Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) działa na podstawie ustawy o ochronie przeciwpożarowej oraz ustawie o stowarzyszeniach. Formą prawną OSP jest stowarzyszenie, dlatego każda jednostka musi posiadać swój statut, określający szczegółowo jej zadania i cele. Ważnym elementem identyfikacji OSP jest jej symbolika.
Symbolika Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej
Nie istnieje jedno narzucone odgórnie logo OSP dla wszystkich jednostek. Każda z nich może samodzielnie wybrać dla siebie symbol graficzny. Jednakże, Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP) posiada swoje oficjalne logo, które zostało zgłoszone do Urzędu Patentowego. Przedstawia ono biały krzyż, w który wpisane jest koło z białym orłem zwieńczone czerwonym płomieniem. ZOSP RP, opierając się na zapisach w statucie, podjął uchwały, w których określił m.in. Regulamin umundurowania, Regulamin Sztandarów (uchwała nr 96/XI/2000) oraz Ceremoniał Ochotniczych Straży Pożarnych (uchwała nr 97/XI/2000). Uchwałą nr 2/II/2002 przyjęto także znak graficzny (logo) Związku.
Flaga Organizacyjna ZOSP RP
Uchwałą nr 97/XI/2000 Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej z 27 października 2000 r. przyjęto do stosowania wzór znaku i flagi organizacyjnej. Sposób postępowania z flagą określa „Ceremoniał w ochotniczych strażach pożarnych”. Flaga Związku może być wykorzystywana między innymi na pogrzebach osób wybitnie zasłużonych dla ochrony przeciwpożarowej lub tych, które zginęły podczas pożarów, innych klęsk żywiołowych bądź w trakcie wykonywania obowiązków służbowych. W takich przypadkach trumnę zmarłego okrywa flaga, którą zdejmuje się przed ustawieniem trumny nad grobem.
Odznaczenia i Wyróżnienia w Związku OSP RP
Związek OSP RP ustanowił szereg odznaczeń i medali, które honorują długoletnią służbę, zasługi oraz wzorowe postawy strażaków. Nadawanie odznaczeń odbywa się zgodnie z regulaminami.
Złoty Znak Związku OSP RP
Złoty Znak Związku OSP RP to medal honorowy nadawany przez Prezydium Zarządu Głównego ZOSP RP z własnej inicjatywy lub na wniosek Prezydium Zarządu Wojewódzkiego ZOSP RP. Ustanowiony został w 1922 roku przez Radę Naczelną Głównego Związku Straży Pożarnych, a od 1933 roku przejęty przez Związek Straży Pożarnej RP. Był nadawany do września 1939 roku, a następnie wznowiony w okresie PRL w 1959 roku jako najwyższe odznaczenie ZOSP.
Odznaczenie to jest nadawane za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku OSP RP. Osoba lub instytucja wyróżniona Złotym Znakiem Związku OSP RP otrzymuje Odznakę i legitymację (dyplom) potwierdzającą jego nadanie. Kandydaci do nadania Złotego Znaku Związku OSP RP powinni posiadać Złoty Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”.
Wizerunkiem odznaki jest krzyż równoramienny o wymiarach 41 mm (wysokości i szerokości), zakończony na rogach ramion kulkami. Na krawędziach krzyża widnieje 1 mm pasek. Wykonany jest z metalu koloru złotego, a ramiona krzyża pokryte są białą emalią w złoconym obramowaniu. W środku krzyża, na okrągłej czerwonej emaliowanej tarczy, umieszczony jest orzeł jagielloński z metalu koloru srebrnego, z otokiem koloru jasnogranatowego oraz z napisem: *ZWIĄZEK OCHOTNICZYCH * STRAŻY POŻARNYCH RP *. Nad środkową częścią tarczy, na tle górnego ramienia krzyża, umieszczony jest płomień z metalu koloru srebrnego. Pomiędzy ramionami krzyża znajduje się złoty wieniec ze stylizowanych liści laurowych o szerokości 5 mm. Odwrotna strona odznaki jest gładka. Odznaka zawiązana jest na wstążce o szerokości 38 mm, koloru czerwonego z białymi paskami o szerokości 4 mm, umieszczonymi na krawędziach wstążki.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 70 mm, o srebrzystym, oksydowanym kolorze. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać przedstawiająca wizerunek popiersia pierwszego prezesa jednolitego Związku OSP RP, obok napis w trzech wierszach: *BOLESLAW * CHOMICZ * 1878-1959*.
Na rewersie medalu umieszczono akcesoria strażackie (dwa hełmy, dwa bosaki, drabina, toporek, prądownica, dzwon, sygnałówka). W dolnej części widnieje wizerunek Znaku Związku OSP RP, a pod nim napis: *BOGU NA CHWAŁĘ LUDZIOM NA POŻYTEK*. W prawej, bocznej części medalu umieszczone są półkoliście stylizowane liście dębu. Medal jest wręczany w dekoracyjnym etui.
Medal Za Zasługi dla Pożarnictwa
Medal Za Zasługi dla Pożarnictwa ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm, wykonanej z metalu odpowiedniego koloru: złotego, srebrnego i brązowego. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać niewiasty symbolizująca grecką boginię ognia Hestię (odpowiednik rzymskiej bogini ognia Westy), stojącą na liściach laurowych, opartą jedną ręką na tarczy z pochodnią. W drugiej ręce trzyma liść wawrzynu nad napisem *ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA*.
Na rewersie medalu umieszczony jest orzeł jagielloński oparty na skrzyżowanych toporkach w obramowaniu wieńca szerokości 3 mm, ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części w półkolu widnieje napis: *ZW. OCHOTNICZYCH STRAŻY POŻARNYCH RP*. Medal noszony jest na białej wstążce szerokości 36 mm z czerwonym paskiem o szerokości 16 mm, umieszczonym symetrycznie pośrodku białej wstążki.
Odznaka Strażak Wzorowy
Odznaka Strażak Wzorowy składa się z równoramiennego trójkąta wykonanego z metalu, którego lewa połowa pokryta jest emalią czerwoną, a prawa granatową. U góry trójkąta znajduje się wypukła głowa strażaka w hełmie, niżej napis: *STRAŻAK WZOROWY*. Na tle trójkąta umieszczone są dwa skrzyżowane toporki. Na trójkąt nałożony jest, z metalu koloru złotego, wieniec laurowy.
Odznaka Za Wysługę Lat
Odznakę Za Wysługę Lat stanowi tarcza okrągła o średnicy 24 mm, wykonana z metalu koloru złotego. Nad tarczą umieszczono hełm strażacki, u dołu tarczy wylot prądownicy i dwa skrzyżowane toporki. Na otoku znajduje się wieniec z liści laurowych szerokości 5 mm, zwężający się do góry. Środek tarczy okrągłej ma otok z białej emalii szerokości 4 mm z napisem złoconym: *ZW. OCHOTN. STRAŻY POŻ. RP * ZA WYSŁUGĘ LAT*, oraz emalią czerwoną z cyfrą złotą: V, X, XV, XX, XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, oznaczającą lata wysługi.
Odznaka Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza
Odznaka Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza ma formę toporka strażackiego. W części przeciwległej od ostrza toporka znajduje się napis "OSP", po prawej stronie wkomponowany jest czerwony trójkąt. U dołu odznaki znajduje się napis "Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza".
Emblematy, Naszywki i Oznaczenia na Mundurach OSP
W kwestii umundurowania i oznakowania, członkowie OSP oraz funkcyjni oddziałów Związku noszą na pagonach ubiorów wyjściowych, galowych, paradnych i kurtek określone elementy. Wymienione elementy zostały wprowadzone do użytku wewnątrzorganizacyjnego przez regulamin umundurowania Związku OSP RP, przyjęty uchwałą Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej nr 96/XI/2000 r. z 27 października 2000 r.
Na mundurach strażaków Ochotniczej Straży Pożarnej powszechnie stosuje się różnego rodzaju naszywki. Często są one projektowane przez samych strażaków lub lokalne społeczności, co dodaje im znaczenia symbolicznego. Na emblematach ochotniczej straży pożarnej mogą znaleźć się takie elementy jak nazwa OSP, symbolika związana z pożarnictwem, nazwa miejscowości lub regionu, a także symbole reprezentujące tradycje. Wiele emblematów OSP zawiera nie tylko nazwę, ale też unikalne znaki graficzne, bardzo często związane z daną gminą czy regionem. Emblematy OSP mogą być wykonane z rzepem lub umożliwiać bezpośrednie doszycie do munduru.
Rodzaje Naszywek i ich Umiejscowienie
O tym, jakie naszywki pojawiają się na mundurach w jednostce i jakie są ich rodzaje, decydują zarządzający jednostką. Na rynku dostępne są naszywki z logotypami jednostek OSP, lokalne "miejscowniki", a także imienniki koszarowe.
- Naszywka przynależności do jednostki: Jest to podstawowa naszywka świadcząca o przynależeniu do danej jednostki OSP. Zawiera starannie wykonane logo struktur OSP z opisem nazwy jednostki. Technologia wykonania takiej naszywki często pozwala na wielokrotną zmianę jej miejsca na mundurze, dzięki zastosowaniu rzepów.
- Miejscowniki: Estetyczne naszywki informujące o nazwie miejscowości, którą reprezentuje strażak. Najczęściej umieszczane są w widocznym miejscu, zazwyczaj powyżej piersi. Są one używane zarówno przez strażaków z jednostek państwowych, jak i ochotniczych, stanowiąc element identyfikacji np. podczas zawodów czy innych wydarzeń.
- Imienniki koszarowe: Służą do umieszczenia imienia i nazwiska strażaka na mundurze. Decyzję o ich wprowadzeniu do jednostki podejmuje zarząd, a jednostka dokonuje zakupu dla swoich członków. Również są to często naszywki na rzep, co umożliwia zmianę ich położenia.
- Naszywki regionalne i narodowe: Coraz częściej spotyka się naszywki charakterystyczne dla danego regionu lub samej jednostki. Wśród strażaków ochotników pojawiają się również narodowe barwy.
Wyzwania dotyczące Umundurowania i Oznakowania
W praktyce umundurowania i oznakowania pojawiają się pewne kwestie, które wywołują dyskusje wśród strażaków. Regulamin umundurowania dopuszcza noszenie emblematu z napisem "Ochotnicza Straż Pożarna" na prawym rękawie, haftowanego czerwoną nitką na ciemnogranatowym tle. Często jednak jednostki posiadają własne naszywki z herbem miasta i nazwą jednostki, które są umieszczane na lewym rękawie, co bywa przedmiotem debaty dotyczącej zgodności z regulaminem.
Wiele wątpliwości budzą także naszywki specjalności. W kontekście XXI wieku niektóre z nich, takie jak "mechanik motopompy" czy "łącznościowiec", są postrzegane jako przestarzałe. Współczesne motopompy są znacznie prostsze w obsłudze, a obsługa urządzeń łączności jest wymagana od każdego strażaka. Obserwuje się również błędne interpretacje oznaczeń, np. naszywka z krzyżem, która nie oznacza ratownika, lecz sanitariusza. W przypadku ubrań bojowych lub koszarowych, regulamin pozwala na umieszczanie emblematów na lewym rękawie, a producenci odzieży przystosowują do tego miejsca. Istnieje potrzeba doprecyzowania regulaminów, aby uniknąć niejasności w zakresie umiejscowienia i znaczenia poszczególnych naszywek.