Ekwiwalent Pieniężny dla Strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych: Kompleksowy Przewodnik

Mimo że nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) funkcjonuje już od początku 2022 roku, w dalszym ciągu istnieją pewne problemy z prawidłowym liczeniem ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ratowników OSP. W kontekście tej problematyki, kluczowe są zwłaszcza przepisy zgrupowane w art. 15 ustawy o OSP, a także ich ewolucja i interpretacje.

Ewolucja Prawna Ekwiwalentu dla Strażaków OSP

Początki i Charakter Prawny Ekwiwalentu

Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników przeszło istotną ewolucję na przestrzeni ostatnich ponad trzydziestu lat. Po raz pierwszy zostało ono wprowadzone 26 września 1991 roku na mocy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Zgodnie z ówczesnym art. 28 ust. 1 tej ustawy, członek ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub gminę, otrzymywał ekwiwalent pieniężny. W takim kształcie - niemal niezmienionym - regulacja obowiązywała aż do końca 2021 roku.

Jednym z głównych sporów, jaki rozgorzał wokół ekwiwalentu, był spór o jego charakter prawny. Na początku 2006 roku jedna z Regionalnych Izb Obrachunkowych, a w ślad za nią Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, wydały interpretację, zgodnie z którą warunkiem koniecznym do otrzymania ekwiwalentu była utrata wynagrodzenia należnego z tytułu umowy o pracę. Ekwiwalent uznano za równoważnik utraconego wynagrodzenia, który przysługiwał jedynie osobom pozostającym w stosunku pracy, a nie bezrobotnym, emerytom, rencistom, uczniom i studentom, ani tym, którzy brali udział w działaniach pożarniczych po godzinach pracy. Ta interpretacja doprowadziła do zaprzestania lub ograniczenia wypłat ekwiwalentu przez wiele gmin, zwłaszcza w Małopolsce. Sprawa znalazła finał na sali sądowej.

Orzeczenia sądowe zapoczątkowały jednolitą linię orzeczniczą, potwierdzoną kilkunastoma wyrokami sądów administracyjnych. W świetle tego orzecznictwa, ekwiwalent stanowi równoważnik wkładu wniesionego na rzecz ochrony przeciwpożarowej przez strażaka OSP (czasu, wysiłku, zdrowia), a nie równoważnik utraconego wynagrodzenia. Ten pogląd jest obecnie niekwestionowany i jest honorowany przez Regionalne Izby Obrachunkowe oraz powielany w rozstrzygnięciach nadzorczych wojewodów.

Nowe Regulacje od 2022 Roku

Od 1 stycznia 2022 roku, wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, zaczęły obowiązywać nowe regulacje zawarte w art. 15 tej ustawy. Zgodnie z jej art. 15 ust. 1, strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny. W ten sposób ustawodawca rozszerzył katalog aktywności uprawniających do świadczenia. Komenda Główna PSP informuje, że uchwały dotyczące ekwiwalentu, podjęte przed dniem wejścia w życie ustawy o OSP (tj. 1 stycznia 2022 r.), obowiązywały nadal do czasu wydania nowych uchwał, nie dłużej jednak niż do 30 czerwca 2022 r. (art. 48 ustawy).

Ustawa wprowadziła również obowiązek uchwalania wysokości ekwiwalentu nie rzadziej niż co dwa lata. Intencją w tym zakresie było zwrócenie uwagi rady gminy na konieczność podjęcia rozmów na temat ochrony przeciwpożarowej, w tym wysokości ekwiwalentu.

Zmiany w 2023 i 2024 Roku

Kolejne rozszerzenie miało miejsce 8 września 2023 roku, kiedy to wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu. Jednocześnie do ustawy dodano art. 15a, który umożliwił radom gmin przyznawanie ekwiwalentu pieniężnego za inne działania niż udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.

Ostatnią istotną zmianę przyniosła nowelizacja z 5 grudnia 2024 roku, dzięki której zmodyfikowana została treść art. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Od 5 grudnia art. 3 ustawy o OSP ma postać otwartą, poprzez dodanie wyrażenia „w szczególności”. Bez tego wyrażenia w rozstrzygnięciach wojewodów jednolicie uznawano, że w art. 3 znajduje się zamknięty katalog zadań OSP. Dodanie tego wyrażenia oznacza, że OSP mogą wykonywać także inne zadania niż wskazane w punktach 1-15 tego artykułu.

Zasady Ustalania i Wypłaty Ekwiwalentu

Wysokość Ekwiwalentu i Kryteria

Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na dwa lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Wysokość ekwiwalentu pieniężnego nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przed dniem ustalenia ekwiwalentu pieniężnego.

Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł. Oznacza to, że maksymalna stawka ekwiwalentu, zgodnie z art. 15 ust. 4 ustawy o OSP, nie mogła przekraczać 51,21 zł za godzinę.

Różnicowanie ekwiwalentu należy oprzeć na trzech zasadach, potwierdzonych w orzecznictwie sądów administracyjnych:

1. Zasada stawki maksymalnej: wysokość ekwiwalentu nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia, ogłoszonego przez Prezesa GUS.
2. Zasada równości: stawka ekwiwalentu za działania ratownicze i szkolenie pożarnicze musi być taka sama dla wszystkich członków OSP, bez względu na ich status poza OSP, gdyż ich wkład w ochronę przeciwpożarową jest taki sam.
3. Zasada zróżnicowania: pozwala na ustalenie różnych stawek w ramach limitu, np. za działania ratownicze i szkolenia.

Naliczanie Ekwiwalentu za Czas Aktywności

Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 ustawy o OSP - niezależnie od liczby wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Czas udziału w działaniu ratowniczym i szkoleniu pożarniczym zlicza się minutowo.

W kontekście tych regulacji, szczególnie warto odnotować stanowisko zawarte w piśmie Regionalnej Izby Obrachunkowej w Łodzi z 9 czerwca 2022 r. Izba analizowała wątpliwości gminy odnośnie naliczenia ekwiwalentu w przypadku rozpoczęcia przez ratownika udziału w akcji ratowniczej o godzinie 17:50 i jej zakończenia o 18:20. Gmina uznała, że strażakowi należy się ekwiwalent za 2 godziny udziału w akcji. Natomiast RIO wskazała, że użyte przez ustawodawcę w art. 15 ust. 2 sformułowanie - „za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej” - należy rozumieć jako 60 następujących po sobie kolejno minut. Stanowisko RIO ma prawne uzasadnienie w przepisach ustawy, jest zgodne z wykładnią gramatyczną przepisu i uwzględnia kontekst systemowy.

Obowiązki Gminy i Charakter Uchwał

Rada gminy ma prawny obowiązek podjęcia uchwały w sprawie wysokości ekwiwalentu, co zostało potwierdzone w jednolitej linii orzeczniczej sądów administracyjnych. Uchwała ta ma status aktu prawa miejscowego i podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym.

Wiele gmin próbuje określać w uchwale tryb wypłaty ekwiwalentu oraz wzory załączników potrzebnych do jego wypłaty. W świetle jednolitej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, taka praktyka stanowi naruszenie prawa i przekroczenie delegacji ustawowej określonej w art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Rada gminy ma prawo określić w swojej uchwale jedynie wysokość ekwiwalentu.

Drugim ważnym krokiem w procedurze wypłaty ekwiwalentu jest wydanie przez organ wykonawczy gminy zarządzenia wykonawczego do uchwały w sprawie wysokości ekwiwalentu. W zarządzeniu tym można określić m.in. wzory wniosków oraz terminy ich składania do gminy.

Zakres Działań Uprawniających do Ekwiwalentu

Działania Ratownicze i Szkolenia Pożarnicze

Ustawodawca wskazał, że ekwiwalent pieniężny należy płacić za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym. Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej w art. 2 pkt 2 definiuje pojęcie działań ratowniczych jako każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia.

Pojęcie szkolenia pożarniczego należy wykładać szeroko. Ekwiwalent należy płacić za odbycie kursu podstawowego dla członków OSP (będącego warunkiem uprawniającym do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych), a także za inne szkolenia z zakresu, w szczególności: ratownictwa medycznego, chemicznego, ekologicznego, technicznego, kwalifikowanej pierwszej pomocy, kierowania ruchem drogowym, kursy dla płetwonurków, kursy z kierowania ruchem, szkolenia BHP, szkolenia dla naczelników OSP, dla dowódców OSP, dla komendantów gminnych OSP, dla kierowców-konserwatorów itd. Pojęcie szkolenia pożarniczego nie obejmuje natomiast szkolenia specjalistów ochrony przeciwpożarowej oraz szkolenia inspektorów ochrony przeciwpożarowej. Ekwiwalentu nie należy płacić za udział w ćwiczeniach ratowniczych i zawodach, z tej racji, że są to kategorie odmienne od szkolenia pożarniczego, co wynika z wykładni językowej i systemowej art. 28 ust. 1 (w odniesieniu do wcześniejszego stanu prawnego).

Do wypłaty ekwiwalentu za udział w szkoleniu pożarniczym nie jest obligatoryjne, aby szkolenie to było organizowane przez gminę lub Państwową Straż Pożarną, choć tak by mogło wynikać z wykładni językowej art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.

Ekwiwalent za "Inne Zadania"

Zgodnie z art. 15a ustawy o OSP, rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż określone w art. 15. Przepis ten ma charakter negatywnego wyliczenia - wskazuje, że ekwiwalent może być przyznawany za zadania inne niż wymienione w art. 15, lecz nie precyzuje, o jakie konkretnie czynności chodzi. Stan ten uległ zmianie 5 grudnia 2024 roku. Na mocy nowelizacji katalog zadań OSP, określony w art. 3, zyskał charakter otwarty.

W konsekwencji rada gminy, ustalająca ekwiwalent na podstawie art. 15a, nie jest już związana zadaniami określonymi w art. 3 ustawy w jego pierwotnym, zamkniętym katalogu. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15, lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1-15. W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje zatem bardzo szeroką - w praktyce niemal nieograniczoną - swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 ustawy o OSP.

Dezaktualizacja Linii Rozstrzygnięć Wojewodów

Na gruncie wcześniejszego stanu prawnego (przed 5 grudnia 2024 r.) ukształtowała się jednolita linia rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów dotyczących stosowania art. 15a ustawy o OSP. Przepis ten stanowił, że rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. W rozstrzygnięciach wojewodów wskazywano, że zakres pojęcia „innych zadań” nie mógł wykraczać poza katalog zadań określony w art. 3 ustawy, który wówczas miał charakter zamknięty. W związku ze zmianą art. 3 ustawy o OSP, ta linia rozstrzygnięć uległa dezaktualizacji i nie ma zastosowania w praktyce.

Praktyczne Przykłady „Innych Zadań”

Ustawodawca nie sprecyzował, co należy rozumieć przez „inne zadania”, o których mowa w art. 15a ustawy o OSP. W praktyce wiele gmin podejmowało i nadal podejmuje próby ustalenia ekwiwalentu za różnorodne aktywności. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest udział w zawodach sportowo-pożarniczych. W obecnym stanie prawnym nie ma przeszkód do ustalenia i wypłacania ekwiwalentu za udział w tego rodzaju wydarzeniach.

Analiza rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów pozwala wskazać, za jakie czynności rady gmin próbowały dotychczas przyznać ekwiwalent, np.:

• wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych;
• wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne;
• działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej;
• inne działania realizowane na rzecz gminy lub na jej terenie.

Na gruncie poprzedniego stanu prawnego wojewodowie niejednokrotnie unieważniali uchwały rad gmin, które przewidywały przyznanie ekwiwalentu za tego rodzaju aktywności. W obowiązującym stanie prawnym nie istnieją już formalne przeszkody do przyznawania i wypłacania ekwiwalentu za takie działania. Rady gmin zyskały tym samym realną możliwość elastycznego kształtowania zakresu aktywności strażaków ratowników OSP, które mogą być objęte gratyfikacją pieniężną. W uchwałach, które przeszły już kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za: organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych, udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego, działania integrujące społeczność lokalną, promowanie pierwszej pomocy, udział we współpracy międzynarodowej gminy.

Specyficzne Aspekty Ekwiwalentu

Ekwiwalent dla Kierowców OSP po 65. roku życia

Po spełnieniu określonych warunków, strażakowi ratownikowi OSP pełniącemu funkcję kierowcy, który ukończył 65 lat, przysługuje ekwiwalent pieniężny za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu. Potwierdza to Regionalna Izba Obrachunkowa w Kielcach. Członek OSP, który ukończył 65 lat, a w dalszym ciągu jest strażakiem z aktualnymi uprawnieniami do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych i posiada aktualne badania lekarskie, może liczyć na taki dodatek.

Obecnie obowiązujące przepisy ustawy z 17 grudnia 2021 r. w art. 8 określają obligatoryjne warunki, jakie musi spełniać strażak OSP, aby uzyskać status strażaka ratownika OSP. Katalog tych warunków ma charakter zamknięty. Pierwszym zasadniczym kryterium jest wiek: udział w działaniach ratowniczych możliwy jest po ukończeniu 18. roku życia i przed ukończeniem 65. roku życia. Jedyny wyjątek to sytuacja opisana w art. 9 ust. 1 ustawy, która dopuszcza pełnienie funkcji kierowcy przez strażaków ratowników OSP po ukończeniu przez nich 65 lat, pod warunkiem posiadania aktualnych badań lekarskich dopuszczających do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych. Takie osoby, zgodnie z art. 9 ust. 1a, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych. Do pełnienia funkcji kierowcy pojazdu uprzywilejowanego może zostać dopuszczony wyłącznie strażak ratownik OSP - nie zaś strażak OSP.

Zbieg Prawa do Ekwiwalentu i Wynagrodzenia

W przypadku członka OSP, który jest zatrudniony przez wójta jako kierowca-konserwator, należy rozważyć kwestię wypłaty ekwiwalentu za udział w działaniach ratowniczych. Artykuł 28 ust. 3 ustawy o ochronie przeciwpożarowej ustanawia wyjątek od zasady, stanowiąc, że ekwiwalent nie przysługuje członkowi ochotniczej straży pożarnej za czas nieobecności w pracy, za który zachował wynagrodzenie. Celem tego przepisu jest ograniczenie wypłaty ekwiwalentu w sytuacji zbiegu prawa do ekwiwalentu z gminy i prawa do wynagrodzenia od pracodawcy.

W sytuacji, gdy członek OSP jest zatrudniony jako kierowca-konserwator w gminie i bierze udział w działaniu ratowniczym w godzinach pracy, dochodzi do sytuacji szczególnej, w której osoba ta otrzymałaby „podwójne wynagrodzenie”. W takim przypadku ekwiwalent nie powinien być wypłacany. Jeżeli jednak udział w działaniach ratowniczych przekracza liczbę godzin, którą strażak jest zobowiązany wypracować w ramach zatrudnienia, ekwiwalent należy mu się za te godziny, o ile przekraczają one wymiar zatrudnienia określony w umowie. Zasady tych rozliczeń należy stosować bez względu na formę zatrudnienia kierowcy-konserwatora w gminie.

Wiceminister spraw wewnętrznych i administracji Maciej Wąsik ocenił, że w świetle ustawy o ochronie przeciwpożarowej nie ma przeszkód prawnych, aby gmina mogła zatrudnić kierowcę (kierowcę-konserwatora) OSP. Prezes RIO w Gdańsku Luiza Budner-Iwanicka potwierdziła, że ekwiwalent przysługuje za działania pożarnicze, również za dojazd do akcji i powrót z akcji, dlatego umowę cywilnoprawną można z nim zawrzeć wyłącznie na czynności, które wykonuje poza akcją. Przykładowo, czynności kierowcy związane z dojazdem do warsztatu mechanicznego na przegląd samochodu, dojazdem do stacji benzynowej, aby zatankować paliwo, czy do najbliższego hydrantu po akcji, żeby uzupełnić poziom wody w pojeździe, jak najbardziej mogą być przedmiotem umowy cywilnoprawnej.

Opodatkowanie Ekwiwalentu

Przychody członków Ochotniczych Straży Pożarnych, uzyskane z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, ćwiczeniach i działaniach ratowniczych, są wolne od podatku PIT. Wynika to z wyjaśnień Ministerstwa Finansów i Gospodarki. Opodatkowaniu podlega natomiast ekwiwalent wypłacany za realizację innych zadań wynikających z ustawy o OSP, przyznany na podstawie art. 15a. Wskazany katalog przychodów objętych zwolnieniem jest katalogiem zamkniętym i pokrywa się ze zdarzeniami wskazanymi w art. 15 ust. 1 ustawy o OSP. Podstawową zasadą podatku dochodowego jest zasada powszechności opodatkowania, a ulgi, odliczenia i zwolnienia mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane ściśle.

Praktyczne Wskazówki i Znaczenie Ekwiwalentu

Indywidualne Prawo Strażaka

W środowisku strażackim i samorządowym można spotkać rozbieżne poglądy na temat tego, czy należy starać się o wypłatę ekwiwalentu, z racji na ochotniczy charakter służby w OSP. Należy jednak wskazać, że ekwiwalent jest indywidualnym prawem strażaka, którego nie może się zrzec. Można nie występować z wnioskiem o wypłatę ekwiwalentu. Jednak ani zarząd OSP, ani walne zebranie członków OSP nie może podjąć uchwały, że strażacy z danej OSP nie występują o ekwiwalent.

Aktualizacja Stawek i Przykłady Gmin

Samorządy co pewien czas wracają do tematu ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ratowników OSP. Nie jest to klasyczna pensja ani wynagrodzenie za etat, lecz forma rekompensaty za czas przeznaczony na działania podejmowane w interesie publicznym. Dotyczy to zarówno akcji ratowniczych, jak i szkoleń czy ćwiczeń, bez których nie byłoby możliwe utrzymanie gotowości operacyjnej jednostek.

Do urealnienia stawek dla strażaków z Ochotniczej Straży Pożarnej jeszcze w tym miesiącu (odniesienie do treści artykułu źródłowego) przystąpili radni Rady Miejskiej Gminy Lubomierz, którzy wcześniej nad wysokością ekwiwalentu debatowali z początkiem 2024 roku, wspierając druhów kwotą 30 zł za każdą rozpoczętą godzinę udziału w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej oraz 13 zł za każdą rozpoczętą godzinę udziału w szkoleniu lub ćwiczeniu.

Przedłożony radnym projekt uchwały (odniesienie do treści artykułu źródłowego) przewiduje ustalenie stawki do 35 zł za każdą rozpoczętą godzinę udziału w działaniach ratowniczych oraz akcji ratowniczej, a także do 17 zł za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia lub ćwiczeń. Dodatkowo przewidziano możliwość wypłaty ekwiwalentu w wysokości 35 zł za każdą pełną godzinę uczestnictwa w zadaniach związanych z ochroną ludności i porządku publicznego podczas wydarzeń organizowanych przez gminę lub na polecenie Burmistrza. Rozwiązanie to wynika z art. 15a ustawy, który umożliwia radzie gminy przyznanie ekwiwalentu również za inne zadania niż te związane bezpośrednio z działaniami ratowniczymi.

tags: #hansk #ekwiwalent #kierowcy #osp