Ekwiwalent pieniężny dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych

Członek Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), który brał udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub gminę, ma prawo do otrzymania ekwiwalentu pieniężnego. Prawo to zostało wprowadzone przez ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, która weszła w życie we wrześniu 1991 roku.

Charakter prawny ekwiwalentu pieniężnego

Początkowo wokół ekwiwalentu pieniężnego toczył się spór dotyczący jego charakteru prawnego. Jedna z interpretacji prawnych z początku 2006 roku, wydana przez Regionalną Izbę Obrachunkową i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, zakładała, że warunkiem koniecznym do otrzymania ekwiwalentu było utrata wynagrodzenia należnego z tytułu umowy o pracę lub innych stosunków pracy, spowodowana udziałem w działaniach ratowniczych lub szkoleniu pożarniczym. W myśl tej interpretacji, ekwiwalent był traktowany jako równoważnik utraconego wynagrodzenia i przysługiwał wyłącznie osobom pozostającym w stosunku pracy. Osoby pracujące po godzinach, bezrobotni, emeryci, renciści, uczniowie i studenci nie byli uprawnieni do jego otrzymania.

Taka interpretacja doprowadziła do zaprzestania lub ograniczenia wypłacania ekwiwalentu przez wiele gmin w Małopolsce. Sprawa ostatecznie trafiła na salę sądową, gdzie zapoczątkowano jednolitą linię orzeczniczą potwierdzoną licznymi wyrokami sądów administracyjnych.

Obecnie, w świetle orzecznictwa sądowego, ekwiwalent jest uznawany za równoważnik wkładu wniesionego na rzecz ochrony przeciwpożarowej przez strażaka OSP. Obejmuje on czas, wysiłek i zdrowie poświęcone podczas działań ratowniczych lub szkoleń, a nie jest równoważnikiem utraconego wynagrodzenia. Ten pogląd jest obecnie niekwestionowany i respektowany przez Regionalne Izby Obrachunkowe oraz powielany w rozstrzygnięciach nadzorczych wojewodów.

Procedura wypłaty ekwiwalentu pieniężnego

Ustawodawca określił jedynie podstawowe zasady dotyczące wypłaty ekwiwalentu. Wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy w drodze uchwały. Kluczowym ograniczeniem jest fakt, że wysokość ta nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w "Monitorze Polskim" dla każdej godziny udziału w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym.

Ta ogólna regulacja rodzi wiele szczegółowych pytań praktycznych, z którymi muszą mierzyć się pracownicy urzędów gmin obsługujący OSP. Rada gminy ma prawny obowiązek podjęcia uchwały w sprawie wysokości ekwiwalentu, co zostało potwierdzone w jednolitej linii orzeczniczej sądów administracyjnych.

Początkowo występowały rozbieżności w rozstrzygnięciach nadzorczych wojewodów dotyczące charakteru prawnego uchwał w sprawie wysokości ekwiwalentu. Sądy administracyjne ostatecznie uznały, że uchwała taka ma status aktu prawa miejscowego i podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym.

Kolejnym istotnym problemem praktycznym jest określenie treści uchwały. Wiele gmin próbowało w uchwałach określać tryb wypłaty ekwiwalentu oraz wzory załączników. Zgodnie z jednolitą linią orzeczniczą sądów administracyjnych, taka praktyka stanowi naruszenie prawa i przekroczenie delegacji ustawowej. Rada gminy ma prawo określić w uchwale jedynie wysokość ekwiwalentu.

Drugim ważnym krokiem jest wydanie przez organ wykonawczy gminy zarządzenia wykonawczego do uchwały. W zarządzeniu tym można określić m.in. wzory wniosków oraz terminy ich składania. W zakresie wydania zarządzenia brak jest jednak jednolitej linii orzeczniczej sądów, Regionalnych Izb Obrachunkowych i rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów.

Rodzaje działań i szkoleń uprawniających do ekwiwalentu

Ustawodawca wskazał, że ekwiwalent pieniężny należy się za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej zawiera legalną definicję działania ratowniczego, ale nie precyzuje katalogu szkoleń, za które przysługuje ekwiwalent.

Pojęcie szkolenia pożarniczego należy interpretować szeroko. Ekwiwalent należy się za:

• Kurs podstawowy dla członków OSP (warunek uprawniający do udziału w działaniach ratowniczych).
• Szkolenia z zakresu ratownictwa medycznego, chemicznego, ekologicznego, technicznego.
• Szkolenia kwalifikowanej pierwszej pomocy.
• Szkolenia z kierowania ruchem drogowym.
• Kursy dla płetwonurków.
• Szkolenia bhp.
• Szkolenia dla naczelników OSP, dowódców OSP, komendantów gminnych OSP.
• Szkolenia dla kierowców-konserwatorów.

Pojęcie szkolenia pożarniczego nie obejmuje szkoleń specjalistów ochrony przeciwpożarowej oraz inspektorów ochrony przeciwpożarowej.

Ekwiwalentu nie należy wypłacać za udział w ćwiczeniach ratowniczych i zawodach, ponieważ są one odmiennymi kategoriami od szkolenia pożarniczego, co wynika z wykładni językowej i systemowej.

Do wypłaty ekwiwalentu za udział w szkoleniu pożarniczym nie jest obligatoryjne, aby szkolenie było organizowane przez gminę lub Państwową Straż Pożarną, choć mogłoby tak wynikać z wykładni językowej.

Czas udziału w działaniu ratowniczym i szkoleniu pożarniczym zlicza się minutowo.

Zasady ustalania wysokości ekwiwalentu

Różnicowanie ekwiwalentu powinno opierać się na trzech zasadach potwierdzonych w orzecznictwie sądów administracyjnych:

1. Zasada stawki maksymalnej: Wysokość ekwiwalentu nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.
2. Zasada równości: Stawka ekwiwalentu za działania ratownicze i szkolenie pożarnicze musi być taka sama dla wszystkich członków OSP, niezależnie od ich statusu pozazawodowego, ponieważ ich wkład w ochronę przeciwpożarową jest taki sam.
3. Zasada zróżnicowania: Ta zasada może odnosić się do zróżnicowania stawek w zależności od rodzaju działań (np. ratownicze vs. szkoleniowe), co jest widoczne w przykładzie uchwały Rady Miejskiej w Morągu.

Od niewypłaconego ekwiwalentu można żądać odsetek na drodze powództwa cywilnego.

Indywidualne prawo strażaka do ekwiwalentu

W środowisku strażackim i samorządowym istnieją rozbieżne poglądy na temat tego, czy należy starać się o wypłatę ekwiwalentu, biorąc pod uwagę ochotniczy charakter służby. Należy jednak podkreślić, że ekwiwalent jest indywidualnym prawem strażaka, którego nie może się zrzec.

Strażak może zrezygnować z występowania z wnioskiem o wypłatę ekwiwalentu. Jednak ani zarząd OSP, ani walne zebranie członków OSP nie może podjąć uchwały, że strażacy z danej OSP nie będą występować o ekwiwalent.

Nowelizacja ustawy i jej wpływ na ekwiwalent

Nowelizacja ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, która weszła w życie 8 września 2023 roku, wprowadziła zmiany dotyczące ekwiwalentu. Zmieniono art. 15, dodając nowy ustęp, zgodnie z którym ekwiwalent przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który brał udział w działaniach polegających na zabezpieczeniu obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym planie ratowniczym.

W związku z nowelizacją poszerzono grono uprawnionych do otrzymania ekwiwalentu pieniężnego.

Obliczenie wysokości ekwiwalentu

Wysokość ekwiwalentu pieniężnego nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w "Monitorze Polskim". Wynagrodzenie to jest podstawą do naliczania ekwiwalentu za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP.

Ekwiwalent pieniężny jest wypłacany z budżetu właściwej gminy.

Zgodnie z Obwieszczeniem Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 22 stycznia 2024 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w czwartym kwartale 2023 r., przeciętne wynagrodzenie wyniosło 7 767,85 zł.

tags: #gmina #miroslawiec #ekwiwalent #osp