Gencjana, znana również jako fiolet goryczki, fiolet gencjany, a nawet fiolet paryski, to środek od lat stosowany w medycynie ze względu na swoje właściwości antyseptyczne. Choć przez pewien czas była nieco zapomniana, współcześnie powraca do łask, zwłaszcza w kontekście walki z lekoopornością bakterii.
Co to jest gencjana (fiolet gencjanowy)?
Gencjana to mieszanina fioletu metylowego i fioletu krystalicznego, zawierająca chlorek metylorozanilinowy jako składnik czynny. Jest dostępna w aptekach bez recepty, najczęściej jako 1% lub 2% roztwór. Roztwór przyrządza się na dwa sposoby: na alkoholu (spirytusowy) lub na wodzie (wodny). Gencjana spirytusowa ma działanie drażniące, dlatego nie stosuje się jej na błony śluzowe, w przeciwieństwie do roztworu wodnego, który jest bezpieczniejszy dla delikatniejszych obszarów.
Historia i odkrycie
Syntezę gencjany przypisuje się francuskiemu chemikowi Charlesowi Lauth’owi, który w 1861 roku nazwał ją „Violet de Paris”. W 1880 roku fiolet paryski został spopularyzowany przez niemieckiego farmaceutę George'a Grublera. W 1884 roku Hans Christian Gram zauważył, że barwnik reaguje z drobnoustrojami, dziś znanymi jako bakterie Gram-dodatnie, co stało się podstawą technik diagnostycznych. Jako środek antyseptyczny gencjana została po raz pierwszy zastosowana w 1891 roku przez badacza i okulistę Jakuba Stillinga, który sprzedawał ją jako pioktaninę. W 1912 roku John Churchman potwierdził sterylizujące i spowalniające działanie pioktaniny na drobnoustroje, a w 1925 roku lekarz Drury Hinton opisał jej zastosowanie dożylne u pacjentów z ciężką sepsą. W pierwszej połowie XX wieku pioktanina była szeroko stosowana w leczeniu pleśniawki, liszajów, oparzeń i zakażeń grzybiczych. Jednak w latach 40. XX wieku, wraz z odkryciem sulfonamidów i penicylin, gencjana popadła w niełaskę.
Gencjana na ospę u dziecka
Gencjana jest tradycyjnie znana jako preparat pomagający uporać się ze świądem krostek podczas ospy wietrznej. Jeszcze kilka lat temu obowiązkowo stosowano ją na ospę, a charakterystyczne, trudne do zmycia fioletowe ślady zdradzały, kto przeszedł tzw. wiatrówkę. Gencjana działa antyseptycznie, osusza wykwity na skórze i zapobiega rozwojowi bakterii oraz drożdżaków. Jest to bardzo ważne, ponieważ bakteryjne nadkażenie krostek ospy może prowadzić do poważnych komplikacji, w tym sepsy.
Mgr pielęgniarstwa Agata Białas informuje: „Gencjana działa na bakterie Gram-dodatnie i niektóre grzyby, np. Candida albicans. Stosowana in vitro hamuje wzrost Pseudomonas, który jest bakterią Gram-ujemną. Działanie in vivo wykazuje na gronkowce złociste oporne na metycylinę.” Dietetyk kliniczno-sportowy Agata Szalewska dodaje: „Gencjana działa przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo. Używa się do dezynfekcji powierzchownych uszkodzeń błon śluzowych i skóry, głównie do odkażania przy stanach zapalnych skóry.”
W czasie ospy gencjana może działać zbawiennie, zmniejszając dolegliwości, a jej działanie osuszające i odkażające przyczynia się do zwiększenia komfortu pacjenta. Stosowanie gencjany na ospę jest bardzo łatwe i sprowadza się do smarowania skóry w miejscach owrzodzenia przy pomocy odpowiednio nasączonego wacika lub patyczka do czyszczenia uszu.
Ograniczenia i alternatywy w leczeniu ospy
Współcześnie wiele osób sięga po innego rodzaju środki, np. specjalne pianki. Leczenie ospy wietrznej ma charakter objawowy i polega na stosowaniu leków przeciwgorączkowych (należy unikać ibuprofenu i aspiryny) oraz przeciwświądowych. Kluczowa jest właściwa pielęgnacja skóry, ponieważ choroba zwiększa ryzyko zakażeń bakteryjnych (np. róża, liszajec zakaźny). Często powielanym błędem jest unikanie kąpieli; skóra musi być utrzymana w czystości, jednak nie zaleca się zbyt długiego przebywania dziecka w wodzie.
Co powoduje ospę wietrzną? | Program Dr. Binocs | Najlepsze filmy edukacyjne dla dzieci | Peekaboo Kidz
Choć gencjana jest zalecanym produktem, przez to, że barwi skórę, może maskować symptomy ewentualnej infekcji bakteryjnej (objawiającej się np. zaczerwieniem w okolicy wykwitów). Z tego powodu lepszym wyborem mogą wydawać się preparaty na bazie fenoksyetanolu i dichlorowodorku oktenidyny (np. Octenisept lub Oktaseptal), lub oktenidyna w żelu (Octenilin). Po odkażeniu wykwitów skórnych aplikuje się środki pomocnicze według zaleceń lekarza: przeciwświądowe, miejscowo chłodzące i ściągające, np. Pudroderm.
Właściwości i mechanizm działania gencjany
Gencjana nie działa na bakterie kwasoodporne, przetrwalniki grzybów i bakterii oraz słabo na bakterie Gram-ujemne. Jej działanie polega na hamowaniu przebiegu glikolizy w komórkach drobnoustrojów, replikacji ich DNA i aktywności mitochondriów. Działanie antyseptyczne zwiększa się w środowisku zasadowym, w miarę wzrostu pH. Preparat ogranicza wydzielanie ropy, osusza i odkaża krostki. Szczęśliwie wiele badań dowiodło skuteczności fioletu gencjanowego przeciwko opornemu na metycylinę gronkowcowi złocistemu (MRSA).
Formy i stężenia gencjany
Gencjana występuje jako roztwór barwnika w wodzie lub alkoholu, o stężeniu od 0,5% do 2%.
- Roztwór wodny o stężeniu 0,5% przeznaczony jest do dezynfekcji skóry w powierzchownych uszkodzeniach naskórka i błon śluzowych. Stosuje się go także w ropnych zakażeniach skóry, grzybicach i drożdżycach.
- Roztwór spirytusowy 1- i 2-procentowy ma podobne zastosowanie, przy czym nie stosuje się go na błony śluzowe ze względu na działanie drażniące.
Inne zastosowania gencjany
Wbrew pozorom, gencjana to środek, po który można i warto sięgać nie tylko podczas ospy czy półpaśca. To uniwersalny preparat antyseptyczny, który doskonale sprawdza się w leczeniu ran, dezynfekując i oczyszczając je.
Gencjana na afty
Afty to potoczna nazwa zmian zapalnych występujących w jamie ustnej. Są bardzo dokuczliwe, ponieważ utrudniają jedzenie i codzienną higienę. Jednym z preparatów, które można zastosować na afty, jest fiolet gencjanowy. Na błony śluzowe stosujemy wyłącznie wodny roztwór gencjany. Patyczek kosmetyczny nasączamy gencjaną i delikatnie rozprowadzamy w miejscu, gdzie utworzyła się afta. Dotyczy to również ciężkiego przebiegu ospy, podczas którego krostki są nawet wewnątrz jamy ustnej i na języku.
Gencjana na poranione brodawki sutkowe
Kobiety karmiące piersią i cierpiące z powodu poranionych oraz podrażnionych brodawek sutkowych, również mogą doraźnie ratować się gencjaną. Przyspiesza ona proces gojenia, jeśli przyłożymy wacik nasączony gencjaną do bolącego sutka. Jest to częsty problem, ponieważ czasami dziecko przez kilka tygodni uczy się prawidłowo chwytać brodawkę i ssać. Gencjana osusza ranę i przyspiesza gojenie, jednak jest to tylko doraźne rozwiązanie.
Gencjana na włosy
Jeśli obawiasz się brzydkich zażółceń siwizny lub blond fryzury, możesz sięgnąć po gencjanę. Już parę kropli nada włosom zimny odcień. Jednak osuszające właściwości gencjany mogą uszkadzać włosy. Po zabiegu z użyciem gencjany należy intensywnie nawilżać i odżywiać włosy. Płukanka z gencjany nadaje włosom popielaty, chłodny odcień, ale zbyt częste stosowanie może prowadzić do przesuszenia i łamliwości włosów.
Współczesne zastosowania kliniczne
Wraz z pojawieniem się u bakterii oporności na antybiotyki, nastąpił powrót do terapii z użyciem gencjany. Badania nad molekularnymi i biologicznymi mechanizmami jej działania rozszerzyły potencjalne zastosowania w dermatologii. Stwierdzono, że barwnik ten ma bardzo niskie minimalne stężenie hamujące rozwój MRSA. Na przykład, zastosowanie maści zawierającej 0,1% fioletu gencjanowego u pacjentów z wrzodami odleżynowymi zakażonymi MRSA doprowadziło do całkowitej eliminacji infekcji w ciągu 4 tygodni. Sukces odniesiono także w przypadkach ropnego zapalenia skóry wywołanego przez MRSA. Poza dermatologią fiolet paryski z powodzeniem leczy wywołane MRSA zapalenie ucha środkowego czy zapalenie śródpiersia.
Oprócz właściwości przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych, gencjana wydaje się również skuteczna przeciwko czynnikom zakaźnym, w tym wielu rodzajom pierwotniaków. Jest stosowana od lat pięćdziesiątych jako lek na chorobę Chagasa. Ostatnie badania wykazały, że fiolet paryski był skuteczny przeciwko pierwotniakom odpowiedzialnym za leiszmaniozę skórną. Był również historycznie stosowany w leczeniu pasożytniczych nicieni wywołujących węgorczycę i terapii przeciwko owsikom ludzkim.
Przeciwnowotworowe działanie gencjany
Niedawne eksperymentalne zastosowanie fioletu paryskiego wykazało, że jest on skuteczny zarówno jako środek, który zapobiega tzw. angiogenezie (tworzeniu nowych, bardzo małych naczyń krwionośnych), jak i lek antyrakowy. Tworzenie się „złych” naczyń krwionośnych jest powodem rozwoju wielu schorzeń dermatologicznych, w tym naczyniaka krwionośnego, łuszczycy, atopowego zapalenia skóry i tocznia. Ponadto, tworzenie się naczyń jest jednym z czynników wzrostu guza i tworzenia się przerzutów, ponieważ zmieniona rakowo tkanka ma szansę lepiej rosnąć, używając nowych naczyń niczym roślina - korzeni. Badanie tworzenia się naczyń krwionośnych jest jedną z najważniejszych kwestii zarówno w dermatologii, jak i onkologii.
Gencjana w leczeniu popromiennego zapalenia skóry i AZS
Gencjana, obok hydrożelu, jest z powodzeniem używana w leczeniu różnorodnych powikłań związanych z zapaleniem skóry, zwłaszcza podczas terapii polegających na wystawieniu pacjenta na promieniowanie radiacyjne (popromienne zapalenie skóry). Odnotowano również sukcesy leczenia gencjaną atopowego zapalenia skóry (AZS). Terapia tego typu odnosi tu podwójną korzyść, ponieważ niszczy przy okazji gronkowca złocistego (MRSA), zasiedlającego zazwyczaj skórę dotkniętą AZS.
Gencjana a inne środki antyseptyczne
Gencjana wypada korzystnie na tle innych popularnych środków antyseptycznych.
- Woda utleniona: Uważa się, że skuteczność wody utlenionej jest przereklamowana. Wykazano, że działa żrąco na tkanki, a wbrew pozorom, nie jest mocnym środkiem przeciwbakteryjnym.
- Octanisept: Może uczulać ze względu na zawartość fenoksyetanolu, dlatego należy zachować ostrożność w dawkowaniu.
- Rivanolem: Roztwór gencjany „wygrywa” również z rivanolem, który może stawać się pożywką dla bakterii. Rivanol może zwiększyć też ryzyko poronienia.
- Jodyna: Działa grzybobójczo, bakteriobójczo i wirusobójczo, ale nie można stosować jej na uszkodzoną skórę.
Skutki uboczne i przeciwwskazania
Choć gencjana jest medykamentem uniwersalnym, jak każdy środek, może ona powodować podrażnienia i reakcje alergiczne u osób wrażliwych, dlatego należy zaprzestać stosowania w przypadku ich wystąpienia. Długotrwałe, domowe stosowanie gencjany nie jest polecane, zwłaszcza w przypadku wersji roztworu alkoholowego, ponieważ może wywoływać różne dolegliwości skórne.
W ulotce dołączonej do preparatu znajdziecie informacje, że nie powinno się stosować go na otwarte rany, bezpośrednio na błony śluzowe (z wyjątkiem wodnego roztworu w przypadku aft), w przypadku głębokich oraz rozległych uszkodzeń skóry, wymagających doraźnej pomocy chirurgicznej. Podawanie doustne fioletu paryskiego może powodować podrażnienie przewodu pokarmowego, a wstrzyknięcie dożylne - obniżenie liczby białych krwinek. Mimo to, świat naukowy wierzy, że gencjana jest bezpieczna i nadaje się bez większych przeciwwskazań do aplikowania zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego. W czasie ponad stuletniego stosowania tego środka żadne przypadki nowotworów nie zostały ostatecznie z nim powiązane.
Jak zmyć gencjanę ze skóry?
Choć gencjana ma wiele zalet, ma również pewien dość istotny minus: barwi skórę na charakterystyczny fioletowy odcień. Aplikując gencjanę, lepiej założyć rękawiczki. Jednak jej ślady zostaną na miejscach chorobowo zmienionych, które były odkażane gencjaną. Jak zmyć fiolet gencjany?
- Sok z cytryny może rozjaśnić przebarwienia (uważaj jednak, żeby nie podrażnić nim skóry).
- Mleczko do demakijażu działa bezpiecznie i skutecznie.
- Niektórzy sugerują przemywanie zabarwionych miejsc wacikiem nasączonym octem jabłkowym (mieszanka w proporcji 2 części wody - 1 część octu).
Jeśli podane sposoby nie przekonują cię lub obawiasz się ich skutków ubocznych czy dodatkowych podrażnień, po prostu uzbrój się w cierpliwość. Po około 3 tygodniach zwyczajnej higieny ślady znikną.
Ważne uwagi
Pamiętaj, że w przypadku problemów ze zdrowiem należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem. Stosując gencjanę, zawsze zapoznaj się z ulotką dołączoną do preparatu.