Ratownictwo z pasją to przede wszystkim ludzie, którzy bez wahania są gotowi nieść pomoc tam, gdzie jej potrzeba. W strukturach Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), poza tradycyjnymi działaniami gaśniczymi, coraz większą rolę odgrywają specjalistyczne jednostki, w tym te koncentrujące się na ratownictwie medycznym. Działania te, często prowadzone non profit, są kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa obywateli.
Przykłady Specjalistycznych Grup Ratowniczych w OSP
Grupa Poszukiwawczo-Ratownicza OSP Kęty
Jedną z takich jednostek jest Grupa Poszukiwawczo-Ratownicza (GPR) OSP Kęty, działająca non profit od 2003 roku w szeregach OSP Kęty, jednostki ze 150-letnią tradycją. Bez ludzi z pasją i ich psów nie byłoby nas - jednej z niewielu w Polsce specjalistycznych jednostek ratowniczych z psami.
Działając pod hasłem "150 lat zobowiązuje", grupa szkoli się i rozwija, by coraz skuteczniej pomagać potrzebującym. Doskonali umiejętności w zakresie zadań należących do strażaka ochotnika, ale także w dziedzinach specjalistycznych, takich jak:
- Techniki poszukiwań osób zaginionych w terenie i na gruzowiskach
- Nawigacja i planistyka
- Kynologia ratownicza
- Ratownictwo medyczne i wysokościowe
Jako ratownicy-ochotnicy, są gotowi stawić się w jednostce, kiedy wyje syrena, a jako grupa specjalistyczna są gotowi do wyjazdu w zadysponowane miejsce poszukiwań, gdy ktoś informuje o zaginięciu bliskiej osoby. Pomoc GPR OSP Kęty nic nie kosztuje rodzinę, która przeżywa dramat zaginięcia.
W skład GPR OSP Kęty wchodzą wyspecjalizowani ratownicy, często posiadający kwalifikacje w zakresie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP), operatorzy dronów, nawigatorzy, kierowcy, a także jeden ratownik medyczny. Ich interdyscyplinarne umiejętności, intuicja i zdolność słuchania często skracają czas działań w trakcie akcji.
OSP Grupa Ratownictwa Specjalistycznego Starówka
Innym przykładem jest OSP Grupa Ratownictwa Specjalistycznego Starówka, powołana w 2013 roku. Jej celem jest zapewnienie pomocy osobom znajdującym się w stanie zagrożenia zdrowia i życia oraz likwidacja skutków klęsk żywiołowych i katastrof. OSP GRS Starówka tworzy zespół wykwalifikowanych Ratowników, którzy swoją wiedzę i umiejętności zdobywali, pełniąc służbę w grupach specjalistycznych Państwowej Straży Pożarnej, Zespołach Państwowego Ratownictwa Medycznego, w tym zespołach Lotniczego Pogotowia Ratunkowego oraz formacjach specjalistycznych.
Tworzenie i Funkcjonowanie Grup Ratownictwa Medycznego (GRM) w OSP
Kwestia powołania dedykowanej Grupy Ratownictwa Medycznego (GRM) w strukturach OSP, zwłaszcza włączonej do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), budzi wiele dyskusji i wyzwań prawnych oraz organizacyjnych.
Wyzwania i Kwestie Prawne
Możliwość powołania takiej grupy w OSP jest tematem złożonym. Zgodnie z przepisami, ratownicy medyczni w GRM powinni być wykwalifikowani po szkołach medycznych, a nie jedynie strażacy po kursie medycznym dla jednostek KSRG. Teoretycznie można stworzyć sekcje medyczne w ramach JOT (Jednostki Operacyjno-Techniczne), których zadaniem byłoby szkolenie, przygotowywanie się do działań i ich prowadzenie w ramach obowiązujących przepisów.
Ratownik medyczny pełniący służbę w straży jest teoretycznie ograniczony procedurami KSRG, co oznacza, że nie może wykonywać wielu czynności, które może wykonywać jako ratownik medyczny pracujący w Zespole Ratownictwa Medycznego (ZRM). Absurdem jest m.in. wymaganie od dyplomowanych lub licencjonowanych ratowników medycznych, a nawet lekarzy, zdawania kursu KSRG, by mogli zgodnie z prawem udzielać pomocy medycznej.
Jedynym sensownym warunkiem powołania GRM w OSP byłoby posiadanie osób z wykształceniem medycznym wyposażonych w ponadstandardowy sprzęt medyczny dla straży pożarnej. Niestety, nawet taki twór w strukturach KSRG zgodnie z obowiązującymi procedurami nie mógłby wykonywać np. dostępu dożylnego czy podawać niektórych leków.
Wielu uważa, że przy podstawowych założeniach stworzenie GRM byłoby tylko tworzeniem zbędnego zamieszania, ponieważ każda jednostka OSP posiadająca przeszkolonych ratowników z KPP i wyposażonych w zestaw PSP R1 powinna już spełniać te podstawowe zadania. Lepiej, aby dobrze wyszkoleni strażacy działali w OSP, niż słabo wyszkoleni, ale rewelacyjnie wyposażeni działali w ramach OSP GRM.
Sprzęt i Mobilność
Dyskusja o GRM często koncentruje się na sprzęcie. Podstawowy zestaw PSP R1 jest standardem w wielu jednostkach KSRG. Jednak do skutecznego działania specjalistycznej GRM potrzebny jest sprzęt ponadstandardowy, taki jak kamizelki KED, nosze, szyny próżniowe, podbieraki, respirator czy zaawansowany sprzęt do tlenoterapii. Kluczowe jest również posiadanie osób z odpowiednimi uprawnieniami do obsługi tego sprzętu, a także mobilność grupy, w tym ewentualny samochód do transportu poszkodowanych.
Nie zawsze jest sens wstawiać do jednostek OSP karetkę, co może prowadzić do niepotrzebnej rywalizacji z ZRM. Bardziej uzasadnione może być posiadanie osobowego samochodu dla zespołu szybkiego reagowania, np. "szybkiej resuscytacji", szczególnie ukierunkowanego na zdarzenia masowe. Transport poszkodowanych pod hasłem ewakuacji w miejsce bezpieczne jest tematem delikatnym, a jego pilność rzadko uzasadnia decyzję.
Wypadek masowy, wielu ciężko rannych - lekarze i ratownicy trenują jak ratować poszkodowanych
Koncepcje Działania GRM
Grupę Medyczną trzeba powołać z wiedzą i chęcią pomagania innym. Można przyjąć dwa stany działania: "przygotowań - oczekiwania", gdzie odbywają się szkolenia, przygotowania, dbałość o sprzęt, oraz stan "reagowania", gdzie OSP działa zastępami, uzupełnianymi przez członków sekcji medycznej. Taki model uważany jest za idealny.
Należy zauważyć, że wiele organizacji paramedycznych powstaje pod szyldem OSP lub we współpracy z OSP głównie po to, by z mocy ustawy posiadać samochody z niebieskimi światłami ostrzegawczymi.
Kontrowersje i Przykłady Praktyczne
Przykłady z praktyki pokazują, że samo posiadanie sprzętu czy powołanie GRM nie gwarantuje skuteczności:
- W OSP Kalisz Sulisławice jednostka, mimo utworzenia GRM i otrzymania karetki, borykała się z problemami finansowymi związanymi z jej utrzymaniem i brakiem personelu do obsadzenia. Karetka ostatecznie została wynajęta do szpitala.
- Na zawodach medycznych jednostka OSP Opalenica, mimo posiadania "Grupy Medycznej" i pojazdu Ford Transit, zajęła ostatnie miejsce, co sugeruje, że sama nazwa i sprzęt nie wystarczą bez odpowiednich umiejętności i zgrania zespołu.
Terminologia i Kwalifikacje w Ratownictwie
Różnice między "Ratownikiem" a "Ratownikiem Medycznym"
Ważne jest rozróżnienie terminów "Ratownik" i "Ratownik Medyczny". Zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym (PRM), oba te określenia odnoszą się do osób z zakresem uprawnień medycznych, jednak słowo "Medyczny" jest zarezerwowane dla medyków, czyli osób co najmniej po studium medycznym (licencjat bądź studia). Nie istnieje żaden kurs, który dawałby dyplom Ratownika Medycznego.
Policjanci czy strażacy nie uczą się już "Ratownictwa Medycznego", lecz Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy. Istnieją również inne różnice w nazewnictwie - pogotowie ma "pacjentów" i wykonuje "transport", podczas gdy strażacy mają "poszkodowanych" i prowadzą "ewakuację".
Lekarze, tacy jak chirurdzy, działają zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza, która nakazuje im w każdej sytuacji udzielić pomocy według najlepszej wiedzy i umiejętności. Nie jest możliwe, aby ktoś zabronił im wykonania zaawansowanych czynności, takich jak intubacja czy założenie dostępu żylnego, nawet w ramach działań straży pożarnej, ponieważ nadrzędny jest zdrowy rozsądek i ratowanie życia.
Kwalifikowana Pierwsza Pomoc (KPP)
W straży pożarnej kluczowe znaczenie ma Kwalifikowana Pierwsza Pomoc (KPP). Jest to kurs, który uprawnia do udzielania zaawansowanej pierwszej pomocy. Wielu strażaków od kilkunastu lat prowadzi intensywne szkolenia w zakresie KPP i rokrocznie musi poddawać się egzaminom i sprawdzianom potwierdzającym ich wiedzę i umiejętności praktyczne.
Nazwa ta brzmi "Kwalifikowana Pierwsza Pomoc" bez dodawania słowa "przedmedyczna", które jest często nadużywane i nie istnieje w oficjalnej terminologii. Tak samo nie ma działań "przedstrażackich" czy "przedgaśniczych".
Rozwój i Integracja GRM w Systemie Państwowego Ratownictwa Medycznego
Przykłady Udanej Integracji
Mimo wyzwań, integracja GRM w struktury KSRG jest możliwa. Istnieją przypadki, gdzie po początkowo negatywnej opinii, udało się włączyć GRM do KSRG. W takich sytuacjach grupy były dysponowane do działań, np. podczas powodzi, za pośrednictwem Wojewódzkiego Centrum Koordynacji Ratownictwa (WSKR).
Nowe Rozwiązania i Perspektywy
Dostrzegalna jest potrzeba zwiększenia efektywności działania służb ratowniczych poprzez ich odpowiednie wyposażenie i wyszkolenie. Państwowa Straż Pożarna nie dysponuje w każdym województwie dostatecznymi zasobami sprzętu niezbędnego do działań w przypadku zagrożeń masowych. Rezerwy sprzętowe do zdarzeń masowych w jednostkach ochrony zdrowia praktycznie nie istnieją.
Zasadne wydaje się pozyskanie specjalistycznych pojazdów ratownictwa medycznego, które stanowiłyby mobilne izby przyjęć, możliwe do stworzenia w dowolnym punkcie - czy to na miejscu katastrofy, czy przed budynkiem szpitala. Takie pojazdy powinny być wyposażone w miejsce do segregacji poszkodowanych, rezerwowe źródła tlenu, respiratory, nosze, zapas środków opatrunkowych i ochronnych, łóżka dla ciężej poszkodowanych oraz stanowisko pracy personelu medycznego i strażaków. Rozszerzenie zakresu kompetencyjnego i sprzętowego dla jednostek ochrony przeciwpożarowej w obszarze ratownictwa medycznego jest ściśle związane z pracami legislacyjnymi nad ustawą o ochronie ludności.
Grupa Ratownictwa Medycznego JRG 1 Kraków (GRMed Małopolska 1)
W JRG 1 Komendy Miejskiej PSP w Krakowie, głównie dzięki środkom z Budżetu Obywatelskiego, zakupiono specjalistyczny pojazd ratownictwa medycznego (SCRMed) marki Mercedes-Benz Sprinter 4x4, zabudowany przez fińską firmę „Profile”. Ten ambulans, przystosowany do przewozu osoby w pozycji leżącej, posiada niezależną klimatyzację i ogrzewanie, a także przejście pomiędzy przedziałami. Jego zakup i powołanie GRMed Małopolska 1 było milowym krokiem do zbudowania wsparcia medycznego dla Krakowa i Małopolski.
Samochód jest wyposażony w specjalistyczny sprzęt, w skład którego wchodzą:
- Nosze medyczne firmy STRIKER
- Krzesełko kardiologiczne
- AED dla dzieci i dorosłych
- Zestaw PSP R1 z deską i kompletem szyn Kramera
- Torba PSP R0, torba z modułem opatrunkowym
- Deska ortopedyczna - pediatryczna, nosze podbierakowe, materac próżniowy
- Zapasowa butla z tlenem medycznym 2,7l, zestaw do tlenoterapii masowej
- Monitor stężonego tlenku węgla ToxCo, pulsoksymetr NONIN 8500
- Zestaw do segregacji TRIAGE
Dodatkowo jednostka posiada dwa zestawy PSP R1, dwa AED (LIFEPAK CR plus, Zoll plus), pulsoksymetry, dwa namioty medyczne (3m*3m), cztery łóżka polowe, oświetlenie, nagrzewnicę elektryczną oraz agregat prądotwórczy ze stabilizatorem napięcia. Sprzęt ten znajduje się na samochodach GBARt Iveco Eurocargo oraz GLM Ford Transit.
GRMed to jednostka taktyczna przewidziana do prowadzenia i/lub wspierania działań z zakresu ratownictwa medycznego, w tym realizowanego przez jednostki Państwowego Ratownictwa Medycznego, w ramach medycznych działań ratowniczych (przede wszystkim świadczeń zdrowotnych wykonywanych przez ratowników medycznych oraz Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy wykonywanych przez pozostałych członków grupy). Grupa uczestniczy głównie w akcjach ratowniczo-gaśniczych w trybie interwencyjnym oraz zabezpieczeniu działań ratowniczo-gaśniczych.
Podstawowy wariant działania to A1, realizowany z wykorzystaniem pojazdu SCRMed przez trzech funkcjonariuszy z JRG 1, z których jeden to ratownik medyczny. Wariant B obejmuje, oprócz składu A1, pojazd SLRr z minimum pięcioma ratownikami. Wariant C został przygotowany z myślą o zdarzeniach masowych z dużą liczbą poszkodowanych, angażując więcej wykwalifikowanego personelu medycznego i sprzętu logistycznego oraz medycznego.
Aby kwalifikacje i umiejętności były na najwyższym poziomie, strażacy cały czas biorą udział w szkoleniach i korzystają ze specjalistycznego sprzętu szkoleniowego, takiego jak fantomy do resuscytacji (AMBU MAN, LITTLE ANNE, Brayden LED, BABY ANNE), głowy do ćwiczeń intubacji, czy szkoleniowe AED.
Konieczność Wiedzy i Chęci Pomocy
Niezależnie od zmian legislacyjnych i roli, jaką będą odgrywały jednostki KSRG w systemie ratownictwa medycznego, kluczowe jest posiadanie wiedzy, chęci do pomagania innym i ciągłe doskonalenie umiejętności. Strażacy są często pierwsi na miejscu wypadku, a te kilka minut do przybycia pogotowia może wiele zmienić.
Wielu funkcjonariuszy PSP (prawie 2 tys.) ma wykształcenie medyczne, pracują jako dyspozytorzy medyczni lub członkowie/kierownicy zespołów ratownictwa medycznego (około 900). Stanowi to solidną podstawę do dalszego rozwoju ratownictwa medycznego w strukturach straży pożarnej.