Historia Hełmów Strażackich w Polsce

Hełm to nieodzowny atrybut każdego strażaka, który nie tylko odróżnia go od osób wykonujących inne zawody, ale także wpływa na bezpieczeństwo podczas wykonywania różnego typu czynności obarczonych sporym ryzykiem. Aby sprzęt dobrze spełniał swoją funkcję, musi być odpowiednio dobrany. Hełm strażacki przede wszystkim chroni głowę przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Dodatkowo, musi on zapewniać komfort noszenia, ponieważ kilkugodzinna służba jest dla strażaka na tyle wyczerpująca, że męczenie się z niewygodnym sprzętem dodatkowo obniża jego komfort i wydajność pracy. Zadaniem hełmu jest ochrona głowy, oczu, karku i szyi przed różnymi czynnikami, takimi jak spadające odłamki, wysoka temperatura, substancje chemiczne i zadymienie.

Ewolucja Hełmów Strażackich: Od Początków do Współczesności

Historia hełmu strażackiego sięga przełomu XVII i XVIII wieku. Od tego momentu nieraz zmieniał on swój kształt, kolor i wygląd. Obecny wygląd i technologia produkcji jest mieszanką postępu i tradycji.

Globalne Początki i Wczesne Innowacje

• Najstarszą formą hełmów strażackich była konstrukcja „rury od pieca”. Nakrycie głowy wyglądem przypominało cylinder i, niestety, miało taką samą wartość dla strażaków jak zwykłe nakrycie głowy.
• Projekt Jacobusa Turcka i Matthew Dubois’a: Nowojorczyk Jacobus Turck w roku 1740 został uznany za wynalazcę/projektanta pierwszej „czapki strażackiej”. Była to okrągła konstrukcja oferująca wysoką czaszę i węższą krawędź. Projekt ten został szybko podchwycony przez Matthew Dubois’a, który wprowadził do niego szereg ulepszeń - przede wszystkim dodał wszyty rdzeń z żelaznego drutu pod krawędzią ronda, który nie tylko nadał hełmowi nowy kształt, ale także zapewnił mu znacznie większą wytrzymałość. Jacobus Turck, zapewniający obsługę i serwis dwóch nowoczesnych wówczas pomp ręcznych Newsham w Nowym Jorku, jest uznawany za wynalazcę pierwszego hełmu strażackiego. Skonstruował go w 1730 r. Był skórzany, wysoki i z szerokim rondem.
• Skórzany hełm Henry'ego T. Gratacapa: Henry T. Gratacap był z zawodu producentem bagażu i ochotniczym strażakiem z Nowego Jorku. Wiele lat później, w 1836 r., zaprojektował hełm podobny do tego, który używany jest dzisiaj i określany jako tradycyjny hełm strażacki. Jego praca nad wytrzymałym bagażem do podróży transoceanicznych, charakteryzującym się trwałością, odpornością na wilgoć i gnicie, przełożyła się na projekt hełmu strażackiego. Zaprojektował czaszę z twardej skóry, złożoną z ośmiu segmentów, tworząc niezwykle mocną i trwałą konstrukcję. Gratecap nazwał swój prototyp „The New Yorker”, tak żeby wytrzymać uderzenie spadającego gruzu czy elementów konstrukcji. Klasyczny kształt pochodzi z początku XIX wieku, kiedy to hełmy były wykonane ze skóry i metalu. Szerokie rondo zostało zaprojektowane w celu ochrony przed spadającymi odłamkami, wodą i palącym się żarem.
• Maska Aldiniego: W 1825 r. włoski naukowiec Giovanni Aldini próbował zaprojektować maskę, która zapewniłaby ochronę cieplną i dozowanie świeżego powietrza. Maska Aldiniego nie była idealna, ale zainspirowała innych do rozwiązania problemu z większą skutecznością. Górnik John Roberts wynalazł maskę filtracyjną, która była szeroko stosowana w Europie i Stanach Zjednoczonych.

XX wiek przyniósł ze sobą wynalezienie nowych materiałów, takich jak aluminium, włókno szklane i wiele różnych tworzyw sztucznych, które mogły być wykorzystane do poprawy trwałości hełmu strażackiego. Jednak bardzo długo, mimo wprowadzenia nowych wzorów, strażacy opierali się nowym stylom i nadal nosili tradycyjne skórzane okrycia głowy. Producenci hełmów rozwiązali ten problem, wykonując je z nowych materiałów z użyciem nowych technologii, ale z zachowaniem tradycyjnych kształtów i cech dekoracyjnych. Obejmowało to również zewnętrzne skórzane pokrycie. Wojny światowe przyniosły spowolnienie postępu w rozwoju wyposażenia i sprzętu ochrony indywidualnej. Dopiero po drugiej wojnie światowej uznano, że sprzęt ochronny dla strażaków musi być produkowany według określonych standardów, a kilka organizacji rozpoczęło testy wydajności i tworzenie standardów dla sprzętu. Współczesny europejski hełm strażacki bardzo różni się od amerykańskiego.

Historia Hełmów Strażackich w Polsce

Przedwojenne wyposażenie strażackie w Polsce nie odbiegało szczególnie od tego, które stosowali strażacy w krajach europejskich. Przykładem niech będą stroje czy hełmy z polskimi oznaczeniami, takie same jak sprzęt stosowany w sąsiadujących krajach.

W Polsce od lat 70. XX wieku Kaliskie Zakłady Przemysłu Terenowego zajmują się projektowaniem i produkcją hełmów z przeznaczeniem dla pożarnictwa. Model Vulcan CV102 jest pierwszym polskim hełmem strażackim wykonanym metodą wtrysku.

Używany obecnie sprzęt przeciwpożarowy pochodzi z połączenia testów i technologii z wcześniejszych lat. Komfort użytkowania, odporność na uszkodzenia mechaniczne i wysoką temperaturę wzrastały wraz z nowymi elementami. Współczesny hełm strażacki nadal przypomina projekt Henry'ego Gratacapa, ale ma lepsze wewnętrzne zawieszenie, pasek na podbródek i ognioodporną osłonę karku, która zakrywa uszy i szyję.

Przed 1992 r. polskie normy określały wymagania tylko dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Po 1990 r. Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP) wydawało już świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Po 2004 r., kiedy Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, zaczęła w niej obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej.

Budowa i Kluczowe Elementy Współczesnego Hełmu Strażackiego

Hełmy strażackie to najbardziej rozpoznawalny element wyposażenia strażackiego. Wszystkie hełmy strażackie składają się z podstawowych elementów, zapewniających kompleksową ochronę:

• Skorupa: Odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Aby zapewnić odpowiedni komfort noszenia oraz ochronę, najczęściej wykonana jest z duroplastów lub termoplastów. Materiały stosowane do produkcji hełmów ochronnych zmieniały się na przestrzeni lat. Dawniej były to metal i skóra, natomiast dziś używane są lekkie i bardzo trwałe tworzywa, odporne nie tylko na same uderzenia, ale i wysoką temperaturę. Zewnętrzna część hełmu jest często wytwarzana metodą wtryskową z kompozytowego tworzywa. Dziś stosuje się również włókno szklane i aramidowe, którego zadaniem jest także ochrona przed wysoką temperaturą.
• Więźba: Czyli wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło, w szczególności, do urazu kręgosłupa oraz wstrząśnienia mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
• Wizjer/przyłbica: Jest to element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, ale także przed odpryskami i cieczami. Powinien być duży, termoplastyczny i wytrzymały. Obecnie element ten jest chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany przy działaniach związanych z uszkodzeniami mechanicznymi i ciepłem. Dodatkowo zmniejsza powierzchnię hełmu.
• Ochrona karku: Zapewnia ochronę dla karku lub też, w zależności od zastosowanej wersji, ochronę dla całej szyi. Chroni przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.

Wewnątrz hełmu coraz częściej znajduje się poliuretan, który chroni przed wysoką temperaturą i uszkodzeniami mechanicznymi.

Klasyfikacja Hełmów Strażackich według Norm i Specyfiki Działań

Szeroka specyfika działań straży pożarnej wymusza stosowanie środków ochrony indywidualnej dedykowanych do miejsca działań i zagrożeń z nim związanych. Dlatego też do konkretnej specyfiki działań przewidziano różne rodzaje hełmów. Wszystkie hełmy wykorzystywane przez straż pożarną muszą być zgodne z normami, aby mogły niezawodnie spełniać swoje zadanie w czasie akcji ratowniczo-gaśniczych, a zarazem skutecznie chronić strażaków.

Gaszenie Pożarów w Budynkach

Do tej specyfiki działań przewidziane są hełmy spełniające normę EN 443 (Hełmy stosowane podczas walki z ogniem w budynkach i innych obiektach). Hełmy według tej normy są w stanie ochronić (w sposób mechaniczny oraz termiczny) głowę strażaka w trudnym środowisku pożaru wewnętrznego. Norma ta również dzieli hełmy tego rodzaju na dwa typy:

• Hełmy typu A: Są to hełmy „krótkie” o tzw. półskorupie, która nie zachodzi bezpośrednio na uszy strażaka. Ten typ hełmów nie jest certyfikowany w Polsce i nie jest dopuszczony do stosowania w środowisku pożaru wewnętrznego.
• Hełmy typu B: Czyli hełmy o tzw. pełnej skorupie, gdzie skorupa zakrywa uszy strażaka. Jest to najpopularniejszy typ hełmu i jedyny dopuszczony do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.

Gaszenie Pożarów Roślinności

Specyfika terenów otwartych pokrytych roślinnością (wrzosowiska, tereny trawiaste, lasy) wymaga stosowania hełmów dedykowanych do tego rodzaju działań. Hełmy przeznaczone do tego rodzaju działań powinny spełniać wymagania normy EN 16471 (hełmów do gaszenia pożarów na terenach niezurbanizowanych). Charakterystyczną cechą tych hełmów jest skorupa. Jej kształt to tzw. półskorupa, najczęściej wykonana z lekkich tworzyw. W konstrukcji tej skorupy dopuszczane są również otwory wentylacyjne. Generalnie hełmy, które posiadają jedynie zgodność z normą EN 16471, nie są dopuszczone do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.

Działania Techniczne

Na drodze, w terenie miejskim lub na instalacjach technicznych; prowadzenie działań o charakterze technicznym wymusza także stosowanie odpowiednich hełmów. Do tego rodzaju działań przewidziane są hełmy zgodne z normą EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego). Hełmy tego rodzaju są identyczne hełmom do gaszenia roślinności w terenach otwartych. Mają tzw. półskorupę, są lekkie oraz nie utrudniają działań w ciasnych przestrzeniach. Hełmy tego rodzaju spełniające normę EN 16473 można stosować w polskich jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Generalnie hełmy tego rodzaju również są zgodne z normą EN 16471.

Wymogi Bezpieczeństwa i Komfortu Użytkowania

Hełm to jeden z najważniejszych elementów ochrony osobistej. Wybór hełmu odpowiedniego do warunków konkretnej akcji ratowniczo-gaśniczej ma kluczowe znaczenie dla jej skuteczności, a tym samym dla ludzkiego zdrowia i życia. Ruiny budynków, spadające odłamki, gałęzie drzew grożących zawaleniem - to tylko kilka z przykładów zagrożeń, dlatego tak ważna jest ochrona osobista, a w szczególności głowy. Rzadko się zdarza, że strażak zakłada hełm na pół godziny lub godzinę. Z reguły ten sprzęt towarzyszy mu przez kilka albo kilkanaście godzin i dlatego powinien nie tylko odpowiednio chronić, ale także być lekki, wygodny i zapewniać pełen komfort noszenia.

Oznakowanie i Kolorystyka

Oznakowanie i kolorystykę środków ochrony indywidualnej dla strażaków określa specjalny dokument: Zarządzenie nr 9 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z 5 lutego 2007 roku w sprawie wzorców oraz szczegółowych wymagań, cech technicznych i jakościowych przedmiotów umundurowania, odzieży specjalnej i środków ochrony indywidualnej użytkowanych w Państwowej Straży Pożarnej z zastrzeżeniem § 2. W porozumieniu jest mowa o kolorystyce hełmów. Strażacy Państwowej Straży Pożarnej noszą hełmy czerwone, natomiast osoby działające w ramach Ochotniczych Straży Pożarnych - hełmy białe.

Kluczowe Aspekty Przy Wyborze Hełmu

Aby sprzęt dobrze spełniał swoją funkcję, musi być odpowiednio dobrany. W tym celu warto przeanalizować różne czynniki charakteryzujące, do których zalicza się:

• Masa hełmu: Powinien być on lekki i wygodny na długie noszenie podczas działań. Jego masa powinna mieć około 1100-1200 gramów.
• Regulacja więźby: Możliwość łatwego i szybkiego regulowania obwodu więźby. Najczęściej stosowanym systemem do szybkiej regulacji są różnego rodzaju pokrętła. Kluczem do sukcesu jest odpowiednie dopasowanie i wyważenie hełmu, a także możliwość regulowania wysokości.
• Łatwość konserwacji: Szczególnie pod kątem zabrudzeń i związków rakotwórczych.
• Komfort noszenia: Równie istotne jest to, by dobrać odpowiedni kształt hełmu strażackiego. Najlepiej, by przed udaniem się na akcję strażak przetestował hełm w warunkach praktycznych, najlepiej wykonując jakąś czynność fizyczną. Jeśli sprzęt jest wygodny i nie blokuje ruchów głowy - to znaczy, że jest dobrze dobrany. Warto wyposażyć się w akcesorium z uprzężą w miękkim obiciu, najlepiej ze specjalną wyściółką.
• Wizjer: Przy wyborze hełmu warto też zwracać uwagę na wizjer, który zapewnia ochronę twarzy. Powinien być duży, termoplastyczny i wytrzymały.

tags: #helm #strazacki #dawniej