Artykuł ten szczegółowo omawia kwestie związane z opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne strażaków, zarówno tych z Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jak i członków Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Przedstawione zostaną również zasady rozliczania świadczeń oraz urlopów.
Świadczenie Ratownicze dla Członków OSP
Zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r., prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który czynnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych (wymagany jest bezpośredni udział co najmniej raz w roku) przez co najmniej 25 lat (w przypadku mężczyzn) oraz 20 lat (w przypadku kobiet).
Zasady przyznawania i wypłaty
- Świadczenie ratownicze przyznaje się na wniosek zainteresowanego, złożony do komendanta powiatowego (miejskiego) PSP.
- Organem przyznającym jest komendant właściwy dla siedziby jednostki OSP, do której należy strażak ratownik OSP.
- Wzór wniosku o przyznanie świadczenia określa rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z dnia 2 lutego 2022 r. (Dz.U. 2022R poz. 316), wydane na podstawie art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r.
- Wypłata następuje miesięcznie, do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym przyznano świadczenie ratownicze (art. 18 ust. 51. ust 1).
Opodatkowanie świadczenia ratowniczego
Ministerstwo Finansów wyjaśnia, że świadczenie ratownicze przysługuje za wieloletnią służbę w charakterze strażaka ratownika (25 lat dla mężczyzny i 20 lat dla kobiety) i jest wypłacane po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego (65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet). Jest to zatem rodzaj dodatku do emerytury dla strażaka ochotnika, uhonorowaniem jego uczestnictwa w działaniach ratowniczych w przeszłości.
Zdaniem Ministerstwa Finansów, świadczenie ratownicze nie mieści się w zakresie zwolnienia, o którym mowa w art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy PIT. Zwolnienie to obejmuje świadczenia otrzymywane za bieżące uczestniczenie strażaków ratowników w szkoleniach, ćwiczeniach, działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych i akcjach związanych z likwidowaniem klęsk żywiołowych.
W związku z tym, świadczenie ratownicze wypłacone w 2024 r. za wysługę lat, podlega opodatkowaniu i powinno zostać wykazane w informacji PIT-11 sporządzonej przez organ emerytalny podległy ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych (ZER MSWiA) za 2024 r.
Zwolnienia Podatkowe dla Strażaków OSP
Ustawa PIT w art. 21 ust. 1 pkt 44 przewiduje zwolnienia z podatku dla niektórych świadczeń. Zwolnieniem tym objęte są otrzymane przez członków OSP świadczenia za czynny udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia.
Stąd podatku nie zapłacą strażacy od takich świadczeń jak:
- Ekwiwalent pieniężny (art. 15 ust. 1 ustawy o OSP).
- Świadczenia niepieniężne przysługujące członkom OSP z tytułu uczestnictwa w ww. działaniach.
Składki ZUS za Funkcjonariuszy PSP
Brak składek na ubezpieczenia społeczne w trakcie służby
Zasady opłacania składek na ubezpieczenia społeczne reguluje ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (ustawa systemowa). W art. 6 tej ustawy wymienione są wszystkie tytuły do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.
Ubezpieczeniom społecznym nie podlegają żołnierze zawodowi oraz funkcjonariusze Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej, Służby Więziennej oraz Straży Marszałkowskiej. Ta grupa osób została wyłączona z systemu ubezpieczeń społecznych, ponieważ przysługujące im świadczenia emerytalne, rentowe i chorobowe wypłacane są im bezpośrednio z budżetu państwa.
Od wypłacanych funkcjonariuszom uposażeń nie są więc naliczane składki na ubezpieczenia społeczne. Osoby te nabywają prawo do świadczeń emerytalnych na podstawie odrębnych regulacji dotyczących danej pragmatyki służbowej. Płatnicy składek za te osoby na bieżąco nie opłacają składek na ubezpieczenia społeczne. Mają natomiast obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne.
Obowiązek odprowadzenia składek ZUS po odejściu ze służby
Obowiązek wykazania oraz opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe powstaje, gdy dana osoba odchodzi ze służby i nie nabywa prawa do świadczenia mundurowego. Wówczas powstaje konieczność przekazania za te osoby składek do ZUS, aby w przyszłości wypłacał im świadczenia na zasadach ogólnych, czyli w oparciu o składki zapisane na ich indywidualnym koncie. Jednostka budżetowa w przypadku zwolnienia ze służby funkcjonariusza, który nie spełnia warunków do nabycia prawa do emerytury lub renty, zobowiązana jest zatem do naliczenia i odprowadzenia składek do ZUS. Tak wynika z decyzji ZUS z 20.02.2019 (DI/100000/43/162/2019).
Płatnik powinien wyliczyć składki za funkcjonariusza zwolnionego ze służby od uposażenia należnego funkcjonariuszowi za okres pozostawania w służbie. Dotyczy to okresu, od którego nie odprowadzono składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe między 1 stycznia 1999 r.
Po zwolnieniu, w ciągu 60 dni należy zapłacić za niego składki ZUS: emerytalne, rentowe, Fundusz Pracy (FP) i Fundusz Emerytur Pomostowych (FEP). Aby je poprawnie naliczyć, kwoty uposażeń należy „ubruttowić” specjalnym wskaźnikiem. Składki ZUS za funkcjonariuszy odchodzących przed uzyskaniem praw emerytalnych obciążają komendy, co jest dla nich sporym wydatkiem.
Podleganie ubezpieczeniom społecznym (ubezpieczenia społeczne - wykład 3)
Służba w PSP a działalność gospodarcza
Strażak rozpoczynający służbę w Państwowej Straży Pożarnej (PSP) - zatrudniony na pełny etat - może jednocześnie prowadzić działalność gospodarczą. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, osoby prowadzące w Polsce pozarolniczą działalność obowiązkowo podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu. Ubezpieczenie chorobowe jest dla nich dobrowolne (art. 11 ust. 2 usus).
Osoby pozostające w stosunku służby, w tym funkcjonariusze PSP (art. 8 ust. 11 usus), spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10 (m.in. działalność pozarolnicza), są obejmowane ubezpieczeniami społecznymi z tytułu prowadzenia działalności dobrowolnie.
Inaczej przedstawia się sprawa ubezpieczenia zdrowotnego. Zgodnie z art. 82 ust. 1 ustawy zdrowotnej, gdy ubezpieczony uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego wymienionego w art. 66 ust. 1 ustawy zdrowotnej, składka jest opłacana z każdego z tych tytułów odrębnie.
Urlopy Wypoczynkowe Strażaków PSP
Zasady urlopów wypoczynkowych strażaków Państwowej Straży Pożarnej reguluje ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1940 z późn. zm.).
Urlop w roku debiutu
Strażakowi, podejmującemu służbę przygotowawczą lub stałą, przysługuje w roku kalendarzowym, w którym podjął tę służbę po raz pierwszy, prawo do urlopu wypoczynkowego z upływem każdego miesiąca tej służby, w wymiarze 1/12 z pełnego wymiaru urlopu wypoczynkowego. Pełny wymiar jest wskazany w art. 71 ust. 1 ustawy o PSP.
Wymiar urlopu
W myśl powołanej regulacji, strażakowi w służbie przygotowawczej i mianowanemu na stałe przysługuje prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego w wymiarze 26 dni.
Dodatkowy urlop wypoczynkowy
Strażakom przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy z tytułu pełnienia służby w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych, albo osiągnięcia przez strażaka określonego wieku lub stażu służby. Zasady nabywania prawa do urlopu dodatkowego oraz wymiar tego uprawnienia został uregulowany w art. 71a ustawy o Państwowej Straży Pożarnej.
Podobnie jak policjant, strażak w ramach wyróżnienia może uzyskać krótkoterminowy, płatny, dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze do 10 dni rocznie.
Problemy z Opłacaniem Składek Członkowskich w OSP
W OSP zdarzają się problemy z notorycznie niepłacącymi składek członkowskich strażakami. Składka roczna wynosi 48 złotych (4 zł miesięcznie) i są do niej zobowiązani jedynie strażacy biorący udział w działaniach. W niektórych jednostkach niezapłacenie składki jest równoznaczne z niemożnością wyjazdu do akcji ratowniczo-gaśniczej.
Dopuszczalność ugody w sprawie ekwiwalentu
Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu przysługuje członkom OSP, a nie samej OSP. OSP potwierdza organom gminy udział członka OSP w działaniach ratowniczych lub w szkoleniu i zakres czasowy tego udziału. Wypłata ekwiwalentu dokonywana jest na rzecz danego członka OSP, nawet wtedy gdy dokonuje się tego za pośrednictwem OSP.
W przypadku niewypłacenia ekwiwalentu przez gminę lub w przypadku wypłacenia go w zaniżonej wysokości z roszczeniem wobec gminy występuje dany członek OSP. Wierzytelność może być dochodzona na drodze postępowania sądowego (sąd powszechny, wydział cywilny). Zrzeczenie się prawa do ekwiwalentu jest prawnie dopuszczalne, ponieważ wierzytelność nie ma charakteru świadczenia należnego ze stosunku pracy.
Jednakże, przekierowywanie ekwiwalentu za udział w akcjach na konto OSP do czasu uregulowania zaległości w składkach, nawet za zgodą strażaka, jest działaniem ryzykownym i może prowadzić do problemów prawnych dla skarbnika oraz gminy. Zastąpienie indywidualnego numeru konta strażaka numerem konta OSP w gminie również jest odradzane.
Rozwiązania dla skarbników OSP
Dla skarbników zmagających się z problemem nieopłacanych składek, zamiast ryzykownych ugód, zaleca się bardziej systemowe podejście:
- Egzekwowanie regulaminu OSP: Po 1 roku niepłacenia składki wysłać upomnienie nr 1, po 2 roku - upomnienie nr 2, a po 3 roku - członek opuszcza szeregi OSP.
- Stanowcze podejście wobec zarządu: Skarbnik, jako osoba podpisująca dokumenty finansowe, powinien postawić jasne warunki - albo zarząd wspólnie rozwiąże kwestię niepłacących składek, albo skarbnik będzie podpisywać rachunki tylko w ograniczonym zakresie. Można również ostrzec zarząd, że na walnym zebraniu oskarży się go o niegospodarność.
- Bezpośrednie porozumienie: Można spróbować dogadać się z dłużnikami, aby od razu po wypłacie ekwiwalentu przekazali należne pieniądze (np. poprzez towarzyszenie im do urzędu po wypłatę, lub ustalenie systemu ratalnego). Problem pojawia się, gdy ekwiwalent jest przelewany bezpośrednio na indywidualne konta.