Usuwanie ptaków i ich gniazd z budynków oraz innych obiektów jest tematem, który budzi wiele kontrowersji i wymaga zrozumienia zarówno aspektów ekologicznych, jak i prawnych. W Polsce ochrona przyrody jest ściśle regulowana, a wiele gatunków ptaków podlega ochronie prawnej. Niniejszy artykuł omawia skutki prawne związane z usuwaniem ptaków i ich gniazd oraz podpowiada, jak postępować w zgodzie z obowiązującymi przepisami.
Podstawy prawne ochrony ptaków i ich siedlisk
Ochrona gatunkowa w Polsce i Unii Europejskiej
W Polsce większość ptaków jest chroniona prawem, co oznacza, że nie można ich swobodnie usuwać ani niszczyć ich siedlisk. Ochrona ta wynika z przepisów krajowych, takich jak ustawa o ochronie przyrody, oraz z regulacji unijnych, w tym dyrektywy ptasiej. Celem tych przepisów jest zachowanie bioróżnorodności oraz ochrona gatunków zagrożonych.
Ustawa o ochronie przyrody
Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. reguluje kwestie związane z ochroną gatunkową roślin, zwierząt i grzybów. Zgodnie z nią, niektóre gatunki ptaków są objęte ścisłą ochroną, co oznacza zakaz ich umyślnego płoszenia, niszczenia siedlisk, a także usuwania gniazd i jaj. Do takich gatunków należą między innymi jaskółki, jerzyki i wróble. Usuwanie gniazd tych ptaków bez odpowiednich zezwoleń może prowadzić do konsekwencji prawnych, w tym kar pieniężnych.
Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody, obowiązuje zakaz niszczenia, usuwania lub uszkadzania gniazd lub innych schronień dla ptaków oraz niszczenia ich jaj, postaci młodocianych lub form rozwojowych. Nie wolno niszczyć ptasich gniazd zarówno w budynkach mieszkalnych, jak i gospodarczych, na balkonach, pod dachami, na klatkach schodowych oraz w parkach, ogrodach i sadach.
Dyrektywa ptasia
Dyrektywa ptasia (79/409/EWG, obecnie 2009/147/WE) to jeden z najważniejszych aktów prawnych Unii Europejskiej dotyczący ochrony ptaków. Jej celem jest ochrona wszystkich dzikich ptaków występujących naturalnie w Europie poprzez ochronę ich siedlisk i wprowadzenie zakazu niszczenia gniazd. Dyrektywa ta zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia odpowiednich przepisów krajowych, które zapewnią skuteczną ochronę ptaków. Wynikający z dyrektyw obowiązek ochrony gniazd dotyczy wszystkich rodzimych gatunków, a więc także łownych.
Ustawa Prawo łowieckie
Art. 9 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1995 r. Prawo łowieckie wprowadza zakaz niszczenia gniazd w odniesieniu do wszystkich łownych gatunków ptaków. Co więcej - ustawa ta nie przewiduje od tego zakazu wyjątków. Żaden organ z żadnych powodów i pod żadnymi warunkami nie może wydać zezwolenia na odstępstwo od tego zakazu. Polska skorzystała z prawa do wprowadzania przepisów bardziej restrykcyjnych, gdyż omawiane zakazy dotyczą także działań nieumyślnych.
Okres lęgowy a całoroczna ochrona
Do 15 października obowiązuje w Polsce okres lęgowy ptaków - czas, w którym skrzydlaci sąsiedzi wychowują potomstwo i wymagają szczególnego spokoju. Jest to ważna informacja dla wszystkich planujących w tym czasie prace budowlane, remonty elewacji, termomodernizacje czy wycinkę drzew.
Prawo mówi jasno: jeśli podczas planowanych prac - np. remontu dachu czy wycinki drzewa - zauważymy gniazdo z jajami lub pisklętami, musimy natychmiast wstrzymać roboty. Takie działanie kończy się najczęściej tragicznie dla piskląt, które bez opieki rodziców nie mają szans na przeżycie.
Obowiązujące przepisy mówią wyraźnie - nie można usuwać gniazd ptasich, nawet pustych, w okresie od 1 marca do 15 października, bez specjalnej zgody Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Zakaz niszczenia gniazd obowiązuje z kolei przez cały rok, ale w okresie od 16 października do końca lutego usuwanie gniazd jest możliwe, jeżeli wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Na odstępstwo od tych ograniczeń również wymagane jest zezwolenie Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.
Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska przypomina, że zdecydowana większość zakazów, w tym zakaz niszczenia siedlisk i ostoi, które są obszarem rozrodu, wychowu młodych, odpoczynku, migracji lub żerowania, a także niszczenia gniazd jest ważna cały rok. Zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia gatunków objętych ochroną w miejscach noclegu, w okresie lęgowym w miejscach rozrodu lub wychowu młodych jest szerszy i wiąże się nie tylko z wycinką drzew, na których znajdują się gniazda, jak i też z głośnymi pracami w pobliżu.
Konsekwencje prawne naruszeń
Usuwanie ptaków i gniazd bez odpowiednich zezwoleń może prowadzić do różnych konsekwencji prawnych. W zależności od sytuacji mogą one obejmować kary pieniężne, a nawet odpowiedzialność karną. Dlatego ważne jest, aby przed podjęciem jakichkolwiek działań związanych z usuwaniem ptaków czy gniazd, zasięgnąć porady prawnej i uzyskać wymagane pozwolenia.
Kary finansowe
Nieprzestrzeganie przepisów dotyczących ochrony przyrody może skutkować nałożeniem kar finansowych. Wysokość takich kar zależy od stopnia naruszenia przepisów i może sięgać nawet kilku tysięcy złotych. W przypadku poważnych naruszeń, takich jak zniszczenie siedlisk gatunków chronionych, kary mogą być znacznie wyższe.
Zgodnie z art. 131 pkt 14 ustawy o ochronie przyrody, kto bez zezwolenia lub wbrew jego warunkom narusza zakazy w stosunku do roślin, zwierząt lub grzybów objętych ochroną gatunkową - podlega karze aresztu albo grzywny. Za niszczenie gniazd ptaków grozi kara grzywny lub ograniczenie wolności do lat 2.
Odpowiedzialność karna
W niektórych przypadkach usuwanie ptaków i gniazd może prowadzić do odpowiedzialności karnej. Dotyczy to sytuacji, w których działania te prowadzą do znacznego pogorszenia stanu środowiska lub śmierci chronionych gatunków. Osoby odpowiedzialne za takie działania mogą być skazane na grzywnę, a w skrajnych przypadkach nawet na karę pozbawienia wolności.
Zgodnie z art. 181 Kodeksu karnego, karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 podlega ten, kto powoduje zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. Kodeks karny sankcjonuje też takie zachowania jak niszczenie lub uszkodzenie roślin, zwierząt, grzybów lub ich siedlisk, lub siedlisk przyrodniczych, powodujące istotną szkodę na terenach objętych ochroną. Odpowiedzialności nie wyłącza okoliczność, że sprawca działał nieumyślnie.
Zamurowanie piskląt traktowane jest jako przestępstwo i podlega karze aresztu, zgodnie z art. 35 ustawy o ochronie zwierząt.
Obserwatorzy ptaków twierdzą, że niszczenie chronionych gniazd w rezerwacie Kolumbii Brytyjskiej jest „niemoralne” i „nielegalne”
Jak postępować w zgodzie z prawem?
Uzyskiwanie zezwoleń i ekspertyza ornitologiczna
Aby legalnie usunąć ptaki lub ich gniazda, konieczne jest uzyskanie odpowiednich zezwoleń. Proces ten może być skomplikowany, ale jest niezbędny, aby uniknąć konsekwencji prawnych.
Pierwszym krokiem jest złożenie wniosku o zezwolenie na usunięcie ptaków lub gniazd do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) lub Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (GDOŚ), w zależności od reżimu ochronnego gatunku i rodzaju planowanych czynności. Wniosek powinien zawierać szczegółowe informacje na temat planowanych działań, w tym opis lokalizacji, gatunków ptaków, a także uzasadnienie konieczności usunięcia gniazd. W niektórych przypadkach konieczne może być także przedstawienie planu kompensacji strat przyrodniczych.
Ubieganie się o zezwolenie wymaga wykonania przed rozpoczęciem remontu tzw. ekspertyzy ornitologicznej, określającej ewentualne siedliska chronionych gatunków ptaków. Bardzo ważne jest, aby została ona przeprowadzona w okresie, kiedy poszczególne gatunki faktycznie będą obecne na danym obiekcie (jeśli jest on przez nie zasiedlony). Ekspertyza powinna być prowadzona tak, żeby móc ocenić rzeczywistą obecność ptaków, czyli w sezonie lęgowym poprzedzającym prowadzenie prac, i najlepiej być zaktualizowana przed samym remontem.
Na wykonywanie prac budowlanych w okresie lęgowym, nawet w pobliżu gniazd i miejsc lęgowych ptaków (bez ich niszczenia) wymagane jest zezwolenie RDOŚ. Zezwolenie GDOŚ jest natomiast niezbędne w przypadku planowanego umyślnego zabijania ptaków lub niszczenia ich jaj.
Alternatywne metody i harmonogram prac
Zanim zdecydujemy się na usunięcie ptaków lub ich gniazd, warto rozważyć alternatywne metody odstraszania ptaków, które nie naruszają przepisów o ochronie przyrody. Należą do nich:
- Zainstalowanie kolców - kolce na parapetach i innych powierzchniach mogą skutecznie zniechęcić ptaki do osiedlania się.
- Siatki ochronne - zabezpieczenie okien i innych otworów siatkami zapobiega wnikaniu ptaków do wnętrza budynku.
- Dźwiękowe odstraszacze - urządzenia emitujące dźwięki odstraszające ptaki mogą być skutecznym rozwiązaniem w przypadku większych obiektów.
Podczas remontu budynku zamieszkałego przez ptaki, konieczne jest dostosowanie czasu i sposobu prowadzenia prac do wymagań ochronnych ptaków, wynikających z ich biologii. Prace zabezpieczające należy prowadzić w okresie pozalęgowym.
Jeśli przeprowadzona inwentaryzacja przyrodnicza wykaże obecność miejsc, które mogą zostać zajęte przez ptaki (w szczególności szczeliny w elewacji i przestrzeń stropodachu), należy je we właściwym czasie (np. po zakończeniu okresu rozrodu ptaków, po okresie zimowania nietoperzy) zabezpieczyć przed możliwością ich zajęcia przez zwierzęta w kolejnym sezonie (np. przez zamknięcie wlotu kratką).
Często technicznie możliwe jest pozostawienie otwartych otworów wlotowych do stropodachów. Główna funkcja stropodachu polega na odprowadzeniu nadmiaru ciepła latem i zapewnienie odpowiedniej cyrkulacji pary wodnej w budynku - obecność gniazd nie ogranicza tej funkcji. Otwory powinny być zamykane w sytuacji, kiedy harmonogram prac przewiduje wypełnianie stropodachów fibrą celulozową, granulatem wełny mineralnej czy granulatem styropianu. W takich przypadkach działaniem kompensacyjnym jest wywieszenie w pobliżu zamkniętych otworów odpowiednich budek lęgowych.
Ptaki w krajobrazie miejskim i termomodernizacja
Ptaki, pierwotnie gniazdujące w dziuplach lub niszach skalnych, zdołały dostosować się do krajobrazu zmienionego przez człowieka. Obecnie ich miejsca lęgowe często znajdują się w budynkach. Naszymi sąsiadami są najczęściej gołębie, wróble, kawki, jerzyki, szpaki i jaskółki oknówki. Poszczególne gatunki ptaków mają różne preferencje co do zajmowanych miejsc lęgowych, np. jaskółka oknówka instaluje swoje gniazda w niszach okien i pod balkonami. Z tej grupy, stropodachy może zamieszkiwać gołąb miejski (przy średnicy otworów wlotowych powyżej 10 cm) i kawka (przy średnicy powyżej 8 cm). Różne nisze i wnęki w murze chętnie zasiedla pustułka. Mazurek (Passer montanus) również należy do gatunków często spotykanych w budynkach.
W ostatnich latach w wielu miejscach w Polsce prowadzi się na szeroką skalę prace termomodernizacyjne, które same w sobie są bardzo pożyteczne. Ocieplanie budynków polega na obłożeniu ich warstwą styropianu, co wiąże się z zatykaniem szczelin i zamykaniem otworów do stropodachów. Niestety, wzmożona modernizacja budownictwa często pozbawia ptaki ich dotychczasowych miejsc lęgowych w budynkach oraz nierzadko prowadzi do ich śmierci. Częstą praktyką jest zamykanie otworów wentylacyjnych do stropodachów, strącanie ptasich gniazd, kratowanie otworów wlotowych do gniazd czy wręcz zamurowywanie gniazd z pisklętami.
Gniazdo remiza (Remiz pendulinus)
Samce remizów (Remiz pendulinus) mogą równolegle prowadzić budowę kilku gniazd, ponieważ nie wiadomo, która lokalizacja przypadnie do gustu wybrance. Ukończenie charakterystycznej, workowatej konstrukcji trwa zwykle 2−3 tygodnie. Młode remizy po usamodzielnieniu się mogą jeszcze przez kilka tygodnie nocować w rodzinnym gnieździe. Zimą może być ono wykorzystywane jako nocne schronienie przez inne małe ptaki, zwłaszcza sikory. Kolejnego roku remizy nie wracają do ubiegłorocznych miejsc lęgowych. Misterne konstrukcje remizów po odchowaniu młodych jeszcze przez pewien czas mogą im służyć za schronienie, ale ostatecznie są porzucane na zawsze i ulegają stopniowej dekompozycji.
Gniazd ptaków objętych ochroną gatunkową, takich jak remizy, dotyczą zakazy niszczenia, usuwania lub uszkadzania. Wprowadzają je § 6 ust. 1 pkt 8 i § 8 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Na podstawie art. 56 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody odpowiedni organ ochrony przyrody może wydać zezwolenie na odstępstwo od tego zakazu (derogację), pod warunkiem że są spełnione warunki określone w tym artykule.
Ocena, do przedstawicieli jakiego gatunku należało gniazdo i czy może być jeszcze przez jakieś ptaki wykorzystywane - może dokonać doświadczony ornitolog. Powinna ona być merytorycznie uzasadniona. Przyjmując wykładnię celowościową, trzeba uznać, że zwykle nie miałoby żadnego sensu przyrodniczego obejmowanie ochroną konstrukcji, które zostały przez te zwierzęta definitywnie opuszczone i nigdy żaden ptak nie będzie już z nich korzystał. Dotyczy to wielu gniazd gatunków o małych rozmiarach. Takie konstrukcje, czy ich szczątki zachowane w różnym stanie, nie są już gniazdami w rozumieniu tych przepisów, a są jedynie "pozostałościami po gnieździe" lub "materiałem gniazdowym".
Działania w przypadku zagrożenia ptaków
Co zrobić, gdy remont budynku lub wycinka drzewa zagraża ptakom?
Działania, które możemy podjąć, gdy widzimy remont budynku (w tym termoizolacje) lub wycinkę drzew zagrażającą ptakom, w dużej mierze zależą od pory roku i od gatunków ptaków, które są zagrożone.
Jeśli w trakcie prac remontowych (szczególnie, gdy są prowadzone bez zezwoleń) dochodzi do:
- zniszczenia siedlisk, gniazd lub jaj,
- płoszenia i niepokojenia ptaków objętych ochroną,
- zagrożenia ptakom bytującym na terenie inwestycji lub ich siedliskom,
powinny one zostać natychmiast wstrzymane. Organ nadzoru budowlanego zobowiązany jest do wstrzymania prac budowlanych, pod groźbą odpowiedzialności karnej.
Proponowane kroki:
- Rozmowa z inwestorem/wykonawcą: Zapytaj o ekspertyzę ornitologiczną i świadomość ograniczeń. Omów możliwości przesunięcia lub dostosowania prac. Poproś o przedstawienie pozwolenia GDOŚ/RDOŚ.
- Dokumentacja: Zrób zdjęcie lub nagraj film. Przeanalizuj ewentualne pozwolenie, sprawdzając, czy zawiera ono niezbędne odstępstwa.
- Zawiadomienie odpowiednich organów:
- Straż Miejska lub Policja: Wezwij natychmiast, jeśli stwierdzisz płoszenie, niepokojenie, zabijanie ptaków lub niszczenie ich gniazd bez pozwolenia. Podkreśl przepisy art. 131 pkt 13 i 14 ustawy o ochronie przyrody oraz art. 35 ustawy o ochronie zwierząt. Uzyskaj potwierdzenie zgłoszenia i spisz dane funkcjonariuszy.
- Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego (PINB): Zawiadom o planowanych lub prowadzonych pracach remontowych/wycinek, które mogą powodować niszczenie miejsc bytowania ptaków, z żądaniem wstrzymania prac.
- Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska (RDOŚ): Przekaż informację o zagrożeniu dla ptaków. RDOŚ może skierować sprawę do organów ścigania.
- Wójt / burmistrz / prezydent miasta: Jeśli wycinka dotyczy siedlisk gatunków objętych ochroną ścisłą (bez względu na czas prowadzenia prac) lub jest prowadzona w ramach działalności gospodarczej i dotyczy drzew o większych rozmiarach.
- Ostrożność: Zachowaj ostrożność przy podejmowaniu działań, nagrywaj rozmowy (przynajmniej dźwięk) jako dowód w razie agresywnych reakcji.
Pamiętaj, że nawet najlepsze przepisy nie zastąpią ludzkiej wrażliwości. Warto spojrzeć na tę kwestię nie tylko przez pryzmat przepisów i ewentualnych kar, ale z perspektywy troski o przyrodę. Ptaki są naszymi naturalnymi sprzymierzeńcami. Jeśli chcemy, by ich śpiew rozbrzmiewał w naszych ogrodach, parkach i na osiedlach, musimy im dać szansę na spokojne wychowanie potomstwa. Po zakończonym remoncie warto zastanowić się nad zawieszeniem kilku skrzynek lęgowych dla jerzyków, wróbli czy nietoperzy.