Wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus - VZV), znany również jako ludzki herpes wirus typu 3 (HHV-3), jest przyczyną powszechnej choroby zakaźnej wieku dziecięcego - ospy wietrznej. Ospa wietrzna jest zazwyczaj samoograniczającym się zakażeniem, które najczęściej dotyka dzieci, przebiegając przeważnie łagodnie. Charakterystycznym objawem jest wysypka skórna. Choroba rozpoczyna się gorączką (37-40°C) i ogólnym złym samopoczuciem. Następnie na skórze pojawia się wysypka, która przechodzi przez etapy od czerwonych plamek do pęcherzy, krost i strupów, które odpadają po kilku dniach. Okres wylęgania wirusa wynosi od 10 do 21 dni.
Wirusy z rodziny Herpes, do których należy VZV, mają zdolność do pozostawania w organizmie człowieka w stanie utajonym do końca życia. W sprzyjających warunkach, takich jak obniżenie odporności, stres, przemęczenie, urazy czy przyjmowanie leków immunosupresyjnych, może dojść do jego reaktywacji. Najczęściej objawia się to w postaci półpaśca (Herpes zoster). Okres inkubacji wirusa, czyli czas od kontaktu z wirusem do pojawienia się pierwszych objawów, zazwyczaj wynosi 10-21 dni, najczęściej 14-16 dni.
Charakterystyka Ospy Wietrznej i Półpaśca
Ospa wietrzna (Varicella) to choroba wirusowa przenoszona drogą kropelkową, głównie zimą i wczesną wiosną. Charakterystyczna, swędząca wysypka pojawia się w kilku rzutach w ciągu kilku dni. Każda zmiana skórna rozwija się w ciągu 24 godzin, przechodząc przez stadia plamki, grudki, pęcherzyka, krosty, aż do strupa. U dzieci ospa wietrzna zazwyczaj ma przebieg łagodny lub umiarkowany, jednak u dorosłych może być cięższa. Na 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki mogą wystąpić objawy grypopodobne, takie jak gorączka, złe samopoczucie, bóle głowy i mięśni, zapalenie gardła, nieżyt nosa czy brak apetytu.
Po ustąpieniu objawów pierwotnego zakażenia, wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej w zwojach nerwowych. W przypadku obniżenia odporności może dojść do jego reaktywacji, manifestującej się jako półpasiec. Reaktywowany wirus migruje do zakończeń nerwów czuciowych skóry, powodując zazwyczaj bardzo bolesną wysypkę. Półpasiec charakteryzuje się szerokim spektrum objawów, od samoograniczającego się nerwobólu bez wysypki po choroby rdzenia kręgowego z towarzyszącym osłabieniem. Po zakończeniu choroby może utrzymywać się nerwoból, trwający nawet ponad 6 tygodni. W niektórych przypadkach reaktywacji wirusa mogą wystąpić również zapalenie rogówki lub zespół Ramsaya-Hunta, będący specyficzną postacią półpaśca z porażeniem nerwu twarzowego lub osłabieniem słuchu. Zdarza się, że reaktywacja jest klinicznie bezobjawowa, a jej jedynym symptomem jest przejściowy wzrost poziomu przeciwciał.
Kiedy i Dlaczego Należy Sprawdzić Odporność na Ospa Wietrzną?
Badanie poziomu przeciwciał przeciwko wirusowi ospy wietrznej jest kluczowe w kilku sytuacjach:
- Ocena skuteczności szczepienia przeciwko ospie wietrznej: Szczepienia przeciwko ospie wietrznej są zalecane w Polsce w ramach Programu Szczepień Ochronnych od 2002 roku i są obowiązkowe dla wybranych grup ryzyka. Badanie przeciwciał pozwala ocenić, czy po szczepieniu wytworzyła się ochrona.
- Ocena ryzyka aktywacji infekcji u osób nieszczepionych: W przypadku kontaktu z osobą chorą, badanie może pomóc ocenić ryzyko zakażenia u osób nieszczepionych.
- Sprawdzenie przebytej infekcji: U osób, które nie pamiętają, czy chorowały na ospę wietrzną, badanie przeciwciał IgG świadczy o przebytym zakażeniu i tym samym o nabytej odporności.
- Planowanie ciąży: Kobiety planujące ciążę powinny sprawdzić swoją odporność. W przypadku braku przeciwciał zaleca się szczepienie przed zajściem w ciążę.
- Kontakt z chorym w ciąży: Kobiety w ciąży, które miały kontakt z osobą chorą na ospę, powinny niezwłocznie skontaktować się z lekarzem prowadzącym ciążę i wykonać diagnostykę serologiczną. Zakażenie w ciąży wiąże się z ryzykiem powikłań dla matki i płodu.
Badanie przeciwciał IgG przeciwko wirusowi ospy wietrznej jest zalecane również po porodzie, ponieważ szczepienie jest wówczas bezpieczne.
Jak Wygląda Badanie i Gdzie Je Wykonać?
Badanie polega na oznaczeniu w surowicy krwi żylnej obecności przeciwciał IgG specyficznych dla antygenów wirusa Varicella zoster (VZV). Przeciwciała IgG świadczą o zakażeniu przebytym w przeszłości lub o skuteczności szczepienia ochronnego. Utrzymują się one u pacjenta przez całe życie, co oznacza, że ich obecność potwierdza długotrwałą odporność.
W przypadku podejrzenia ostrego zakażenia lub reaktywacji wirusa, wykonuje się również badanie przeciwciał IgM. Obecność przeciwciał IgM potwierdza rozpoznanie ostrego zakażenia VZV. Odpowiedź immunologiczna IgM na VZV jest wykrywalna od około 7 dni po zakażeniu i zazwyczaj osiąga szczyt po 14-21 dniach. Testy te nie powinny być stosowane, jeśli pacjent zgłosił się po ponad dziewięciu dniach od pojawienia się wysypki.
Badanie poziomu przeciwciał można wykonać w wielu placówkach medycznych, takich jak:
- Punkty pobrań Diagnostyki
- Laboratoria ALAB
- Punkty pobrań sieci Synevo
- Inne lokalne laboratoria diagnostyczne i przychodnie
Ważne informacje dotyczące badania:
- Nie trzeba być na czczo.
- Badanie polega na pobraniu niewielkiej ilości krwi z żyły łokciowej.
Film instruktażowy "Pobieranie krwi"
Szczepienia Przeciwko Ospy Wietrznej
W Polsce dostępne są dwa rodzaje szczepionek przeciwko ospie wietrznej: monowalentna oraz poliwalentna, skojarzona z odrą, świnką i różyczką. Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecane w Programie Szczepień Ochronnych od 2002 roku i jest obowiązkowe oraz refundowane w wybranych grupach ryzyka. Szczepionkę monowalentną można stosować również w ramach profilaktyki poekspozycyjnej u osób zdrowych i nieszczepionych wcześniej, w ciągu 72 godzin po kontakcie z chorym.
Przeciwciała przeciwko wirusowi ospy wietrznej i półpaśca (VZV) powstają bardzo szybko po wystąpieniu ospy wietrznej i utrzymują się przez czas nieokreślony, co świadczy o trwałej odporności.