Górki Wielkie - Geneza i Rozwój Miejscowości
Górki Wielkie (niem. Groß Gurek, cz. Velké Hůrky) to wieś sołecka na Śląsku Cieszyńskim, położona w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, w gminie Brenna. W latach 1954-1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Górki Wielkie. Miejscowość ta, położona u wylotu doliny Brennicy, została po raz pierwszy wzmiankowana w łacińskim dokumencie Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego). Spisana za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295-1305, księga zawierała zapis jako Gorki(i) villa vlodari, co było zapisem nietypowym i pozwala sądzić, że wieś ta była znacznie starsza. Wpisanie jej do rzeczonego dokumentu związane było zapewne z wyodrębnieniem z jej terytorium, będącego dotąd własnością książęcą, nowej wioski nadanej rycerzowi. Część wsi pozostałą w rękach książęcych przezwano później Górkami Małymi, a część rycerską Górkami Wielkimi.
Od 1417 roku Górkami Wielkimi władał szlachecki ród Pięćlatów. W 1447 roku Andrzej Pięćlat z Ogrodzonej sprzedaje Wielkie i Małe Górki Piotrowi Ramszy. W roku 1521 ponownie wymienia się szlacheckie Górki Wielkie. Według austriackiego spisu ludności z 1900 roku, w 124 budynkach na obszarze 1469 hektarów mieszkało 957 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 65,1 os./km². Spośród nich 838 (87,6%) mieszkańców było katolikami, 114 (11,9%) ewangelikami, a 5 (0,5%) wyznawcami judaizmu. Ponadto 951 (99,4%) było polskojęzycznymi, 5 niemieckojęzycznymi, a 1 czeskojęzycznym.
Po zakończeniu I wojny światowej tereny, na których leży miejscowość - Śląsk Cieszyński - stały się punktem sporu pomiędzy Polską i Czechosłowacją. W 1922 roku dawny dwór Marklowskich zakupił i zamieszkał w nim wraz z rodziną Tadeusz Kossak ze słynnej rodziny artystów-malarzy. W tym dworze mieszkała i tworzyła jego córka, pisarka Zofia Kossak-Szczucka, 2. voto Szatkowska. W 1931 roku na wzgórzu Bucze powstała Stanica ZHP, a następnie Centralna Szkoła Instruktorek ZHP. W samej wsi, niespełna 2 km dalej (Górki Sojka), działała Szkoła Pracy Społecznej ZHP, którą do 1939 roku kierował twórca polskiego ruchu zuchowego, późniejszy żołnierz AK i pedagog Aleksander Kamiński. W tym samym czasie organizował tu swoje młodzieżowe Uniwersytety Ludowe Józef Kret.
2 września, po kilkugodzinnym ostrzale artyleryjskim i karabinowym prowadzonym przez polskie wojsko ze stoków wzgórza Bucze, Górki Wielkie zajął po południu odwodowy 133. pułk piechoty niemieckiej 45. Dywizji Piechoty. Po II wojnie światowej oba obiekty harcerskie zajęto na cele lecznicze, umieszczając w nich dziecięce sanatoria leczące choroby płuc i gruźlicę, które weszły później w skład Beskidzkiego Zespołu Leczniczo-Rehabilitacyjnego z siedzibą w Jaworzu. Sanatorium w Sojce zlikwidowano w 1999 roku, natomiast obiekt na Buczu działał do 2000 roku.
Dwór Kossaków spłonął w ostatnich dniach wojny. Ostatnie mieszkanie Zofii Kossak po jej powrocie z Anglii mieściło się od 1958 roku w stojącym obok dawnym domku ogrodnika. Po śmierci pisarki, z inicjatywy jej drugiego męża, Zygmunta Szatkowskiego, w 1970 roku zmieniono ów domek w poświęcone jej muzeum biograficzne, będące oddziałem Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie. Zgromadzono w nim liczne pamiątki po pisarce: meble, bibeloty, obrazy, zbiory biblioteczne oraz fotografie i korespondencję. W 1998 roku dzieci Zofii Kossak: Anna Bugnon i Witold Szatkowski oraz Gmina Brenna założyli Fundację im. Zofii Kossak, która od 2010 roku prowadzi Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków” w Górkach Wielkich.
Kościół parafialny pw. Wszystkich Świętych w Górkach Wielkich zbudowany został przez góreckich mieszkańców w XV wieku. Przebudowany w 1662 roku oraz kilkakrotnie odnawiany, zatracił większość cech gotyckich. Murowana, jednonawowa budowla, z silnie wydłużonym, półkoliście zamkniętym prezbiterium, posiada wystrój i wyposażenie barokowo-klasycystyczne. W murowanej bramce ogrodzenia znajduje się płyta nagrobna Henryka Góreckiego herbu Kornicz, zmarłego w 1682 roku. Obok kościoła jest cmentarz, na którym pochowani są m.in. Zofia Kossak i jej mąż Zygmunt Szatkowski.
Dwór w Górkach Wielkich powstał w 1734 roku staraniem Hieronima Marklowskiego. W 1922 roku został zakupiony przez Tadeusza Kossaka, a spłonął w czasie II wojny światowej (w maju 1945 roku). Z założenia dworskiego ocalał tzw. zespół zabudowy dawnej Stanicy Harcerskiej, składający się z pawilonu I, II i III oraz otaczającego go parku, przy ul. Stary Dwór 24 (nr rej.: A/580/2019 z dn. 20.08.2019 r.).
Przyrodnicze i Rekreacyjne Walory Górek Wielkich
Na stokach wzgórza Bucze wiosną kwitnie cieszynianka wiosenna i storczyk blady. Spośród ptaków występują tu m.in.: pluszcz, zimorodek i dzięcioł duży. W Górkach Wielkich znajduje się przyrodniczo-dydaktyczna ścieżka o nazwie „Góra Bucze”, składająca się z 6 odcinków. Trasa z Górek Wielkich na Błatnią liczy około 9 km, wymaga pokonania 695 m podejść i 132 m zejść, a wejście zajmuje przeciętnie 3 godziny 30 minut, powrót w dół około 2 godzin 20 minut. Na terenie Górek Wielkich działa założony w 1949 roku Ludowy Klub Sportowy 'Spójnia' Górki Wielkie.
Rola i Zadania Ochotniczej Straży Pożarnej w Górkach Wielkich
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) w Górkach Wielkich, jak każda jednostka, realizuje szereg zadań na rzecz lokalnej społeczności. Zgodnie ze statutem, prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje całokształtem prac zarządu. Główne cele działalności OSP obejmują prowadzenie działalności mającej na celu zapobieganie pożarom oraz współdziałanie w tym zakresie z Państwową Strażą Pożarną, organami samorządowymi i innymi podmiotami.
Kluczowym elementem jest również udział w akcjach ratowniczych przeprowadzanych w czasie pożarów, zagrożeń ekologicznych związanych z ochroną środowiska oraz innych klęsk i zdarzeń. Ważne jest także informowanie ludności o istniejących zagrożeniach pożarowych i ekologicznych oraz sposobach ochrony przed nimi. Dodatkowo OSP angażuje się w działania na rzecz ochrony środowiska oraz wykonuje inne zadania wynikające z przepisów o ochronie przeciwpożarowej i statutu. Ochotnicza Straż Pożarna w Górkach Wielkich rozwija również wśród swoich członków kulturę fizyczną i sport, a także prowadzi działalność kulturalno-oświatową i rozrywkową, umacniając więzi społeczne i promując aktywny tryb życia.
Orkiestra Dęta OSP Górki Wielkie - Występ w Serialu Netflixa „Heweliusz”
W 2024 roku orkiestra dęta przy OSP Górki Wielkie przeżyła niezwykłą przygodę, biorąc udział w kręceniu hitowego serialu Netflixa „Heweliusz”. Propozycja udziału w produkcji przyszła niespodziewanie, kiedy do Kapelmistrza Orkiestry dętej przy OSP Górki Wielkie, Wojciecha Pawlusa, zadzwonił przedstawiciel ekipy filmowej, poszukując strażackiej orkiestry do jednej ze scen. Kapelmistrz, zaskoczony propozycją, przedstawił ją członkom orkiestry, którzy zgodnie wyrazili chęć udziału. Jak opowiada Wojciech Pawlus, miał on pewne obawy, nie znając scenariusza, czy orkiestra nie zostanie wciągnięta w niezgodne z ich poglądami ideologie, jednak na szczęście nic takiego się nie wydarzyło.
W nagraniach, które odbyły się 6 marca w Chałupkach, wzięło udział siedemnaścioro członków orkiestry. Grali oni marszowy utwór „Broadway” A.C. van Leeuwena, witając ocalałych z katastrofy promu - dokładnie tak, jak na prawdziwym koncercie, lecz pod czujnym okiem reżysera. Na planie muzycy spotkali m.in. Mirosława Zbrojewicza i Joachima Lamżę. Największym zaskoczeniem były dla nich stare autobusy i samochody z lat 90., odtworzone na potrzeby serialu. Zdjęcia z udziałem orkiestry były realizowane wieczorem i nocą (między 17:00 a 24:00), w bardzo niskich temperaturach. Członkowie orkiestry musieli stać w kadrze w samych mundurach przez kilka godzin, co było szczególnie odczuwalne dla najmłodszych, jednak nikt poważnie nie odchorował tej przygody.
Orkiestra dęta z Górek Wielkich zagrała w serialu samych siebie - dętą orkiestrę strażacką, która wita ocalałych z katastrofy radosną muzyką marszową. Serial „Heweliusz” to miniserial dramatyczno-historyczny inspirowany zatonięciem promu „Jan Heweliusz”, do którego doszło 14 stycznia 1993 roku na Morzu Bałtyckim u wybrzeży niemieckiej wyspy Rugia, w czasie rejsu ze Świnoujścia do Ystad, podczas potężnego sztormu o sile 12 stopni w skali Beauforta. Serial okazał się hitem nie tylko w Polsce; według danych platformy Flixpatrol, 12 listopada „Heweliusz” znalazł się w zestawieniu TOP 10 Netflixa w aż 26 krajach.
