Historia miasta Grabów nad Prosną, położonego nad rzeką Prosną, sięga XIII wieku, kiedy to było wsią królewską. Jest to miejsce o bogatej historii i tradycji, które stanowi istotny kontekst dla zrozumienia działalności społecznej i obywatelskiej, w tym funkcjonowania Ochotniczych Straży Pożarnych w regionie. Chociaż w dostarczonym materiale brakuje szczegółowych danych bezpośrednio dotyczących historii Ochotniczej Straży Pożarnej w Grabowie nad Prosną, zaprezentowane informacje obejmują dzieje miasta, jego kluczowe wydarzenia, miejsca pamięci oraz przykład działalności innej lokalnej jednostki OSP w gminie.
Rys historyczny Grabowa nad Prosną
Pierwsza udokumentowana wzmianka o Grabowie jako wsi królewskiej nad Prosną pochodzi z 1264 roku, kiedy jego dzierżawcą był wojewoda poznański Beniamin Zaremba. W połowie XIII wieku istniała tu już warownia strzegąca przeprawy przez Prosnę. Dokumenty z 1366 roku wspominają o zamku w Grabowie, a zapis nazwy "Grabów" - na oznaczenie zarówno osady, jak i zamku - pochodzi z 1391 roku. Nazwa miasta wzięła się prawdopodobnie od jego położenia w grabowym lesie nad rzeką Prosną.
W 1382 roku książę Władysław Opolczyk otrzymał ziemię ostrzeszowską wraz z Grabowem z woli Ludwika Węgierskiego Andegawena. Książę Opolczyk, ambitny i dążący do polskiej korony, działał przeciwko królowi Jagielle od 1387 roku, posuwając się nawet do proponowania Krzyżakom udziału w rozbiorze Polski. W XV wieku, na miejscu starszej, ziemno-drewnianej fortyfikacji, z fundacji kolejnych pokoleń Zarembów pobudowano nowy, murowany zamek. Osiągnął on kształt czteroskrzydłowy z wewnętrznym dziedzińcem, typowy dla zamków nizinnych. Warownia ta została zniszczona podczas potopu szwedzkiego, a następnie opuszczona i rozebrana.
Dnia 20 sierpnia 1416 roku w Wiślicy, na prośbę ówczesnego dziedzica Marcina z Kalinowy Zaremby, kasztelana sieradzkiego, król Władysław Jagiełło nadał osadzie Grabów przywilej lokacyjny oparty na prawie magdeburskim, które dawało miastu spore możliwości samorządowe. Grabów był miastem królewskim położonym na ważnych szlakach handlowych, siedzibą starostwa niegrodowego. Rozwijał się jako ośrodek rzemiosła, zwłaszcza sukiennictwa i piwowarstwa, handlu, rolnictwa i hutnictwa opartego na rudach darniowych. Początkowo był związany z ziemią wieluńską, a do końca XVIII wieku z województwem sieradzkim.
Ważną rolę w dziejach Grabowa odgrywał Kościół, szczególnie od połowy XVII wieku, gdy do miasta sprowadzono franciszkanów. Zbudowali oni pierwszą drewnianą świątynię oraz zabudowania klasztorne, a następnie murowany kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP, ukończony w 1658 roku. Świątynia ta, wraz z klasztorem, spłonęła w niecałe pięćdziesiąt lat później. Obecnie stojący kościół parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Serca NMP oraz świętego Mikołaja wzniesiono w drugiej połowie XVII wieku z inicjatywy miejscowego proboszcza i pieniędzy starosty Wojciecha Urbańskiego. Jego dzisiejsza forma to efekt odbudowy i przebudowy po zniszczeniach z 1797 i 1830 roku. Jest to budowla bazylikowa, trójnawowa, z oszkarpowanym korpusem i wyodrębnionym prezbiterium. Na ścianie zachodniej nawy znajdują się rzeźby Pawła Brylińskiego. Od północnej strony do świątyni przylegają budynki klasztorne. W Grabowie istnieje również ewangelicka świątynia.
Druga połowa XVII wieku przyniosła regres miastu Grabów, podobnie jak całemu krajowi, wskutek pożarów i wojen. W wyniku zaborów miasto znalazło się w granicach Prus, z krótką przerwą na lata 1807-1815, kiedy należało do Księstwa Warszawskiego. Kongres wiedeński w 1815 roku wyznaczył granicę prusko-rosyjską na Prośnie, a przez kolejne sto lat rzeka ta rozgraniczała terytoria obu mocarstw. W Grabowie mieszały się wpływy polskie i pruskie z elementami rosyjskimi, głównie przenoszonymi przez Żydów osiedlających się w przygranicznym miasteczku.
W 1830 roku Grabów nawiedził wielki pożar. Przez cały czas zaborów mieszkańcy Grabowa starali się przeciwstawiać polityce germanizacyjnej, uczestnicząc w zrywach narodowych. Znaczącym wydarzeniem była budowa lokalnej linii kolejowej łączącej Grabów z Ostrzeszowem i Namysłakami, której uroczyste otwarcie miało miejsce w październiku 1910 roku. W 1919 roku Grabów powrócił do Polski. W okresie dwudziestolecia międzywojennego miasto nie rozkwitło znacząco, borykając się z brakiem przemysłu i migracją ludności do większych ośrodków.
Mieszkańcy miasteczka brali czynny udział w powstaniach narodowych z lat 1830-1831, 1863-1864, 1918-1919. 21 stycznia 1945 roku nastąpiło wyzwolenie Grabowa spod okupacji hitlerowskiej. Władysław Biegański, lekarz internista, urodził się w Grabowie w 1857 roku. Teofil Ciesielski (1847-1916), Powstaniec Styczniowy, botanik i pszczelarz, również pochodził z Grabowa.
Liczne pożary, epidemie i spustoszenia powodowały migrację ludności, stąd Grabów nigdy nie miał ustabilizowanej liczby mieszkańców. Można przyjąć, że do końca XVII wieku liczył około 300 do 400 mieszkańców. Przeważała ludność polska, choć pojawiali się również Żydzi i Niemcy, szczególnie po drugim rozbiorze Polski. W drugiej połowie XIX wieku Grabów liczył około 1500-1900 mieszkańców. Herbem Miasta Grabów nad Prosną, występujący w pieczęciach już w XV wieku, a oficjalnie zatwierdzony w 1939 roku, jest Pelikan - biały ptak stojący na zielonym gnieździe, karmiący własną krwią trzy pisklęta. Według legendy, podczas jednej z zaraz zrozpaczone matki karmiły dzieci własną krwią.
Do zabytków Grabowa należy również dworek z końca XVIII stulecia, który obecną formę zawdzięcza przebudowom z XIX i początku XX wieku. Obecnie mieści się w nim Urząd Miasta i Gminy. Dwór otacza niewielki park krajobrazowy, obecnie pełniący funkcję parku miejskiego. Jego atrakcją jest okazały pień dębu szypułkowego, pomnikowego drzewa powalonego przez wichurę w 2014 roku, pokryty reliefami przedstawiającymi wydarzenia i osoby związane z historią Grabowa. Pierzeje rynku głównego zabudowane są kamieniczkami z końca XIX i początku XX stulecia.
Miejsca pamięci i upamiętnienia w Grabowie nad Prosną i okolicach
W historii Grabowa nad Prosną i okolicznych miejscowości kluczowe znaczenie mają liczne miejsca pamięci, upamiętniające poległych i pomordowanych w walce o wolność Ojczyzny, co odzwierciedla głębokie zaangażowanie społeczności w wydarzenia narodowe.
Obeliski
- Na skrzyżowaniu ulic Kolejowej z Szkolną, na terenie zwanym „PLAC WOLNOŚCI” w Grabowie nad Prosną, znajduje się obelisk poświęcony wszystkim, którzy walczyli i zginęli za wolność Ojczyzny. Na nim widnieje napis: "W HOŁDZIE POLEGŁYM I POMORDOWANYM W WALCE O WOLNOŚĆ OJCZYZNY". Obiekt, autorstwa Jerzego Wiedemanna, został poświęcony 1 września 1985 roku, a jego fundatorami byli UMiG Grabów nad Prosną, zakłady pracy i społeczeństwo miasta.
- Na Placu Powstańców Wielkopolskich w Grabowie nad Prosną stoi obelisk z napisem: "POWSTAŃCOM WIELKOPOLSKIM SPOŁECZEŃSTWO ZIEMI GRABOWSKIEJ 1915-1919-1999".
- W Bukownicy, przy Kościele Parafialnym, znajduje się obelisk poświęcony "W Hołdzie Ofiarom II Wojny poległych w obronie, pomordowanych w obozach". Powstał w 1986 roku dzięki funduszom społeczeństwa wsi Bukownica.
Pomniki i groby zbiorowe
- Na cmentarzu parafialnym w Grabowie nad Prosną znajduje się pomnik zbiorowy, poświęcony poległym i pomordowanym w latach 1939-1945 z terenów ziemi grabowskiej. Na tablicy figuruje 66 nazwisk, a napis głosi: "Poległym i pomordowanym w wojnie". Pomnik powstał w latach 1945-1950, ufundowany przez władze miejskie, zakłady pracy i społeczeństwo miasta.
- W nocy z 3 na 4 września 1939 roku żołnierze niemieccy z oddziału 8. armii dowodzonej przez gen. Blaskowitza dokonali we wsi Mączniki bestialskiego mordu bezbronnych i niewinnych mieszkańców okolicznych miejscowości. Grób zbiorowy na cmentarzu parafialnym w Giżycach, powstały w latach 1973-1976 dzięki fundacji UMiG Grabów nad Prosną, upamiętnia te wydarzenia. Na tablicach umieszczono 13 nazwisk, a treść napisu to: "W dniu 3 września 1939r. najeźdźcy hitlerowscy pomordowali bezbronnych, niewinnych mieszkańców okolicznych miejscowości wsi Marszałki, Mączniki, Wielowieś, Kaliszkowice i Ostrów Kaliski".
- Na cmentarzu parafialnym w Grabowie nad Prosną, w latach 1973-1975, z fundacji UMiG Grabów nad Prosną powstał pomnik zbiorowy i grób dwóch żołnierzy 28 pp., poległych we wrześniu 1939 roku. Nazwiska pozostają nieznane. Napis na grobie brzmi: "Grób poległych żołnierzy polskich w walce z hitleryzmem 1939-1945".
- W pierwszych dniach września 1939 roku pod Grabowem doszło do walki grupy polskich żołnierzy z 28 p.p. z Łodzi z oddziałem niemieckim. W bitwie tej poległo kilku polskich żołnierzy. Pochowano ich w zbiorowej mogile oraz w mogiłach pojedynczych na cmentarzu w Grabowie nad Prosną. Nie jest znana liczba poległych ani ich nazwiska. Pomnik zbiorowy, powstały w latach 1973-1976 z fundacji UMiG Grabów nad Prosną, upamiętnia to wydarzenie napisem: "Grób poległych żołnierzy polskich w walce z hitleryzmem w 1939".
- Grób zbiorowy na cmentarzu parafialnym w Giżycach, powstały w latach 1973-1976 z fundacji UMiG Grabów nad Prosną, upamiętnia mieszkańców wsi Giżyce rozstrzelanych przez gestapo w Lasach Winiarskich 8 lutego 1940 roku. Na tablicach umieszczono 10 nazwisk, a napis głosi: "Tu spoczywają prochy pomordowanych przez okupanta hitlerowskiego, dnia 8.02.1940r.".
Groby pojedyncze
- Na cmentarzu parafialnym w Grabowie nad Prosną znajduje się grób pojedynczy Piotra Puchały, który zginął z rąk okupanta w 1943 roku, oskarżony o działalność antyniemiecką. Napis na nagrobku: "Piotr Puchała zginął z rąk okupanta w 1943". Fundatorem była rodzina zmarłego.
- Na tym samym cmentarzu znajduje się grób pojedynczy upamiętniający Idziego Dubiela, Powstańca Wielkopolskiego. Grób, odnowiony w 2000 roku, był fundowany przez rodzinę zmarłego w latach 50.
- W pierwszych dniach września 1939 roku, podobnie jak w przypadku pomnika zbiorowego, poległych polskich żołnierzy pochowano również w mogiłach pojedynczych na cmentarzu w Grabowie nad Prosną. Jedna z nich, powstała w latach 1973-1975 z fundacji UMiG Grabów nad Prosną, nosi napis: "Grób poległych żołnierzy polskich w walce z hitleryzmem w 1939".
- Na cmentarzu parafialnym w Giżycach spoczywa Stanisław Szuleta, zastrzelony przez żandarmerię niemiecką w Giżycach 3 października 1944 roku. Na jego grobie widnieje napis: "Stanisław Szuleta przeżył lat 48, zginął 3.10.1944r.". Fundatorem była rodzina zmarłego.
- Na cmentarzu parafialnym w Giżycach znajduje się mogiła Józefy i Franciszka Nijaków, którzy zginęli 3 września 1939 roku śmiercią morderczą z rąk okupanta. Napis na nagrobku: "Józefa Franciszek Nijak zginęli śmiercią morderczą z rąk okupanta 3.09.1939". Mogiła pochodzi z 1939 roku.
- Grób pojedynczy Antoniego Malinowskiego na cmentarzu parafialnym w Giżycach upamiętnia osobę, która zginęła z rąk hitlerowskich 29 stycznia 1943 roku. Napis na nagrobku: "Tu spoczywa w Bogu Ś.p. Antoni Malinowski Urząd Miasta i Gminy 17.04.1901r. Zginął z rąk hitlerowskich w dniu 29.01.1943r. Zdrowaś Mario". Fundatorem była rodzina zmarłego.
- Grób powstańca wielkopolskiego Ignacego Łachajczyka, urodzonego 7 sierpnia 1898 roku (według LS 7 maja 1989), uczestnika Powstania Wielkopolskiego jako szeregowego 12 Pułku Strzelców Wielkopolskich. Poległ 19 lutego 1919 roku.
Działalność Ochotniczej Straży Pożarnej w regionie: Przykład OSP w Bobrownikach
Lokalne społeczności w regionie Grabowa nad Prosną od dawna wykazywały silne zaangażowanie w sprawy bezpieczeństwa i wzajemnej pomocy, czego przykładem jest historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Bobrownikach. Jednostka ta, powołana do życia z inicjatywy ówczesnych mieszkańców wsi 10 kwietnia 1928 roku, stanowi świadectwo obywatelskiej aktywności i organizacji w obliczu zagrożeń.
Jej założycielem i organizatorem był naczelnik Władysław Janicki, zastępcą Franciszek Śmiatacz, skarbnikiem Antoni Śmiatacz, sekretarzem Leon Kubacki, a gospodarzem Stanisław Kubiaczyk. 19 sierpnia 1930 roku zakupiono pierwszą sikawkę ręczną. Pierwszym prezesem został wybrany Stefan Dębski, lecz w krótkim czasie funkcję tę objął Ludwik Binek. Dzięki jego zaangażowaniu w latach 1938-1939 została wybudowana pierwsza remiza, którą 27 czerwca 1948 roku poświęcił ksiądz Józef Libowski. Wówczas prezesem był Feliks Śmiatacz.
W 1963 roku wybrano nowy zarząd OSP w składzie:
- Edward Cebula - prezes
- Szczepan Zimoch - naczelnik
- Józef Wieczorek - zastępca naczelnika
- Florian Wąż - sekretarz
- Stefan Maciejewski - skarbnik
- Antoni Janicki - gospodarz
Wspomniany zarząd rozpoczął budowę nowej remizy wraz z salą widowiskową, którą oddano do użytku 26 lipca 1964 roku. 13 maja 1979 roku odsłonięto tablicę pamiątkową z okazji Jubileuszu 50-lecia istnienia OSP w Bobrownikach. Historia OSP w Bobrownikach, będącej częścią Gminy Grabów nad Prosną, ilustruje typowy rozwój i znaczenie ochotniczych straży pożarnych dla lokalnych społeczności w regionie.
