Gaśnica to podstawowy element ochrony przed ogniem, doskonale znany każdemu z nas i stanowiący niezastąpione narzędzie w walce z pożarem. W momencie wybuchu pożaru może okazać się najbardziej pomocna, pozwalając zapanować nad ogniem do momentu przyjazdu służb. Znajduje się zazwyczaj w wielu miejscach publicznych, takich jak biura, szpitale, szkoły, a także w prywatnych mieszkaniach i firmach.
Wbrew pozorom, nie wszystkie gaśnice działają na tej samej zasadzie, a ich zastosowanie nie jest uniwersalne. Istnieje ponad 41 różnych rodzajów gaśnic, a podstawową różnicą między nimi jest czynnik, którym są wypełnione. Wybór właściwego rodzaju gaśnicy ma kluczowe znaczenie dla szybkości i skuteczności ugaszenia pożaru. Niewłaściwie dobrany sprzęt może nie tylko nie poradzić sobie z ogniem, ale wręcz doprowadzić do jego rozprzestrzenienia lub porażenia prądem, co jest szczególnie istotne przy gaszeniu urządzeń pod napięciem. Aby do tego nie dopuścić, niezbędna jest znajomość najważniejszych rodzajów gaśnic, ich oznakowania i sposobu działania.
Klasy Pożarów - Podstawa Wyboru Gaśnicy
W celu uporządkowania podziału pożarów oraz środków gaśniczych, w europejskich normach (np. EN 2) wprowadzono pięć głównych grup pożarów. Znajomość tych klas jest fundamentalna dla odpowiedniego doboru gaśnicy, ponieważ każda z nich wymaga innego środka gaśniczego.
- Klasa A - obejmuje pożary materiałów stałych pochodzenia organicznego, które podczas spalania tworzą żarzące się węgle, np. drewno, papier, tkaniny, węgiel.
- Klasa B - dotyczy pożarów cieczy palnych i materiałów stałych, które topią się podczas spalania, np. benzyna, olej, farby, lakiery, tworzywa sztuczne, nafta, alkohol.
- Klasa C - odnosi się do pożarów gazów palnych, takich jak propan, metan, gaz ziemny, acetylen, wodór.
- Klasa D - dedykowana jest pożarom metali, np. potas, magnez, sód, tytan, glin, lit. Ten rodzaj pożaru wymaga specjalistycznych gaśnic.
- Klasa F - dotyczy pożarów tłuszczów i olejów jadalnych, występujących w urządzeniach kuchennych, np. smalec, oliwa z oliwek, olej słonecznikowy. Gaszenie ich wodą jest niezwykle niebezpieczne.
Warto zaznaczyć, że tzw. klasa E nie funkcjonuje już jako osobna klasa pożaru w obecnych normach. Dawniej obejmowała zapłony urządzeń pod napięciem. Aktualnie, każda gaśnica posiada tylko i wyłącznie napis wskazujący na możliwość jej użycia do gaszenia pożarów urządzeń elektrycznych pod napięciem, zwykle do 1000 V, a rzadziej do 36 kV.
Rodzaje Gaśnic i Ich Zastosowanie
Gaśnice możemy podzielić ze względu na zastosowany środek gaśniczy oraz typ ciśnienia. Na polskim rynku dostępny jest szereg typów gaśnic, z których do najczęściej spotykanych należą proszkowe, pianowe i śniegowe. Poniżej przedstawiamy szczegółowy opis poszczególnych rodzajów:
Gaśnice Proszkowe (GP)
Gaśnice proszkowe to najbardziej popularne gaśnice w Polsce i jeden z najczęściej spotykanych rodzajów. Wnętrze gaśnicy jest wypełnione drobnym proszkiem gaśniczym, który jest wyrzucany za pomocą sprężonego gazu (azotu lub dwutlenku węgla). Dostępne są w wersji stałociśnieniowej (X) i z dodatkowym zbiornikiem (Z).
- Zastosowanie: Przeznaczone są do gaszenia pożarów z grup A, B i C (proszek fosforanowy) lub B i C (proszek węglanowy), co czyni je uniwersalnym rozwiązaniem. Możliwe jest także gaszenie urządzeń elektrycznych pod napięciem, zwykle do 1000 V (z zachowaniem odpowiedniej odległości). Znajdują się we wszystkich obiektach użyteczności publicznej, a mniejsze modele (1 kg, 2 kg) stosuje się do zabezpieczania samochodów osobowych, dostawczych, kempingów, łodzi. W domach sprawdzają się jako zabezpieczenie pomieszczeń technicznych, takich jak kotłownie, garaże czy warsztaty.
- Mechanizm działania: Proszek gaśniczy odcina płonącą powierzchnię od tlenu i wchodzi w reakcję z ogniem, nie pozwalając na ponowne zapalenie się przedmiotu.
- Wady: Mogą powodować utratę widoczności i problemy z oddychaniem ze względu na drobny proszek. Po użyciu pozostawiają trudny do uprzątnięcia osad, który może uszkadzać delikatne urządzenia (np. elektronikę). Nie nadają się do gaszenia tłuszczów jadalnych, ponieważ silny strumień proszku może je rozrzucić, powodując poparzenia.
Gaśnice Śniegowe (CO2) (GS)
Gaśnice śniegowe, często nazywane gaśnicami CO2, zawierają skroplony dwutlenek węgla. Występują wyłącznie w wersji stałociśnieniowej.
- Zastosowanie: Służą do gaszenia pożarów z grup B (ciecze palne i ciała stałe topiące się) oraz urządzeń elektrycznych pod napięciem, zwykle do 1000 V, a zwłaszcza elektroniki i maszyn precyzyjnych. Często stosowane w biurach, serwerowniach, sklepach AGD RTV oraz wszędzie tam, gdzie występują urządzenia wrażliwe na pył i zabrudzenia. Specjalne "gaśnice komputerówki" z dedykowaną dyszą niwelują szok termiczny, chroniąc sprzęt elektroniczny.
- Mechanizm działania: Dwutlenek węgla, w kontakcie z płonącym materiałem, rozpręża się i schładza powierzchnię do temperatury ok. -78°C, tworząc warstwę suchego lodu i odcinając dopływ tlenu. Po użyciu CO2 ulatnia się, nie pozostawiając żadnych zanieczyszczeń.
- Wady: Duża masa w porównaniu z innymi gaśnicami o podobnej skuteczności. Niska temperatura wydobywającego się gazu może spowodować poważne odmrożenia w przypadku kontaktu ze skórą, dlatego nie należy ich używać do gaszenia ludzi. Silny odrzut podczas uruchamiania, zwłaszcza w mniejszych modelach, wymaga mocnego trzymania.
Gaśnice Pianowe i Płynowe (GW)
Gaśnice pianowe i płynowe zawierają wodny roztwór, który po uwolnieniu tworzy pianę gaśniczą (z koncentratu środka pianotwórczego i wody). Na rynku dostępne są zarówno wersje stałociśnieniowe, jak i z dodatkowym zbiornikiem zasilającym.
- Zastosowanie: Gaśnice pianowe służą do gaszenia pożarów z grup A i B. Gaśnice płynowe, które często są ich podkategorią, są bardziej wszechstronne i mogą być stosowane do pożarów klas A, B i F. Mniejsze gaśnice płynowe (2 i 3 litrowe) znajdują zastosowanie przede wszystkim w gastronomii (np. restauracjach) do gaszenia palących się olejów i tłuszczów jadalnych (grupa F), które stanowią duże niebezpieczeństwo przy gaszeniu wodą. Do domu poleca się gaśnice pianowe (płynowe) ze względu na szeroki zakres gaszenia. Mogą być używane do gaszenia urządzeń pod napięciem do 1000 V, z zachowaniem minimalnej odległości 1 m.
- Mechanizm działania: Piana gaśnicza izoluje dostęp do tlenu i chłodzi palące się przedmioty zawartą w niej wodą. W przypadku pożarów klasy F, mokra substancja chemiczna szybko gasi płomienie, chłodzi olej i reaguje, tworząc warstwę podobną do mydła, która uszczelnia powierzchnię i zapobiega ponownemu zapłonowi.
- Zalety: Mniej szkodliwe niż gaśnice proszkowe, ponieważ środek gaśniczy jest łatwiejszy do uprzątnięcia. Skuteczność oraz możliwość przerwania wypływu środka gaśniczego.
- Wady: Nie zawsze nadają się do gaszenia wszystkich urządzeń elektrycznych, zwłaszcza tych wrażliwych na wilgoć.
Gaśnice Wodne Mgłowe (GWM)
Środkiem gaśniczym w gaśnicach wodnych mgłowych jest woda demineralizowana, bez chemicznych dodatków. Występują w wersji stałociśnieniowej.
- Zastosowanie: Przeznaczone są najczęściej do gaszenia pożarów z grup A i AF (materiały stałe, tłuszcze jadalne). Dzięki specjalnej dyszy tworzą "mgłę" wodną. Doskonale nadają się do gaszenia pożarów olejów i tłuszczów jadalnych, płonącej na ludziach odzieży (jako "gaśnice do gaszenia ludzi") oraz ważnych dokumentów i urządzeń. Mogą gasić elektrykę do 1000 V. Stosowane najczęściej we wszelkiego rodzaju biurach i przedszkolach.
- Zalety: Jedynym śladem po ich użyciu jest mokra plama, co minimalizuje zanieczyszczenia i szkody wtórne.
- Wady: Nie są tak powszechne jak gaśnice proszkowe ze względu na niższą skuteczność gaszenia pożarów (ok. 3-krotnie niższą dla klasy A).
Gaśnice Specjalistyczne
- Gaśnice do Metali (D): Rzadko spotykane, przeznaczone do specjalistycznych zakładów pracy zajmujących się przetwarzaniem metali i obróbką związaną z ryzykiem pożaru grupy D.
- Gaśnice Gastronomiczne (GWG): To specjalny rodzaj gaśnic pianowych/płynowych, dedykowanych do gaszenia pożarów klasy B i C pod napięciem do 36 kV. Są dostosowane do specyficznych zagrożeń w kuchniach, głównie pożarów tłuszczów.
Gaśnice Przewoźne (Agregaty Gaśnicze AP, AS)
Gaśnice przewoźne, często nazywane agregatami gaśniczymi, to większe urządzenia gaśnicze o masie powyżej 20 kg (najczęściej 25 kg proszku ABC). Są wyposażone w wózek do sprawnego transportu oraz długi wąż. Obecne gaśnice przewoźne są zazwyczaj pod stałym ciśnieniem, co ułatwia ich uruchomienie.
- Zastosowanie: Stanowią wyposażenie chroniące miejsca szczególnie narażone na pożar, lub takie, w których pożar jest trudny do opanowania lub grozi poważnymi konsekwencjami. Znajdują zastosowanie głównie na stacjach paliw, w dużych firmach, zakładach przerobu drewna, tartakach, fabrykach papieru, gdzie występuje duże ryzyko pożaru.
- Zalety: Duża ilość środka gaśniczego umożliwia prowadzenie akcji gaśniczej bez przerw, co jest kluczowe przy dużych pożarach.
Urządzenia Samogaszące (Samoczynne Urządzenia Gaśnicze)
Urządzenia samogaszące nie należą do przenośnego sprzętu gaśniczego, lecz są stałym elementem zabezpieczenia przeciwpożarowego. W środku mają proszek gaśniczy do gaszenia pożarów grupy ABC.
- Zastosowanie: Znajdują użytek wszędzie tam, gdzie dostęp jest ograniczony oraz występuje ryzyko pożaru podczas nieobecności człowieka.
- Mechanizm działania: Działają podobnie do tryskaczy - uruchamiają się automatycznie po osiągnięciu w pomieszczeniu temperatury około 60°C, rozsiewając proszek wokół siebie.
- Zalety: Automatyczne działanie, stosunkowo niska cena w porównaniu do profesjonalnych instalacji gaśniczych.
Koce Gaśnicze Przeciwpożarowe
Koce gaśnicze, choć nie są gaśnicami w sensie urządzenia ciśnieniowego, są podręcznym sprzętem gaśniczym.
- Zastosowanie: Przeznaczone głównie do tłumienia ognia poprzez odcięcie dostępu tlenu. Mają wymiary np. 1,4 m x 1,8 m. Można ich użyć na osobie, której ubranie się zapaliło, jak i do okrycia się w celu wydostania się z płonącego pomieszczenia. Często stosowane jako zabezpieczenie przy spawaniu oraz pracy z materiałami łatwopalnymi.
Podział Gaśnic Ze Względu na Typ Ciśnienia (X i Z)
Oprócz podziału ze względu na środek gaśniczy, gaśnice dzielimy również ze względu na typ ciśnienia, który wpływa na sposób ich uruchamiania.
- Gaśnice typu X (stałociśnieniowe):
- Czynnikiem napędowym jest azot, który znajduje się w tym samym zbiorniku co środek gaśniczy, pod stałym ciśnieniem.
- Oznaczenie X informuje, że gaśnica jest pod stałym ciśnieniem, co oznacza, że w momencie naciśnięcia dźwigni można natychmiast rozpocząć gaszenie.
- Większość gaśnic typu X (oprócz śniegowych) posiada manometr, który wskazuje aktualne ciśnienie w zbiorniku. Strzałka manometru powinna znajdować się na zielonym polu.
- Gaśnica łączy w sobie zbiornik ze środkiem gaśniczym i ciśnieniem. Po wyjęciu zawleczki i naciśnięciu dźwigni, ciśnienie wyrzuca środek gaśniczy przez otwór wylotowy lub wężyk.
- Gaśnice typu Z (z nabojem CO2):
- Czynnikiem napędowym jest CO2, znajdujący się w osobnym naboju (ładunku CO2), a nie pod stałym ciśnieniem w głównym zbiorniku.
- W przeciwieństwie do gaśnic typu X, nie posiadają manometru, ponieważ ciśnienie jest uwalniane dopiero w momencie użycia.
- Po naciśnięciu dźwigni, przebijak robi otwór w naboju, uwalniając ciśnienie do zbiornika. Aby CO2 wypełnił cały zbiornik i wyrzucił cały proszek, należy puścić dźwignię na około 5-6 sekund, a następnie nacisnąć ją ponownie. Trzymanie dźwigni wciśniętej przez cały czas spowoduje stopniowe uwalnianie ciśnienia i nieefektywne wykorzystanie środka gaśniczego.
- Ze względu na pewną komplikację w obsłudze, gaśnice typu Z są obecnie skutecznie zastępowane przez gaśnice typu X i rzadko można je już spotkać.
- Gaśnice typu Y:
- To gaśnice alkaliczno-kwasowe, które uruchamiało się poprzez odwrócenie i zbicie zbijaka, co wywoływało reakcję chemiczną wyrzucającą środek gaśniczy.
- Użytkowanie takich gaśnic jest obecnie niedopuszczalne i niebezpieczne; nie są stosowane od kilkudziesięciu lat.
Oznakowanie Gaśnic
Aby gaśnice były łatwe w użytkowaniu, informacje na nich zawarte muszą być w pełni zrozumiałe i skrótowe. Dlatego tak ważne jest poznanie oznakowań.
Na etykiecie każdej gaśnicy znajdziemy informacje takie jak:
- Ilość środka gaśniczego w gaśnicy.
- Rodzaj gaśnicy (skrót):
- GP - gaśnica proszkowa
- GW - gaśnica pianowa (lub płynowa)
- GS - gaśnica śniegowa (CO2)
- GWM - gaśnica wodna mgłowa
- GWG - gaśnica pianowa dla pożarów w gastronomii
- AP - agregat gaśniczy proszkowy przewoźny
- AS - agregat gaśniczy śniegowy przewoźny
- Rodzaj środka gaśniczego i czynnika zasilającego (X lub Z):
- X - gaz zasilający znajduje się w jednym zbiorniku ze środkiem gaśniczym (stałe ciśnienie).
- Z - czynnik zasilający (nabój CO2) i środek gaśniczy są w osobnych zbiornikach.
- Przeznaczenie gaśnicy do konkretnej klasy pożarów - przedstawione za pomocą odpowiednich piktogramów (A, B, C, D, F).
Rozmieszczenie Gaśnic w Budynku i Podstawy Prawne
Wyposażenie obiektów w gaśnice przenośne jest regulowane przepisami prawnymi, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Gaśnice te muszą spełniać wymagania Polskich Norm, będących odpowiednikami norm europejskich EN. Właściwe rozmieszczenie i dostosowanie do klasy pożarów, które mogą wystąpić w obiekcie, jest kluczowe dla skuteczności działań gaśniczych.
Zgodnie z rozporządzeniem, jednostka masy środka gaśniczego wynosząca 2 kg (lub 3 dm³) przypada na:
- Każde 100 m² powierzchni strefy pożarowej budynku, która nie jest chroniona stałymi urządzeniami gaśniczymi, zakwalifikowanego do kategorii zagrożenia ludzi ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V, produkcyjnej i magazynowej (PM) o gęstości obciążenia ogniowego większej niż 500 MJ/m² lub zawierającej pomieszczenie zagrożone wybuchem.
- Każde 300 m² powierzchni strefy pożarowej, która nie została wymieniona w punkcie pierwszym, z wyjątkiem ZL IV.
Gaśnica powinna być oznaczona czerwonym znakiem fotoluminescencyjnym, aby w razie zaniku źródła światła można było ją zlokalizować. Również droga ewakuacyjna powinna być możliwa do zlokalizowania, kierując się zielonymi fotoluminescencyjnymi znakami ewakuacyjnymi.
Ważne Zasady i Bezpieczeństwo Użytkowania
Wybór odpowiedniej gaśnicy to kluczowy krok w zapewnieniu bezpieczeństwa. Nieodpowiednie użycie gaśnicy może nie tylko nie ugasić pożaru, ale wręcz go zwiększyć lub spowodować szkody:
- Gaszenie tłuszczów: Gasząc tłuszcz na patelni gaśnicą CO2 lub proszkową, najpewniej nie tylko nie ugasisz pożaru, ale dodatkowo możesz rozsiać palący się tłuszcz na całą kuchnię z powodu wyrzutu ciśnienia. Do takich pożarów należy używać gaśnic klasy F (pianowych/płynowych) lub koca gaśniczego.
- Gaszenie urządzeń pod napięciem: Użycie wody lub gaśnic pianowych (nieprzystosowanych do elektryczności) do gaszenia urządzeń pod napięciem może prowadzić do porażenia prądem lub rozprzestrzenienia się pożaru. Zawsze sprawdzaj, czy gaśnica jest oznaczona jako bezpieczna do użycia przy urządzeniach elektrycznych (zwykle do 1000 V lub wyżej).
- Szkody wtórne: Gaśnice proszkowe mogą spowodować szkody w pomieszczeniach w postaci zasypania proszkiem, co jest szczególnie problematyczne w przypadku elektroniki. Jednak w obliczu zagrożenia pożarem, priorytetem jest zawsze ratowanie życia i mienia. Gaśnice wodne mgłowe lub CO2 minimalizują takie szkody.
Zawsze działaj z odpowiedniego dystansu (ok. 1-2 metry), aby zapewnić sobie bezpieczeństwo i umożliwić skuteczne ugaszenie pożaru. Dodatkowe informacje, takie jak instrukcja użytkowania, nazwa środka gaśniczego i ciśnienie, znajdują się na etykiecie korpusu gaśnicy. Warto zapoznać się z nimi zawczasu.
JAK UŻYĆ GAŚNICY?
Atesty i Dopuszczenia
Gaśnice używane na terenie Polski muszą posiadać dopuszczenie do ich stosowania, wydane przez Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP-PIB). Oznacza to, że używanie gaśnic kupionych za granicą bez polskich atestów nie będzie zgodne z prawem. Podobnie ma się sytuacja ze znakami ppoż.