Gotowość Bojowa Ochotniczych Straży Pożarnych

Strażacy ochotnicy gotowi są nieść pomoc o każdej porze dnia i nocy. Na dźwięk syreny lub innego powiadomienia zostawiają bieżące obowiązki i udają się do remizy. Po przybyciu do garażu przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia. Zapewnienie gotowości operacyjnej to najważniejsze zadanie każdej jednostki OSP. Na realizację tego zadania składa się wiele czynników. W celu zachowania pełnej gotowości do działania należy zwrócić uwagę na kluczowe obszary.

Czym jest gotowość bojowa OSP?

Gotowość bojowa w kontekście Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) to zdolność jednostki do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych w określonym czasie i z zachowaniem wymaganych standardów. Istotą tej gotowości jest sprawna i szybka reakcja na zgłoszone zdarzenie. Aby jednostki OSP mogły być w stałej gotowości do działania, konieczne jest spełnienie trzech podstawowych elementów:

• Gotowość ratowników: dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze.
• Gotowość bazy technicznej: sprawność pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych.
• Sprawny system alarmowania: bez niego jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut.

Podstawowe elementy gotowości operacyjnej OSP

Gotowość ratowników

Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie ochotniczych straży pożarnych, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat, posiadający aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych oraz odbyli szkolenie pożarnicze, o którym mowa w art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.

Dodatkowo, pozostaje kwestia aktualnego szkolenia BHP. Druhowie OSP nie podlegają Kodeksowi Pracy i aktom wykonawczym do niego, które regulują zagadnienia szkoleń BHP (także okresowych), ponieważ w tym przypadku nie można mówić o stosunku pracy. Wobec powyższego, kwestia ta powinna być przedmiotem uregulowania, np. wewnętrznego, lub zmiany przepisów ogólnych. Z powodu braku jednoznacznych regulacji, aktualności szkoleń BHP nie można sprawdzić w trakcie inspekcji.

Gotowość bazy technicznej

Baza techniczna OSP obejmuje sprawne pojazdy oraz sprzęt ratowniczy. Ważne jest nie tylko posiadanie odpowiedniego wyposażenia, ale także jego regularne badania, przeglądy i atesty. Do sprzętu, który powinien być badany, atestowany i sprawdzany, należy m.in. sprzęt ochrony dróg oddechowych, ratowniczy sprzęt hydrauliczny, sprzęt pneumatyczny, urządzenia pomiarowe, gaśnice przewoźne i przenośne oraz zbiorniki ciśnieniowe (np. butle).

Dokumentacja badań, przeglądów i atestów powinna być przechowywana w OSP w jednym miejscu, co umożliwi zespołowi inspekcyjnemu wgląd do niej. Prawidłowe i terminowe ich przeprowadzenie, posiadanie atestów, ich ewidencjonowanie i archiwizowanie jest szczególnie istotne, gdy dojdzie np. do wypadku ratownika i dokumentacja ta będzie sprawdzana przez zespół powołany do zbadania przyczyn wypadku (być może nie tylko przez komisję wewnętrzną, lecz także organy zewnętrzne, np. prokuraturę). Badania i przeglądy wykonywane są w większości przypadków przez firmy zewnętrzne, co stanowi znaczne obciążenie dla budżetu jednostek utrzymujących podmiot ratowniczy. Należy pamiętać, że na bezpieczeństwie ratowników i osób ratowanych nie wolno oszczędzać.

W zakresie oceny konserwacji i obsługi technicznej nie ma jednoznacznych uregulowań. Oceniający zwraca uwagę zarówno na wygląd zewnętrzny sprzętu, jak i elementy podlegające konserwacji, zgodnie z instrukcją producenta sprzętu.

Sprawny system alarmowania

Sprawny system alarmowania to podstawa szybkiego i efektywnego działania jednostek OSP. Bez niego, nawet w pełni wyposażona i obsadzona jednostka, może mieć problem z wyjazdem w wymaganym czasie 15 minut, co ma kluczowe znaczenie dla skuteczności interwencji.

Inspekcje gotowości operacyjnej (IGO) jednostek OSP

Jednostki OSP poddawane są regularnym inspekcjom gotowości operacyjnej, które są bardzo ważnym sposobem sprawdzenia zdolności podmiotu będącego w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG) do reagowania na nagłe zagrożenie oraz stopnia jego przygotowania do działań ratowniczych.

Cel i charakter inspekcji

Celem inspekcji jest sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Z tego powodu inspekcje są niezapowiedziane i mogą mieć miejsce o różnej porze. Pozwala to na zweryfikowanie faktycznej gotowości operacyjnej w różnych warunkach. Niezmiernie ważny jest także aspekt dydaktyczny inspekcji. Zespół inspekcyjny, pod kierownictwem przewodniczącego, powinien omówić wyniki, przedstawić swoje uwagi, spostrzeżenia i wnioski, właściwie je uzasadnić i wskazać, co należy zrobić, aby poprawić istniejący stan. Jeśli zostaną stwierdzone jakiekolwiek nieprawidłowości, zespół powinien wskazać, w jaki sposób należy je usunąć, jak odpowiednio postępować w danej sytuacji, jak obsługiwać sprzęt czy przestrzegać zasad bezpieczeństwa. Pozwoli to na usprawnienie gotowości operacyjnej jednostki.

Podstawy prawne i organizacja

W art. 10 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej ustawodawca wskazał zadania Komendanta Głównego PSP w zakresie kierowania KSRG, należą do nich m.in.: „organizowanie centralnego odwodu operacyjnego oraz przeprowadzanie inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, których siły i środki tworzą centralny odwód operacyjny”, a także „ustalanie sposobu przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego”. Szczegółowe zasady osiągania wyższych stanów gotowości bojowej objęte są tajemnicą.

Zarządzenie Nr 10 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 28 grudnia 2017 r. oraz Zarządzenie nr 5 Komendanta Głównego PSP z 26 czerwca 2013 r. precyzuje, kto zarządza inspekcje gotowości operacyjnej i wobec jakich podmiotów KSRG. Inspekcjom gotowości operacyjnej powinna przewodniczyć osoba (oficer, a na poziomie powiatu oficer bądź aspirant) mająca praktyczne doświadczenie w kierowaniu akcją ratowniczo-gaśniczą.

Elementy podlegające ocenie podczas IGO

Zarządzenie Komendanta Głównego PSP definiuje i wskazuje elementy podlegające inspekcji na poszczególnych poziomach zarządzania. Te zarządzane przez Komendanta Powiatowego/Miejskiego PSP mają obejmować:

• Alarmowanie
• Gotowość ratowników
• Gotowość pojazdu
• Gotowość działania urządzeń i systemów łączności
• Prawidłowość prowadzenia dokumentacji
• Uprawnienia w zakresie kwalifikacji ratowniczych i obsługi sprzętu

Alarmowanie

Inspekcja najczęściej zaczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny. Po dotarciu zespołu inspekcyjnego do remizy uruchamiany jest system alarmowania strażaków. W momencie wystartowania systemu rozpoczyna się pomiar czasu, który zostanie zatrzymany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Według wytycznych, brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji. Alarmowanie stanowi 1/5 punktacji oceny całej inspekcji, a w ekstremalnej sytuacji (nieosiągnięcia gotowości w ciągu założonego czasu 15 min) przesądza o negatywnej ocenie.

W celu otrzymania punktów na tym etapie zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Jeżeli na alarm przybędzie tylko kierowca, dowódca i jeden strażak, jednostka nie otrzyma żadnego punktu.

Należy zwrócić uwagę na niedoskonałość zapisu dotyczącego sprawdzenia zakładania ubrań specjalnych i hełmów podczas alarmowania. Przewodniczący zespołu powinien wziąć pod uwagę, że w praktyce ratownicy kończą zakładanie ubrań specjalnych i środków ochrony indywidualnej w czasie jazdy do zdarzenia, natomiast w trakcie inspekcji nie mają takiej możliwości. Warto pozwolić im dokończyć zakładanie ubrań specjalnych i hełmów podczas zorganizowanej zbiórki bez naliczania punktów karnych, choć ta kwestia nie jest jednoznacznie uregulowana.

Gotowość ratowników i ich wyposażenie

Jest to kolejny istotny element sprawdzany podczas inspekcji OSP, za który można uzyskać maksymalnie 10 punktów. Brak badań lekarskich i kwalifikacji przynajmniej jednego ratownika przesądza o ocenie niedostatecznej z całej inspekcji, niezależnie od ocen uzyskanych za inne elementy. Za brak danego wyposażenia u przynajmniej jednego z ratowników, niezależnie od liczby stwierdzonych przypadków, odejmowany jest od 1 do 10 punktów.

Weryfikacja posiadanej wiedzy

Weryfikacja posiadanej wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu, który jest testem złożonym z 10 pytań zamkniętych z jedną prawidłową odpowiedzią. Test realizowany jest z podziałem na trzy grupy: dowódcy, kierowcy, ratownicy. Do sprawdzianu wiedzy teoretycznej wykorzystywane są pytania, których bazę udostępnia Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej. Baza pytań dostępna jest również w aplikacji Strażak.Online. Aplikacja ta może pomóc zarówno egzaminowanym strażakom, jak i zespołom inspekcyjnym, którzy przygotowują test. Jest to etap, za który można uzyskać najwięcej punktów, bo aż 50.

Weryfikacja dokumentacji operacyjnej

Podczas oceny tego zagadnienia zespół inspekcyjny sprawdza dokumentację operacyjną wymaganą przez rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad organizacji KSRG, dokumentację odwodów operacyjnych (dotyczy jednostek wchodzących w skład Wojewódzkich Odwodów Operacyjnych), mapę terenu działania, ewidencję wyszkolenia, dane radiowe oraz instrukcję przyjęcia śmigłowca. Prowadzący inspekcję powinni zwrócić uwagę, czy wszystkie dokumenty (oprócz ewidencji wyszkolenia) znajdują się w samochodzie bojowym. Za każdy niespełniony warunek naliczane są punkty karne, których suma odliczana jest od maksymalnej liczby punktów za zagadnienie (od 5 punktów).

Praktyczne lub aplikacyjne ćwiczenia ratownicze

Przewidziano też przeprowadzenie praktycznych lub aplikacyjnych ćwiczeń ratowniczych w celu sprawdzenia poziomu przygotowania ratowników i dowódców oraz pojazdów i sprzętu ratowniczego do realizowania działań ratowniczych w zakresie wynikającym z obowiązujących procedur ratowniczych ujętych w planach ratowniczych. Ocenie podlegają następujące zagadnienia: określenie zamiaru taktycznego, rozkazodawstwo i kierowanie działaniami ratowniczymi, wykonawstwo (właściwy dobór i optymalne wykorzystanie sprzętu, zgodnie z zasadami taktyki, przestrzeganie procedur ratowniczych), przestrzeganie zasad bezpieczeństwa, znajomość zasad prowadzenia korespondencji radiowej. Każdy z tych elementów oceniany jest w skali od 0 do 3 punktów, a suma przyznanych punktów stanowi ocenę ćwiczenia (to najwyżej oceniane zagadnienie - maksymalnie można uzyskać 15 punktów).

Ćwiczenie praktyczne powinno uwzględniać rodzaj i ilość wyposażenia inspekcjonowanego podmiotu, deklarowaną zdolność do realizacji zadań ratowniczych, specyfikę terenu chronionego, rodzaj i skalę występujących zagrożeń itp. Istotne jest zapewnienie przez zespół inspekcyjny realistycznej pozoracji ćwiczenia, by ćwiczący nie mieli wątpliwości, z jakim rodzajem zagrożenia mają do czynienia i jakie działania należy podejmować. Niezbędne są więc środki pozoracji, takie jak np. urządzenie zadymiające, manekiny, zestaw do pozoracji ran itp.

Podczas oceny ćwiczenia praktycznego szczególnego znaczenia nabiera zapis zarządzenia nr 5 KG PSP, mówiący, że przewodniczący zespołu inspekcyjnego powinien mieć doświadczenie w kierowaniu działaniami ratowniczymi. Takie doświadczenie przełoży się na jakość oceny, ale także na wizerunek PSP w oczach druhów OSP.

Ocena wpływu stanu infrastruktury

Jeżeli jakiś pojazd lub sprzęt jest obecnie wycofany z podziału bojowego, zespół inspekcyjny ocenia wpływ tego wycofania na możliwość skutecznego podejmowania działań. Ten etap nie jest oceniany w skali punktowej. Zespół inspekcyjny sporządza opis, który uwzględnia, czy stan infrastruktury ma wpływ na obniżenie gotowości operacyjnej. W dokumentacji z inspekcji powinna się znaleźć ocena opisowa stanu technicznego infrastruktury strażnicy, ponieważ ona również ma wpływ na gotowość operacyjną OSP (mimo że nie jest oceniana w skali punktowej).

Częstotliwość inspekcji

Częstotliwość przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej nie została ujęta w żadnym dokumencie wydanym przez KG PSP. Mówią o niej jedynie pewne wskazania. Inspekcja zarządzana przez Komendanta Powiatowego/Miejskiego PSP powinna być przeprowadzona co najmniej raz w roku w każdej OSP z KSRG, zaś ta zarządzana przez Komendanta Wojewódzkiego PSP w zależności od potrzeb. Komendanci wojewódzcy mogą jednak zwiększyć tę częstotliwość, w zależności od liczby OSP w powiecie i możliwości kadrowych komend PSP.

Pozostaje jeszcze kwestia sprawdzenia OSP niebędących w KSRG, stanowiących potencjał, z którego mogą być „wybierane” jednostki do włączenia do KSRG zgodnie z planem sieci. W tym przypadku należy wskazać, że komendanci powiatowi/miejscy PSP powinni opracować plan inspekcji w tych jednostkach i konsekwentnie go realizować.

Wyzwania w zapewnieniu gotowości bojowej OSP

Na bazie wielu rozmów ze strażakami można stwierdzić, że największym wyzwaniem nie jest brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą. Pytanie, czy nasza jednostka ma problem z zapewnieniem gotowości bojowej, należy sobie regularnie zadawać.

Problemy z obsadą

Dla strażaka nie ma nic gorszego od braku możliwości wyjechania do zdarzenia.

• Kierowcy: Obecnie nie mamy rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursu prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia. Dużo mówi się o tym w kontekście ustawy o OSP. Tymczasem warto spróbować wypracować porozumienie z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy. Jeżeli w szeregach jednostki znajduje się strażak, który chciałby zrobić odpowiednie uprawnienia, bardzo ważne będzie wspieranie go przez doświadczonych kierowców. Warto również rozejrzeć się za nowymi strażakami, którzy mogliby wnieść kompetencje kierowcy do jednostki.
• Dowódcy: Tutaj sprawa jest nieco prostsza, wszystkie szkolenia niezbędne do bycia dowódcą realizowane są przez Państwową Straż Pożarną. Jednostki, które regularnie szkolą swoich strażaków, nie będą miały problemu z dobrymi dowódcami. Aby zostać dowódcą, należy ukończyć kurs kierujących działaniem ratowniczym.
• Pozyskiwanie i motywowanie strażaków: Powinniśmy stale troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków oraz motywować obecnych. Pomysłów na zwiększenie zaangażowania strażaków jest wiele, a podstawą jest dobrze funkcjonujący zarząd.

Finansowanie działalności OSP

Warto tutaj przytoczyć zapisy art. 32 ust. 2 i 3 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, które określają, że koszty ubezpieczenia członków OSP i młodzieżowej drużyny pożarniczej, koszty okresowych badań lekarskich, a także wydatki bieżące i inwestycyjne związane z utrzymaniem, eksploatacją i remontami sprzętu, samochodów oraz obiektów strażnic pokrywa gmina.

Dodatkowo, OSP może być finansowane zgodnie z art. 32 ust. 3b, który stanowi, że jednostki samorządu terytorialnego mogą przekazywać ochotniczym strażom pożarnym środki pieniężne w formie dotacji. Przeznaczeniem dotacji z art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej jest finansowanie poszczególnych składników kosztów z ust. 2 i 3 art. 32 tej ustawy.

Monitorowanie gotowości operacyjnej

Jeżeli jednostka ma wystarczającą liczbę strażaków, a zdarzają się problemy z zapewnieniem gotowości, warto wdrożyć monitorowanie gotowości bojowej. Monitorowanie bieżącej gotowości często odbywa się bez udziału żadnych systemów, niejako oddolnie - strażacy po prostu dogadują się między sobą, czy są na miejscu.

Dostawano wiele sygnałów o potrzebie przygotowania narzędzia pomagającego monitorować dostępność strażaków w danej chwili. Istnieją aplikacje, które oferują takie rozwiązania. Na przykład, niektóre systemy bez dodatkowych opłat dają dostęp do tablicy gotowości bojowej, gdzie strażacy mogą z każdego miejsca w aplikacji dwoma kliknięciami określić swój stan gotowości.

Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) w OSP

Definicja i struktura JOT

Przy jednostkach OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące społecznym odpowiednikiem jednostek Ratowniczo-Gaśniczych przy PSP. Osoby wyznaczone do działania w strukturach takiej jednostki muszą posiadać odpowiedni wiek (18-65 lat), aktualne badania lekarskie, jak również ukończone przeszkolenie pożarnicze - odpowiednie do zajmowanej funkcji. JOT kieruje jednoosobowo naczelnik OSP przy pomocy dowódców niższego szczebla: zastępcy naczelnika, dowódcy plutonu, dowódcy sekcji. W czasie akcji ratowniczych naczelnik dowodzi działaniami JOT przy pomocy dowódców zastępów (załóg).

Kategoryzacja JOT

Jednostki JOT dzielone są na kategorie. Kategoryzacja polega na sklasyfikowaniu JOT według określonych zasad (standardów) oceniających ich możliwości w działaniach ratowniczych i zabezpieczających. Działania zabezpieczające to czynności nie związane bezpośrednio z działaniami ratowniczymi likwidującymi skutek zdarzenia, lecz uprzedzające zdarzenie lub ograniczające pośrednio jego skutki.

Przykładowe kategorie JOT:

• Kategoria II: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
• Kategoria III: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
• Kategoria IV: JOT w OSP lokalnego działania zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 10 minut.

tags: #gotowosc #bojowa #osp #definicja