy w szybkiej i sprawnej identyfikacji jednostek, pojazdów czy sprzętu. W związku z powyższym w jednostkach ochrony przeciwpożarowej wprowadzono odpowiednie oznakowanie pojazdów pożarniczych, którego właściwie zinterpretowanie mówi odbiorcy o przynależności pojazdu lub sprzętu do jednostki ochrony przeciwpożarowej, jego rodzaju oraz o kryptonimie radiowym. Numer operacyjny jest umieszczany na pojazdach samochodowych straży pożarnych wyposażonych i oznakowanych jako pojazdy uprzywilejowane w ruchu drogowym. Powinien zostać wykonany według wytycznych zamieszczonych w Załączniku nr 1 do Zarządzenia Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 10 kwietnia 2008 roku.
Na samochodach gaśniczych i specjalnych, których kolor lub kształt nadwozia nie sugeruje przynależności do straży pożarnej, może być umieszczony napis w kolorze numeru operacyjnego o treści: "STRAŻ POŻARNA" lub "PAŃSTWOWA STRAŻ POŻARNA". Na przednich drzwiach kabin samochodów gaśniczych, specjalnych lub ratowniczych może być umieszczony herb odpowiednio: województwa, powiatu, miasta, emblemat szkoły lub godło PSP. Wysokość herbu, emblematu lub godła powinna wynosić 25 cm.
Ewidencja Danych Strażaków w OSP
Jednostka OSP działa w oparciu o pracę społeczną jej członków. To dzięki strażakom jednostka może wypełniać swoje obowiązki i realizować stawiane cele. Każda organizacja, w tym OSP, w związku ze swoją działalnością zbiera dane osobowe, dlatego też musi stosować się do przepisów RODO i wynikających z niego obowiązków. Powinno się przechowywać tylko takie dane, które są potrzebne do realizacji celów działalności.
Dane strażaków potrzebne są praktycznie każdego dnia: do skierowania na szkolenie, listy strażaków uprawnionych do działań, karty zgłoszenia na zawody, czy do opracowania dokumentów potrzebnych na zebranie sprawozdawcze. Będą to na pewno: imię, nazwisko, data urodzenia, PESEL. Natomiast dane takie jak np. numer dowodu z reguły nie są nam potrzebne, dlatego nie powinniśmy ich przechowywać. Dane dotyczące członkostwa w OSP to kolejna kategoria danych, a dane antropologiczne są niezbędne podczas zakupu umundurowania. Oprócz podstawowych danych, podczas prowadzenia ewidencji strażaków, będą gromadzone inne potrzebne informacje, np. dane o przebiegu służby.
Sposoby Ewidencji Danych
Jeżeli zdecydujemy się na prowadzenie papierowej ewidencji danych strażaków, to warto odpowiednio to zorganizować. Ewidencja papierowa ma wiele ograniczeń, jest pracochłonna, a przygotowywanie na jej podstawie statystyk jest bardzo utrudnione. Taką ewidencję można zacząć od przygotowania szablonów, które będziemy wypełniać. W szablonie można określić istotne dla jednostki dane.
W przypadku dokumentacji elektronicznej mamy więcej możliwości. Można wspomagać się programami, z których korzystamy na co dzień. Niektóre jednostki we własnym zakresie tworzą rozbudowane arkusze kalkulacyjne, które pozwalają zapisać dane i na podstawie ich przygotować potrzebne zestawienia. Na rynku są też dostępne programy opracowane specjalnie dla jednostek OSP, np. Strażak.Online, które pozwalają na uruchomienie zarówno na komputerze, jak i na tablecie lub telefonie. Zadaniem dedykowanego programu jest między innymi ułatwienie prowadzenia dokumentacji i przygotowywania raportów, zestawień i wniosków. Korzystając z aplikacji, nie musimy rezygnować z formy papierowej.
Aplikacja Strażak.Online jest aplikacją dla całej jednostki - to znaczy, że każdy strażak może włączyć się w ewidencję danych. Dane strażaka można powiązać z danymi użytkownika, dzięki czemu wszyscy członkowie jednostki mogą korzystać z aplikacji. Takie podejście umożliwia wgląd strażaków w swoje dane, a także zaangażowanie się w inne obszary działalności. Elastyczny system uprawnień dostępny w aplikacji pozwala na optymalny podział obowiązków i zapewnienie zgodności z przepisami RODO. Aplikacja umożliwia kompleksową ewidencję danych strażaków. Poza modułem strażaków dostępne jest jeszcze 10 odpowiednio przygotowanych modułów, w których zgromadzisz wszystkie dane dotyczące funkcjonowania OSP. Dane mogą być dostępne praktycznie z każdego urządzenia z dostępem do internetu.
Gromadzimy dane po to, aby na ich podstawie przygotowywać raporty, zestawienia oraz wnioski. Tworzenie wyłącznie papierowej dokumentacji jest bardzo pracochłonne i nie umożliwia szybkiego przygotowywania zestawień. W Strażaku Online znajduje się kreator dokumentów, umożliwiający wygenerowanie potrzebnych wniosków. Kreator bazuje na danych wprowadzonych w modułach ewidencji, dzięki czemu przygotowanie dowolnego wniosku zajmuje chwilę.